Pos aki nika:n timona:mikih sepa nikahkwí:n, ne: nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n kwamekat. E: kihtowah kikwih n' para a:chikiwit *o** para yo:n so..., *so:sombrerohmeh** kininnamakah para koyo:meh kwi:kah wehka, yo:n kwomekat tiki:xmattok ka..., ke:niwki *o** ka:ni mochi:wa yo:n. A:, no: tikneki tikmatis ne:n i:n nika:n timona:mikkeh. Pos neh no: niki:xmati ne:n kits..., kikwih para n'a:chikiwmeh wa:n yo:n ko:ko:ntsitsi:n kiliah, wa:n yo:n se:, *sombreritos** kilwiah se: ikwa:yekawil. [En]tó:s kwaltsi:n kitetsi:lowah wa:n yehwa yo:n 'kwitih newi:n, nika:wí:n tani, kikwitih yo:n kwomekat, yo:n a:mo posteki, yo:n kwaltsi:n kikweta:niah, kwaltsi:n ki..., ihkó:n kichi:wtiowih wa:n kichi:wah ika ne:n a:chikiwit. Neh nikita ne: itech n' a:t kita:liah, yo:n a:chikiwit para witsa ne:n xili wa:n ompa mokalaki:ki a, ompa mokalaki:ki a, a:mo ki:sa. Entó:s *cuando** 'kwitih ya nijó:n a:chikiwit, ki:xtiah ya wa:n ompa taihtik yetok ya, pero yo:n ki..., teisá: kita:liah s..., teisá: takwalo:t para mokalakia ya ne:. Ke:mah. Pero neh nikitani ompa ne: ki..., kikwitih, pero a:mo ke:man nikita itech se: *mata** yetok, ihkó:n ne:n *mata**, ka:sá: ika tekwa:ko, 'kwiti kihtowa tekwa:ko pero, pos nijó:n neh nikita ke:meh ne: kwa:lkwih ne:, wa:n ompa neh nik..., nikita nejó:n kwomekat. Mm. Yo:n kwomekat ne: semi kwali, a:mo, a:mo mochihkolowa. Mm. Pos neh nejó:n, yehwa yo:n nikmattok sah, pero n' a:chikiwmeh kinchihchi:wa *siquiera** ma:kwil *o** chikwase:n, kinte:tekpa:nah, yo:n kwali no: ki..., se: ki..., se: kitapa:na. kwali se: kitapa:na nejó:n a:chikiwit ne:n ... kwaltsi:n se: kitapa:na wa:n se: kweta:nia ihkó:n a:mo, a:mo posteki. Mm. A:mo posteki nijó:n a:chikiwit, pero pos neh a:mo ke:man nikita *más** ne:n de kox xo:chiowa *o** ke:ní:w ixo:chio. Ke:mah. Wa:n no: kwali tine:chili:s ne:, a:mo niki:xmati n' ixo:chio, neh sayoh niki..., Ka:n ke:man tikita n' ixo:chio ke:niwki yo:n, pos yo:n ixo:chio ne: kohkostik. Kohkostik. Kostik, n' ixo:chio kohkostik wa:n nejó:n neh niki:xmattok *porque** de i:n se: xiwit ka:mpa i:xta..., n' ta..., nitato:kka nika:n A:watepe:k, takwapan *taesquina**, ka:mpa Miguel Santos ta:tahtsi:n itatsi:ntan, [i]wa..., iwa:n mona:miki ka:mpa n'tato:kka, ompa onkak ne: yo:n n' kwomekat, onkak n' komekat *porque** nikitak neh ompa ke:meh tetah, texahkalah, onkak n' komekat. Yo:n a:mo kanah onkak nikahkwí:n *solamente** ompa nikitak neh onkak, yo:n we:weyak mochi:wa ke:meh tata:wikmekat, mowila:na ta:lpan wa:n nejó:n yehwa yo:n kitekih wa:n ki..., kikwiti n' akin kineki kichihchi:was yo:n chikiwit *o** teisá: akin kichi:wasneki *ar..., artesanía** kiliah. Ki..., kixokoltia, ka:pachowah ke:meh yo:n xo:no:t, ka:pachowah wa:n ke:mah xokoya ya n' ie:wayo, kiki:xtiah ya, kwaltsi:n ki:sa n' e:wat. Wa:n yo:n ki:sa n' e:wat ke:mah