A: pos a:man no: tiknekih timitstahtani:skeh ox tiki:xmati yo:n tikiliah xi:kalkowit, ne: ox, ox wehwei mochi:wa, wehwei kowit ke:niwki ima:xiwyo, ka:ni mochi:wa, ox kowtah, ox kafe:ntah ox kwaltia para te:..., kitsaya:nah para kalkowit oso teisá: kichi:waltiah para kowtati:l *o** ixiwyo xa: teisá: kichi:waltiah *o** ita:kilo, ixo:chio, ke:niwki yehwa niknekia nimitstahtanis no:. A:, wa:n 'neki tikmatis ke:meh i:n tikowtahtekitinih tinentinemih, ne:wí:n kowtah oso ne:wí:n ohti tikitah. Mm, ke:mah, ke:mah, mm. Pos nehwa nikitstinemi ne:wí:n seki tikitah ne: xi:kalkowit ne:n pos no: wehkapania, seki mochi:wa wehwe:i. Mm. Pero yo:n ne:n kwaltia *solamente** ke:masá: kitsaya:nah para nehjó:n ika timotatsakwiltiah. Mm. Pero seki, pero kihtowah semi yema:nik pero kwaltia. Mm. Pero a:mo kwaltia nikihto:s para taihti:yo:t oso para ihkó:n ne:n ihtikowa:yo:t, nochi poxa:wak Telpoxa:wak, mm. Pero kwaltia para ne:n takwahkwawi:l pero se: kitahtapa:na pero yo:n semi yema:nik, koma:mo niman se: kisaka ne: pala:ni. Yo:n ke:mah, a:chichi:na niman, mm. Pala:ni wa:n pos yo:n achi ne: tila:wak no: i..., ie:wayo. Wa:n pos no: iteyo chihchi:chi:ltik, tahtapa:ni ke:meh i:n *mes de mayo** ihwa:k ne: tahtapa:ni i..., ixo:chio pero ne:, ne: ixo:chio yeh ihista:k. Ista:k kwaltsi:n ihkó:n mo..., mochi:wa, achi we:weyak. Mm. Ihkó:n itech ka:mpa ne: i..., ikowyo kwaltsi:n motekpa:ntiw ihkó:n, ihista:k. Mm. Wa:n yo:n i... ixo:chio ompaya moskaltihtiw, moskaltihtiw ihkó:n. Mm, ompa ya. De moskaltia seki tsi..., ihkwi:ntsitsi:n selik, kipia pané: ite:ntson. Mm. Pané: tehte:ntsoneh neli, mm. Wa:n xo..., xoxoktik ata yo:n itehte:ntso:n, mm. Kihki:sa wa:n sepa de we..., xoxoktik. Wa:n sepa de wetsia ite:ntson pos ompa ne:n, ompa ne: moskaltia ya. Mochi:wa kowtet a. Mochi:waya wa:n *a veces** ke:meh i:n no: yetok to:naltsi:n *o** me:tsti ne:n tahtapa:ni a. Pos yo:n ka:sá: ika se: kita ye:k panxi:ntok nochi iteyo takah tahtapa:ntok a *hasta, hasta** ahko seki chihchi:chi:le:wtok. Ke:mah. Wa:n yo:n *antes** ne:n tota:tahwa:n ne:wí:n konkwiah ne:wí:n kowtah miak. Wa:n kwe:chwia:yah, kilia:yah chi:ltatix, yo:n we:lik ke:meh a:ko:ltatix. Mm, chi:ltatix kichi:wayah. Mm. Kilia:yah tikwitih ne:wi:n, x'kwa:lkwiskeh ne:n xi:kalkowit i..., iteyo, wa:n tikwa:skeh ne: a:ko:ltatix. Mm. *Porque** yo:n no:, no:, wa:n seki no: kita:lia:yah itech koma:l. Mm. Wa:n no: ke:meskia cha:wak ke:meh nehjó:n moso:wtiw no: itech, itech i:n koma:l, yo:n