ki..., yo:n sayoh para ika tahkitih sah ke:meh yo:n xo:no:t kichihchi:wah wahkal. Pero komo ... Tein kichi:wa n' a:chkiwit, a:kin kichi:wa n' a:chikiwit, kite:mowa yo:n, komamo tata:wikmekat, poposokani. kite:mowa n'pisi..., pitsaktsitsi:n ne:n komekatsitsi:n para kwali kichihchihkolo:s. Neh n'mattok no: n'chihchi:wani n' a:chikiwit no:, no: ne: kowtah tietoyah no: nimomachtih ke:ní:w n'chi:was n' a:chikiwit No: para niki:tskiaya xilimeh. Wa:n nejó:n se: kiteki se: [ki]ketsa se: ma:it ne:n, ne:n kwamekat. Ke:meh se: kinekis, komo se: kineki we:i n' chikiwit pos *mas** we:i se: kiteki. Ke:meh se: ik... Ihkwí:n de weyak ne:n, ne:n kwomekat para kwali t'chikolowa, yo:n se:, yo:n se: kwaolo:chilpia kwomekat achto, tikkwa:olochilpia wa:n ke:mah tik..., tikweta:nia ya tik..., sepa tike..., se:pa tikilpi:ki nika:n ya, pero neh achto, achto nikwa:olochilpia wa:n ke:mah nika:n nikihkitia: n' ika n' kwomekat, nikihkitia ika n' kwomekat, nikihkiti a, ihko:ni, nikta..., [niksa:sa:lowa] ke:meh kwesal..., kwesalkwa:akat se: kichi:wa wa:n i:n, oso ihkwí:n ya, se: *pedacito** ihkwini a, ke:mah n'chihkolowa ya n' komekat wa:n nika:n nikilpia ya. Nikolo:chilpia nika:n itsi:ntan ya wa:n nika:n nik..., sepa niknekwa:lo:tia ihkwí:n n'chi:wtiw n' komekat, n'chi:wtiw, n'chi:wtiw, n'tsaktik, *hasta, hasta** n'tsakwati a, *hasta** nika:n n'tsakwati a. Wa:n i:n moka:wa, moka:wa ne:n ... Yo:n koyok moka:wa taihtik wa:n nika:n ike:spa ya ne:n *casi** nika:n mahyá ihkó:n yetok, te:nkoyo:ntok a, n' *trompeta** yetok taihtik wa:n nika:n yetok sepa n' itsi:ntayo. Ompa ke:mah se: ki..., se: kikwaltilia ya pos, newi:n se: kita:lia, sepa se: kichi:wa se:, kowtepah i..., tikta:litia n' *trampa** i:n yowak, tein nika:n t'te:nkwaitia ika se: *hilo** tein se: tein takwa:wak para a:mo koto..., koto:nis. Mm para yo:n. Wa:n ke:mah tikta:lia ya nakatsi:n ke:meh yo:n pitsocho:pih, *siempre** tehtewa:ki para a:mo tamantias niman. T'ta:lilia ne:n nakatsí:n wa:n ke:mah de t'ta:lia *siquiera** o:me oso e:yi tet tikta:lilia a:tet, tikalakia taihtik [de] n' chikiwit wa:n ke:mah t'pankahka:wa ya. Wa:n yo:n tiktamo:tas n' a:ihtik a:mo mah tapachiwto ihkó:n, mah a:mo tapachiwto n' chikiwit *porque** yo:n tsi:npata:wak. Para, para mah mo..., a:, mah moketsati ihkó:n. mahyá: se: xi:kaltekomat. Yo:n a:mo, yo:n tik..., tikoli:ni:s para mah mahkets..., mah mokets..., mah moahketstite:ka ihkó:n ne:n chikiwit, mah te:nkoyo:nto komo ke. Mah a:mo nasikawetsiti. Ihkwintsi:n ih..., ke:meh nika:n yetok ihkwí:n sah i:n wa:n koyoktik ihkwí:n, mahyá: *trompeta**, witsa ya xili, kite:mowa nika:n mah kalaki pos a:mo ne: yo..., pankalakia nika:n, m' pantsikwi:ni a, ompa ya kikwa nakat. Ompa ya. Wa:n motra:mpahwia,kisasneki, a:mo wel ki:sa *porque** ne:n ite:noh moka:wa ehekai:xko ya, nentinemi nika:n ike:spa ihkoni a ne:n xilitsí:n, ompa yetok *hasta, hasta** ompa tane:si, tikahsiti:w ompa ya komohkó:n teh... Ompa a:mo panki:sa ok. Ompa moka:wah xilimeh, nikita neh *porque** nikinki:tskia ya ihkó:n neh. Neh iwki ninki:tskiaya n' a:chi..., niki:xmattok n' a:chikiwit, kwali n'chihchi:wa no: neh. No: tiweli. No: n'chihchi:waya neh, ke:mah *porque** i:n *tipobres** nochi timomachtiah tehwa:n para tikeko:skeh teisá: tapalo:l, nochi timomachtiah para tikinki:tski:skeh n' okwiltsitsi:n. Wa:n yehwa yo:n tikchihchi:wah, neh niki:xmattok. Wan yo:n x..., yo:n xilimeh kanachi ne:n, ¿Kanachi taman xilimeh mokalakiah itech nejó:n a:chikiwit? A yo:n wehwei, ihkoko:n. Moka..., mokalakiah mekos wehwei, *hasta** ihkó:n yekinachichi mekos mokalakiah, ke:mah n' mattok ompa tiahkah ne: kowtah wa:n nikchihchi:waya a:chikiwmeh, ekints..., nikpiaya ma:kwi:l a:chikiwmeh. *De, de** tio:tak nika:wati a wa:n kwalka:n sepa nikwiti, wa:n tonaya:n nikochtia kaltsi:ntan para a:mo kitaskeh ne:n *vecinos** ke *porque** nexi:kolmeh ne:chwehwelowili:skeh *o** tes..., kwikaskeh yehwa yo:n kowit. wa:n para a:mo ne: ... Pos *mejor** nika:wati, nikwiti nika..., nikwiti n' kwalka:n wa:n tio:tak nika:wati, yowak a, iwki n'chi:waya neh para nikitskiaya n' okwilimeh. Wa:n k..., Nikitskiaya *hasta** ihkwí:n mekos, yo:n tomak..., ma:tohtomaktikeh. Wa:n ¿kanachi taman xilimeh tikini:xmati? Ke:mah. Ne A:tmo..., ka:mpa weitahchiktet e:, parahko yetok se: o..., ompa ne: tamiti a ka:mpa mochi:wah xilimeh, pantsikwi:ni se: a:tsi:n ata, yo:n ka:mpa pahpatatah, ka:mpa kiliah yo:n pahpataa:paneco ya ita:lpan, ompa nikonta:lihka sepa, ne: o:me a:chikiwit n'ta:lito, mostika nikwito pepe..., pehpexo:ntokeh xilimeh. Pe..., nochi ma:chikomeh kohkostikeh nikwito, ika yo:n, ika yo:n chikiwit, Ma:chiko wa:n kanachi taman *den** xi..., xilimeh ne:n tiki:xmati ne:n, ke:mah wa:n ompa soh onkakeh nimitsilia, ahkokopa a:mo onkakeh ok, *bueno** onkakeh ... Ekintsi:n a:mo onkakeh *porque** kintamihkeh ika pahti. ka..., a:mo onkakeh. Kinta..., Yehwa niki:xmattok yo:n a:chikiwit kit wa:n no: kihtowah ke:n..., nikakiliaya nowe:ita:tah, ke no: kitemowaya yo:n yehwa yo:n kwomekat ne: wa:n kichi:wayah kimanoh:tetekwinowayah nochi ika n' ixiwyo, wa:n kitsontewiayah tehtekwako ya. A tehtekwako ya. Yo:n kitsontewiah para ika kimpahwiah ika yo:n pescaditos a. No: chichi:k. Wa:n ke:mah *kinkwetehwiayah** ya yo:n koko:k no: *por eso** ne: nejó:n ika, ika mikiah *o** kisayah a:te:n, kini:xkokowaya wa:n kininkwa:motayah ika *kweteh** ya. Wa:n nikneki nikmatis ne:n ka:nachi:meh tikini:xmati, ka:nachi taman de n' xilimeh. Ne:n xilimeh, pos xilimeh onkakeh, ne: nika:n tehwan onkakeh ma:xakameh, ma:xakameh yo:n a:mo ma..., maxaltik n' ima:i, yeh ma:xaka yeh komo te:kehtsoma te:natskwaltia sah ihkwí:n, te:natskwaltia sah. Yo:n maxahxakachtikeh. Kipia iisti se: sah