no:, no: we:lik, no: ye:kahwia:k. Wa:n, wa:n ah..., wa:n ahwia:k semi yo:n kowtet, ye:kahwia:k. Wa:n yehwa yo:n te..., chiktehtsitsi:n yo:n *palomitas** tepe:wi:ltsi:n tikiliah nemih yo:n nextikeh, yo:n wehweipalomas, seki onkaya yo:n chihchi:chi:ltikeh. Pos yo:n kwitatohtokmeh, yo:n semi, semi kikwah wa:n ihkó:n ka:mpa nemiah, de onkak yo:n xi:kalkowtet niman se: kihtowa ne: pata:nte:w ne:, ne: wi:ltsi:n, ne: *palomita**, niman onkas ne: xi:kalkowtet, pos no: se: kita ne:wí:n no:chi moo:ohtihtok ke:meh yo:n piotsi:n xi:ntok ihwiyo wa:n nochi ne: mih..., mihkwita. Mm. Entó:s ompaya ne: se: kitahta:lia:ya ke:masá: ne:n yo:n tsonti. Mm. Ihkó:n posa:lmeh se: kitekpa:naya wa:n se: kakis ne:wí:n se: motal..., se: kakis papataka ya. Mm. Niman se: kihtowa pos ne: nik..., nikwa:ti ne: *palomita** chi:lposo:n. Mm. Pso ompa yehwa yo:n kowit ke:masá: de ki..., nehjó:n kowit pos yo:n nochi no: we..., no: we:lik iteyo. Wa:n no: kwaltia para kowtati:l. Mm, kwaltia. No: kwaltia kowtati:l *solamente** itsi:ntan pos yo:n kitsaya:nah, no: kwaltia para, para ihkó:n ika se: motatsakwia, ihkwi:kwí:n ki:sa ne:n ... Mm. Pero a:mo nikmati neh ox, ox kwaltia para pahti, neh nehjó:n nik..., nikita *solamente** para nehjó:n se: ki..., se: ki..., se: o..., nochi se: ki..., i..., iteyo kichi:wah kite:tewa:tsah wa:n kimo:ltah. Mm, para se: kikwa iteyo. Mm. Kimo:ltah nochi wa:n pos yehwa yo:n nikita ye:kkwaltsi:n komoke chihchi:chi:le:wi ne:n i..., tamo:ltal ki..., yehwa yo:n neh nikitaya ne:wí:n tiktekiah. Ka:sá: ika tikma:tekitih wa:n tik..., tikwa:lkwih wa:n ka:sá: ika seki tahtapa:ntok pos tik..., tikololowah *o** yehwa yo:n tikwa:lkwih kalihtik, ke:masá: to:nalwa:tsah. Yeh ise:lti ne: tapa:ni ki..., mahmaka:wi wa:n tikololowah wa:n tikwi:kah ya kito:nalwa:tsayah wa:n pos kwe:chowa:yah, yo:n a:mo nikihto:s semi nehjó:n ... Pané: achi kahkakawtiw. Mm, ke:mah, mm, mm. Ke:mah. Yo:n, yo:n wehwei mochi:wa, we:noh *lo que** tahtapa:ni koma:mo kie:kkwe:chohkeh achi, achi wapaktik. Ke:mah. Pero we:lik. We:lik kwaltsi:n, we:lik, mm. Mm, mm. Yo:n ke:masá: pos no: kita:lilia:yah ne:n kiltsi:n, kima:nelowa:yah ihkó:n iwa:n ne:n etsi:n, ihkó:n ki..., tikwa:yah *cuando** konkwiah ne:n tota:tahwa:n wa:n yehwa yo:n neh nikmattok ne:n ikowyo seki achi yohyowaltik, chihchi:chi:ltik i..., ikowyo. Ke:mah. Ne: tak yo:n i..., iso:kyo. Ke:mah. Wa:n ne:n ie:wayo no: achi tila:wak wa:n pos ima:yo nochi, ne:n, ne:n xiwit no: kwaltsi:n yohyowaltik wa:n, Ma:kahkakaltik, mm. ma:kahkakaltik wa:n pos yo:n kowit nochi kwaltia ima:yo *hasta** de se: kitehteki, yo:n kwaltia ika tekolchi:wah. Mm. Wa:n yo:n pos no: seki tapa:ni wa:n seki a:mo kie:kneki tapa:nis, achi tsihtsi:ke:wi, teh..., Tetsi:ltik wa:n seki neli tsi:ke:wi nochi ke:meh istawa:t. Tehte..., ke:meh istawa:t wa:n seki yo:n tak kiliah, ta: neh niki:xmattok sayoh se:, se: taman de yo:n xi:kalkowit. Ihkó:n tsi:ke:wi, mm. Mm. Seki kwaltsi:n tapa:ni, seki ma:ski wa:kik ihkó:n se: kitapa:na, ki:x..., se: ki:x[tia] na:wi. Mm. Pos tapa:ni wa:n seki kihtowah ne:n de wa:ki se: kitapa:na, achi tsihtsi:ke:wi. Tsihtsi:ke:wi sah. Tsihtsi:ke:wi tak a:mo, a:mo nikmati neh ox xa: o:me taman nehjó:n xi:kalkowit. Ke:mah. Pos yo:n xi:kalkowit yehwa yo:n nikmattok no: tik..., kwa:yah, ne:n kikwah chiktehtsitsi:n, nochi yo:n te:na:ka:lmeh. Wa:n yo:n ka:mpa se: kita kwaltsi:n ahko, ne:n tachi:chi:le:wtok ompa ne:ne:nentok ne:n *palomita** oso yehwa yo:n papa:meh wa:n ne:n te:na:ka:l. Mm. Yo:n nochi ne:n mohmotmeh, yo:n nochi kikwah. Nochi kikwah. Yo:n ne:n kwitatohtokmeh, yo:n ki..., ke:masá: ta:lpan no: se: ki..., se: kitakechilia:ya ihkó:n wa:n no: mokwia. Mm. No: mokwi. Yo:n toskaista:k kiliah, yo:n no:, no: mokwi. No: kikwa yo:n kowtet, mm. Ke:mah. Sayoh a:mo se: kimati ne:n xa: kachi tikmattos katí:n, ke:ní:w xa: kikwih para pahti oso katí:n chiktehmeh kikwah, xa: kikwah no: kowtahokwilimeh tein wehwei:n, pos neh, neh nikmattok sayoh yo:n chiktehmeh kikwah. No: iwki neh nikmattok, i:pa sah ne: kikwah chiktehtsitsi:n nochi, nochi chiktehmeh nochi kikwah yo:n kowtet, nochi, nochi kikwah nochi chiktehmeh. wa:n yo:n chechelo:tsi:n no: kikwa pero wehweiokwilimeh a:mo kikwah yehwa:n, ka:n kikwah, kikwah chiktehmeh sah. Chiktehmeh sah, yo:n te:na:ka:lmeh, yo:n papa:meh, mohmotmeh, yo:n wilikiso:meh kie:kkwah yo:n kowtet porin tsikitsitsi:n kwali kitohtolowah. Ke:mah wa:n chiwih..., no: kikwah, kiteteitsah ata ahko wa:n, wa:n i:n nehjó:n ne:n chiwihkoyo no: kie:kwa. Pos i:n chechelo:meh no: kikwah. Pos chiwihkoyo ke:masá: no: se: kita ihwiyo ne:wi:n. Ompa te:ntok ata. No:, no: nentinemi, mo..., Wa:n ke:masá: no: mopilowa, komo se: kita:lilih ne:n kechmekat. No:, a: pos no: tikmattok yo:n kech..., kechmekat kiliah yo:n. Mopilowa, no:, no, no: nikinki:ts..., no: nikinki:tskia:ya ne:h. Kichi:wah, kehketsah wa:n kwaltsi:n kitekpa:ntiowih wa:n kitsahtsakwayah ika xiwit wa:n seko sah