yo:n *cuando** teisá: kichi..., te..., se: kwa..., wa:n se: kite:natskwaltia, ihkó:n ya kichi:wa wa:n nejó:n kwaxaxa..., xaxakachtik n' ikwako wa:n nika:n nochi n' i..., ipanko komo ke ikakawyo nochi xaxakachtik wa:n *medio** tohtohmiyoh tein okich, wa:n tein siwa..., siwa:maxaka, yeh alaxtik wa:n achi tsikitsi:n. Wa:n yo:n seki onkakeh ne:n kwa:poye:kxilimeh yehwa: yo:n tekehtsomah yek *fuerte** kwa:poyekxilimeh pero yo:n tsikitsitsi:n. A yo:n tsikitsi:n itech n' a:meyalmeh onkakeh. kwa:poye:kxilimeh no:, yo:n kipia tet n' ikwako, yo:n komo se: kikwa ya se: kixaxawatsa iwa:n. Yo:n xi..., o:me taman ya, wa:n ika n' e:yi taman, ne:n ma:chikotsitsi:n. E yeh ima:chikot..., kiliah ma:chiko *porque** se: ima:y weyak wa:n se: tsikitsi:n, ika kiliah ma:chikomeh. KK Eh se: tsikitsi:n. Wa:n ne: koso:lin tein wei koso:lin yeh ne:n ni..., ima:y e..., *iguales** sah nochi, nochi achi n' o:me ima:y, yeh tomaktik sah yo:n koso:lin kiliah, wa:n, wa:n me:koh, me:koh yeh, . yeh nejó:n, [ye:k weyak] mochi:wa wa:n, wa:n ma:ski pili ok pero mota ke me:koh mochi:wati *porque rarayado** ihkó:n ne: ki:x..., xoxoktik. A:, paniá:n. Xoxoktik ihkó:n *desde** ikwitako:n, ata kwi:kwiltik, ihkwí:n *rayado** hasta, hasta ipanko, nika:n ikechtipan, Wa:n ite:ntson we:weyak wa:n, wa:n ima:y de ima:y chihchi:chi:ltik ne:n ima:wa:n komoke. Ke:mah wa:n maski pili ok pero niman mota ke meki:toh mochi:wati *porque rayado** n' ikwitako:n nochi ihkó:n. Xahkaltik n' i..., imay. Wa:n moskaltia wei, mochi:wa wei n' chik..., yo:n okwilin *hasta** ihkwí:n tomaktik mochi:wa ne:n ikwitako:n, wa:n ima:wa:n tein wei *hasta** ihkwí:n tomaktik n' ima:wa:n. No: nakayoh n' ima:y yo:n meko wa:n ite:ntson *hasta** ihkwí:n we:weyak. Semi weyakaxtik. Yowi, yowi ikech..., ikechtipan ihkó:n *hasta** ikwitako:n kitamilia. Weyakaxtik. Wa:n yo:n no: tikmattok ne:n nikneki nikmatis ne:n ¿Ke:maniá:n ki:sa ie:wayo, mopatah? Ke:mah weyak, wehwei no:, yehwa yo:n ne: ... Miak, miak taman xilimeh onkakeh. Pos yo:n mopatah itech *mayo**. Itech *mayo**. Itech *mayo**, itech *mayo** mopatah wa:n se: taman onkak xilimeh tikihtowah ista:kxilimeh pero nika:n a:mo okachi onkak, onkakeh nika:n, nika:n Ti:ltika:t Tos..., Toskapochi:nitepe:t, Toska..., [Toska]pochi:ni tani, tani *de, de** Xa:ltipan nochi ne:n nika:n Na:wala:ko ompa onkakeh ne:n yo:n ista:kxilimeh, yehwan tikoliniti:w, ahkopata:ni ihkwí:n wa:n a:mo wel tikitskihkeh tik..., tikta:lis ma:tat, pata:ni sah ihkó:n wa:n tsikitsitsi:n. Panki:sa, ahko ki:sa. Ke:mah. Ki:sa itech ma:tat. Ompa n' onkakeh pero nika:n tehwa:n a:mo onkakeh, nika:n Tahchiktekopa a:mo onkakeh yo:n ista:kxilimeh. Onkakeh ma:xaxakameh sah wa:n i:n nimitsi[lia] xi..., xilimeh seki taman. Yo:n ma:xa[xa]kameh yo:n, yo:n wehwein. Wehwei ma:xa[xa]kameh, ne: A:wa:tepe:k mochi:wah yekwehwei