panowa:ya. Mm, ke:mah, se: kitahtatsakwilia para a:mo pano:s, para a:mo pano:s seko, ke:mah. Ompa se: kikwia, ompa se: kitas ompa papatakatok oso ompa ne: mik..., miki a ke:masá: se: kahsiti. Ke:mah. Yo:n ke:masá: tehwa:n ne:, ne: kowtah tia:yah pos tikwi:kayah *morral** wa:n tikwa:lkwiah se:, yo:ltok ne:n tikwa:lkwiah wa:n tikalakia:yah itech yo:n i..., i..., incha:n, yo:n kitachihchi:wiah, yo:n de a:kat. Xo:no:kowit kichihchi:wilia:yah wa:n ompa ne: t'ta:lia:yah. Mm. Ke:masá: tikinwa:lkwiah sikie:ra ka:n o:me de yo:ltokeh. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n ne: ke:masá: neh nikita ne:n chechelo:meh. Yo:n chechelo:meh de e:yi taman neh nikitaya takwa:yah itech ne:n xi:kalkowtet. Ke:mah, yehwa yo:n nextik yo:n, yo:n chi..., yo:n poxtampachi:chi:ltik wa:n yehwa yo:n ti:ltik chechelo:meh. Wa:n yo:n tsikitsitsi:n semi, yo:n kiliah motomeh. Mo..., mo:tomeh. Yo:n ke:masá: tehkoti wa:n ne:wí:n kima:mahtok a ikwitapi:l, yo:n ... Wa:n ka:mpa neh nikitaya, ka:mpa seki de yo:n, yo:n motomeh. Ke:mah. Mm. Yetokeh sikie:ra e:yi:n, de tsahtsih ye:k, ye:kne:nke:n mopa:pantamo:tah, ne:wí:n cholowah ya. Ke:mah. Yo:n ke:meski kinmohmowtia:ya ya. Ke:mah, ihkó:n ata. Yo:n semi ki..., semi kikwah nehjó:n xi:kalkowtet, semi kwe:liliah, kwe:liliah tak nehjó:n, a:mo nikmati tak. Xa: no: tsope:k de yehwa:n kikwah *porque** tehwa:n tikwa:yah ihkó:n pero tapalo:l a. Semi kikwah kowtetsi:n, kwe:liliah semi, ke:mah. Ke:mah. Wa:n yehwa:n ne:n ... Te..., te:te:nkampi:tsa, i:n te:ten..., itap..., Pos se: kikwa ihkó:n xohxowik nikekoh neh a:mo we:lik, pané: taman sah tsohya:k iteyo. Ke:mah, taman sah ne:, yo:n i..., yo:n i..., itapalo, ye:k ta..., ke:mah. Pero yo:n itapalo nehjó:n chi:chi:ltik. Chi:chi:ltik. Wa:n taihtik achi ti:ltik. Ti:ltik ata. Yo:n se: kima:xakwalowa ihkó:n, ki:sa itapalo. Wa:n kakawtik. Ki:sa n' itapalo. Itapalo wa:n .... Wa:n pané:, neh nikwa:ya xohxowik, i:pa a:mo nikwe:lilih, taman sah tsohya:k wa:n tatewa:ts kwaltsi:n sah we:lik. Pos kihtowah komo se: kikwah ne:, ihkó:n xohxowik, te:ihso:taltih. Te:..., te:takepaltih *casi**, ke:meskia se:, Ke:mah eski, ke:mah. Ke:mah, ta: porin cha:wak. kwecha:wak, se:, se: takepa. Ke:mah, chia:wak. Wa:n yo:n miak te:ilia:yah, yo:n komo se: kikwa pos yo:n we:lik pero mah tatewa:ts. Tatewa:ts, yo:n ne:n .... Ke:mah, mah tatewa:ts kwaltsi:n, wa:n no: tewa:ki pero mah se: kwa:tsa achto, iwki sah mah se: kite..., mah se: kipihpixka wa:n se: koma:lte:ma. A:mo tewa:ki, mi:to:nia sah. Mi:to:nia sah. Mi:to:nia sah. Pos yehwa yo:n nochi nika:n tim..., timonohno:tstokeh, timomati:ltiah de i:n tikowtahnemih. Ke:mah, mm. katí:n de n' we:lik, katí:n de a:mo we:lik. Yo:n xi:kalkowit pos no: tik..., no: tikmati ke no: we:lik ikowteyo, no:. Ke:mah, yo:n, yo:n semi telwe:lik yo:n kowtetsi:n, telwe:lik, ke:mah. *Antes** tikilia:yah yo:n soki..., sokit ne:n koma:l kichi:wayah, Mm. Kisowayah wa:n ompa ki..., paniá:n kite:temayah. Ke:mah. Ekintsi:n pané: a:mo kachi se: kita ok. Ekintsi:n a:mo kachi ok wa:n niman wehweliwi, ekintsi:n teposkoma:l nochi kikwih tokni:wa:n. Nochi, nochi yehwa. Ihwa:k nochi kikwiah de sokit, yo:n soki..., kiliah sokikoma:l ne:n kikwitih wa:n ki..., ne:wí:n kita:lia:yah, ke:masá: nehjó:n no: de tak cha:waya ya nehjó:n ika yo:n kowtetsi:n pos no: tapa:nia, moyo:kolia:ya tapa:nia. Teposkoma:l a. Nochi yehwa, nochi yehwa. Ke:mah, wehweliwi a. Wehweliwi a *porque** cha:wak. Ke:mah. Pos x'mati ke:yeh yo:n cha:wak wa:n yehwa yo:n ne:n nika:n tietokeh itech i:n, ke:meh i:n nochi tinemih ihkó:n, ne:wí:n kowtah wa:n ti..., titekititih. Pos tikitah, ka:sá: ika onkak ne:wí:n pahpaniá:n, *más** onkak ne:wí:n we:ikowtah. Ke:mah. Ompa onkak wehweikowit, wehweikowit. Ke:mah, ompa nemih. Wehwei, wehweikowtah, ompa ya nemih ne:n chiktehtsitsi:n. Ompa mowi..., ompa nemih wa:n se: kinte:mohtinemi, ke:masá: ne: ma..., ekintsi:n niow nikte:mo:ti se:, se: *palomita** ihkó:n pos se: kite:mo:ti wa:n se: ki..., se: kahsi a. Ke:mah, se: kinahsi. Ke:mah wa:n yehwa sah yo:n neh nikmattok ne:n ... Ke:mah. Pos no: iwki neh, yehwa sah ne: nikmattok no:, ka..., ta ka:n kachi tiki:xmatih, i:pa yehwa sah para kowtati:l yo:n wa:n ta:kilo:t se: kikwa neli, a:mo ma:wilchi:wa, yo:n mah, mah se: kololo sah. Mah se: kololo sah, yehwa sah yo:n niki:xmati wa:n ki..., kanah, para kowtati:l a:mo, a:mo para, para kaltsi:n kita:liah, a:mo *porque** semi yemaxtik. Pos teh a:mo no: tikmati ox kwaltia para ke:meh i:n tokalyekawil. Teiktik wa:n niman ne: ka:mpa pah..., Ke:mah wa:n, wa:n, wa:n niman postekis. Pahpala:ni wa:n posteki. Ke:mah wa:n yo:n okwilowa pero kohkoyo:niah ata kowtekinimeh. Yema:nik semi kowit. Ke:mah kie:welita. Ke:mah, yo:n kikohkoyo:nia ata. Pos yo:n kowtekini semi ompa moka:kalakia, ke:masá: se: kita ompa ne: kipanxi:nihtok tamomox. Wa:n yo:n kihtowah ka:mpa, ka:mpa koyo:nia ompa ne:n *casi** posteki a, a:mo, a:mo kwaltia ok. Pos..., posteki, a:, ta: posteki. Ke:mah, pos yeh..., Teiktik kowtsi:n, teiktik semi, mm. *Este** te:..., kitehtekih, ke:mah, ke:mah ihko:ni kichi:wah. Yo:n semi teiktik yo:n, yo:n kowit. Ait ke:ní:w tak te:nchika:wkeh yo:n ko..., kowtekini ne: kiliah ta: ne:nke:n koyo:niah wa:n ki..., kipanxi:nia ne:n tamomox. Yo:n ke:masá: komo a:mo se:, kita se:, de, se: i:xko kahkalakis ne:n tamomox. Ke:mah. Ihko:ni yeh. Ne: pos yehwa ne:n okwiltsitsi:n no taman nentinemih, i:n tak no: kwe:liliah n' i:n ... Wa:n yo:n no: tak we:lik n' i:n ... Ompa tak, ompa mocha:ntiah, ompa mocha:ntiah. I:n momox. Ompa mocha:ntiah. Pero yo:n kowtekinimeh ki..., yo:ltokeh no: ika, ika xo:chit sah kipipi:nah Kipipi:nah tak. Yo:n ko..., kowit kitehtekih soh para mocha:ntiah. A:mo kikwah kowit, soh ki..., *por eso** kipampi:xowah ata se: kita ka:mpa ko..., koyoktik yo:n xi:kalkowit, pampi:xowtok kowtamomox *porque** kitehtekih sah. Wa:n yo:n kowtekini no: no ... Wa:n yo:n no: kikwah eski n' ixo:chio de n' xi:kalkowit tak. Ke:mah. *Este** a:mo n'mati ta: tak ki..., kipipi:nah sah ne:n okwiltsitsi:n, ne: ke:meh yo:n kow..., kowtekinimeh kipipi:nah no: ke:meh ... yo:ltokeh sayoh ika xo:chia:tsi:n, a:mo kikwah teisá: kowtet. A:mo tak. A:mo, kikwah xo:chit sah no: xo..., nekyo de xo:chitsi:n. Wa:n i:n ixo:chio a:chá: no:, a:chá: no: tsope:k. Mm. Ye:kahwia:k ata no:, ye:kahwia:k, mm. Ahwia:k, yo:n ka:mpa kwaltsi:n ne:n pochi:ntok ihkó:n. Ye:kahwia:xtok no:. Ahwia:xtok. Ahwia:xtok ata, kie:kkwih pisi:lnekmeh. Semi kikwih yo:n nektsitsi:n. Yehwa yo:n ne:n ... Pos kwaltsi:n no: yo:n kowit, ne:n xi:kalkowit, *todavia** kwaltsi:n *cuando** xo:chiowa, no: sa, sa pochi:ntok wa:n kwaltsi:n no: mote:tekpa:na. Mm. Mm, kwaltsi:n pochi:ntok. Ke:mah, kwaltsi:n. Mote:tekpa:na wa:n de sepa se: kitehteki pos no:, no: miak ki:sas, seki wehwei *mata** moye:yewalowa. Ke:mah wa:n yo:n se: te..., ke..., pero semi ahoktik, ahoktik yo:n semi kowtsi:n. Pos yo:n miak se: kixi:kowa. Ahoktik, miak se: kixi:kowa, a:mo ye:ktata pero a:mo semi eti:k. A:mo tata semi, *siempre de wa:kik tata, pero a:mo, a:mo nochipa kwaltsi:n tata, de a:paltik. Ka:n semi. Kanah, a:mo kiek..., a:mo kie:kneki ata. Ke:mah. Ke:mah. Yehwa sah yo:n, ne: ke..., timotahtaniah wa:n neh nimonotsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A: we:noh, neh nik..., neh niwa:le:w no: ne: xola:l de San Miguel Tzinacapan ni..., nimo..., nimono:tsa Anastacio Niocolás Damián. Aha:, a: we:noh.