ma:xa[xa]kameh, Xaxakach..., achi, achi tohtohmiyohkeh. yekwehwei xahxaxakachtikeh inachichi yo:n okichmeh. Wa:n nika:n Ahkokowtah mochiwayah ma:xakameh mo..., onkayah, Yo:n kipiah kemes..., ke:meskia witsti. ompa ne:n no: taman *mi.., mismo** ma:xa[xa]ka pero tsikitsitsi:n wa:n *de colores** seki kostik, seki ti:ltikeh wa:n tsikitsitsi:n ne:n xilitsitsi:n, nika:n Ahkokowtah mochi:wayah no:, pero ekintsi:n tankeh ika n' pahti kitamihkeh. Ke:mah yehwa yo:n niki:xmattok xilimeh. Pos ... Pos no: kwaltsi:n no:, no: kwali para xilimeh nejó:n kwomekat. Ke:mah. No: kwaltsi:n no: ki..., kinmiktia. Ke:mah. Kini:xtayowaltia wa:n. No: pahti, pahti wa:n para se: kichi:was a:chikiwmeh. Pos kwali se: kinkwi a. de o:me taman, Ke:mah de o:me taman nejó:n kwaltia para se:, para pahti de xilimeh wa:n para n' a:chikiwmeh, Ke:mah o:me taman kwaltia, ke:mah ihko:ni. Ke:mah. Ke:mah. Pos neh a:mo *más** teh nikmati, neh yehwa sah. Pos yeh..., yehwa sah neh nik..., nikmati wa:n teh xa: tikmattos ke:ní:w ne: para toni yo:n ke tei *servirowa o** ke:ní:w yo:n teh tiki:xmattok ke:ní:w tiktokaitia. Pos nehwa neh niki:xmati yehwa ne:n komekatsi:n para n' a:chikiwit wa:n pos a:mo *más** nikmati, yehwa ne:n..., Pos neh ne:chilikeh ihkó:n nota:tahwa:n ke mono:tsa ne:, ne: kiliah ne: ko..., ko..., yo:n koko:k yo:n, kiliah chi:..., chi:lmekat, Chilm..., Pankohkoko:k, mahyá: chi:l..., ke:meh chi:ltekpin, pero ki:x..., ki[ni:]xkokowa n' *pescados** ne: kimpahwiah ika. Wa:n yo:n ¿ke:ní:w kimattkeh ke koko:k nejó:n ko..., ke ko[ko:k] Kitsontewiah wa:n kini:xkokowa *por eso** ki:sah a:te:. N' ii:xko kalak, itech n' ini:xtololo. Ke:mah, Ke:mah a:ki..., A:mo ika mikih *sino que** kimpanawia sah pero, pero yo:n sayoh kinoli:niah ika para kinimo:tah ika *kwete**, kinimo:tayah achto ika *kwete** ne a:te:n, kampa, kampa a:t sese:k tepitsi:n ki:stok ompa motehtempilo:tih ne:n *pescaditos** yo:n, yo:n ihkwi:..., ihkwi:kwí:n de wehwei ne:n *truchas** onkayah n' ihwak. Teke:span mopilo:tih ya. Kampa onkak n' a:t ihxi:katok n' a:t sese:k wa:n a:mo pahyoh ompa mote:mpilo:tih *pescaditos** para mopale:wiah tepitsi:n para i..., porque ii:xtololo kinkokowa, ke:meh koko:k, i:xchi:lowah mahyá: yehwa n' *por eso** mota:litih ne: ka:mpa sese:k n' a:t *o** a:te:n mota:liah pos ompa kinkwatsontekih ya oso kininkwetahwiah. A:..., Pos kwaltsi:n no: Iwki yo:n kichi:wah, ehe. Yehwa sah yo:n nejó:n tine:chtahtania wa:n nejó:n yehwa sah nikmattok neh, ke:mah. Ke:mah, yehwa sah, mm. Pos kwali, komo yehwa sah, a:mo teh *más**, ne: yehwa ne:n tine:chtapowia wa:n nimitstapowih, kwali tine:chilwiskia moto:kay ken timonotsa wa:n ka:ni tiwa:lew. Pos neh ni..., nimono:tsa niErnesto Vázquez, niwale:w San Miguel Tzinacapan. Pos nehwa no: nik..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w San Miguel Tzinacapan Tasohka:matik Tasohka:matik.