Pos kwali tine:ch..., tine:chili:s ke:ní:w tiki:xmati yo:n kowkamoh, chika ka:nachi taman de kowkamoh, kowkamoh tine..., tiki:xmati wa:n kwali tine:chili:s. Ke:mah, ke:na:mo, nik..., Ke:ní:w xo:chiowa, ke:ní:w ... Ke:mah. Wehkapania. Pos kowkamoh ... Ox wehka:wa para mochi:wa oso ke:ní:w ki..., kito:kah. Ke:mah, kowkamoh nehjó:n yo:n semi ihsiwi ko..., komo se: kito:ka, yo:n se: kito:ka kamoh ke:meh i:n tata:lwi:lis, se: tamitata:lwia ya, se:, itsihtsi:ntan kita:lilia, komo se: kinemi ompa se: kahkalakia ka:mpa mi:ltata:lwi:l. koma:mo se: kineki yo:n pos mah se: kito:ka ne: ika ko..., kowitso:k pero se: kite:mowa kowitso:k yo:n xa:lkowit, ata yo:n kihki:sa ie:wayo. Pané: panxa:lyoh kowit de sepa wahwa:ki. Ke:mah, de xokoya ki..., tamiki:sa ie:wayo ata wa:n yehwa yo:n se: kipe:petka:teki ne:n kowit. A, yo:n de xokoya ne:n ki:sa ie:wayo. Yo:n ika se: kito:ka, i:n se: kite:mowaya, mah a:mo se: kito:ka se: kowit tein a:mo kwaltia, moneki tein, yehwa yo:n, *solo** se: kite:mowa yehwa yo:n xa:lkowit, se: kite:mowa, koma:mo onkak ompa se: kite:mo:ti seko wa:n yehwa ika n', se: kito:kas kamoh yo:n me..., ika kitawiliah no:. Yo:n ika, ika kitawilia, tikihto:ka:n *porque** nehjó:n se:, se: kito:ka ika, yo:n kowit semi, pané: yo:n ihtitsa:tsayaktik taihtik. Xa:ltik. Pané: ihtitsa:tsaktik. Wa:n *cuando** wa:ki a yo:n kowit ata ihi:xtapa:ni ke..., ke:kepo:ni sanipa Mm. Wa:n ika yo:n, para mah kitawili yo:n, yo:n xina:ch ikamoh[yo]. yo:n se: kite:mowa, yehwa ika impo:rtah se: kite:mowa yo:n kowitso:k para ne:n xa:lkowit wa:n yehwa ika se: kito:ka, wa:n yo:n se: kitoka, se: kiteki ne: oho:me takoto:naltsi:n, sikie:ra oho:me *cuarta** se: kiteki yo:n kowit wa:n mah se: kita no: ke:ní:w se: kito:kas, mah a:mo tsonkepto, mah se: kito:ka ika itsi..., yo:n se: moi:xpolowa, koma:mo se: kita ka:nika ne: ki:sa ne:n itsmoltsi:n. Seki se: kito:ka, nikita kito:kah tsomkeptok, tatampa ki:sa iitsmoltsi:n wa:n pané:, yo:n te:ixkaya:w. A:, tsonkep..., Mah se: kita kwali ke:ní:w se: kito:kas, se: kita ke itsmoltsi:n ki:sak paniá:n, nika:n yetok kokotsi:n wa:n nika:n ima..., itsmoltsi:n, na:lkihki:stok tsikitsi:n. Tani yowi ne:n its..., itsmol. Mah se: kito:ka i:n, seki kito:kah tsonkeptok nikitani wa:n oho:me se: kito:ka oso ehe:yi, komo se: kipia kachi ko..., mah se: kito:ka e:yi. Se: kito:ka wa:n ki:xakato:ka tepitsi:n para yo:n ki:xakato:ka, ke:yeh se: ki:xakato:ka para ke:meh nehjó:n moi:xaka..., moixakata:lia kowit miak nalwat ki..., e:wa, sikie:ra o:me oso e:yi ii:x, taksa itech ta:ltsi:n wa:n yo:n taksa itech ta:ltsi:n, ompa ya monalwayo:tia ya. Wa:n nalwat a mochi:wa kamohtsi:n, motoma:wa ya, yehwa ne:n, yehwa ya ne: se: kikwa ya, ne:n de, de moskaltia pos, ihkó:n ke:meh moskal..., ke:mah moskaltia, ke:meh moskaltia ne:n kowtsí:n iwki nalwat no: moskaltia wa:n motowa:wtiw. Ni:nipaka ya ne:n mo..., motohto:kaya. Yo:n ika takwa nalwat wa:n, wa:n ika takwa, inalwayo ika takwa wa:n mochi:wa kamoh, yehwa se: kikwa wa:n moskaltia kamohtsi:n, moskaltia kowit. De se: kito:ka ke:meh nimitsilia tata:lwi:listah ke:meh marzo se: kito:ka *todos santo** itech i:n noviembre, se: kichkwa ya kamoh, kipia ya ne:n yo:n, yo:n kamoh. Wa:n yo:n kamoh onkak, onkak ne: e:yi taman. A:. Se: taman is..., kowkamoh ista:k, ne: tein yo:n ista:kkowkamoh, ne: pihpitsa:wak mochi:wa, a:mo, a:mo tohtomaktik. Wa:n nehjó:n i..., ima:xiwyo telpisi:ltik, telpisi:ltik, telmiak ima:xiwyo kipia ne: ima:kpal, mahyá: telmahmalpileh telma:pihpis:ltik wa:n se: taman ne:n kamoh ne: tepitsi:n ma:wehwei ke:meh yo:n chakaykamoh pero a:mo ma:chi:chi:ltik i:n nimitsilia kowkamoh seki, tein ista:k. Wa:n i..., wa:n se:, se: taman kow..., kowkamoh kiliah chakaykamoh teltomaktik ikowyo wa:n ye:kma:..., ima:kowyo de ix..., ixiwyo ya ye:kchi:chi:ltik, chi:chi:ltik ima:kowyo. Chi:chi:ltik nochi ik..., wa:n ikowyo nochi n' tani, a:mo nochi ista:k.c Chi:chi:ltik ima:kowyo nochi. Ke:mah. Ikowyo a:mo chi:chi:ltik ikowyo, ikowyo ista:k. Chi:chi:ltik kamoh tein mochi:wa ta:lihtik a, yo:n chi:chi:ltik, yo:n se:, se: ki..., kichkwati a wa:n se: kipanxole:wa i..., tein ipanko ya, se: kita chi:chi:ltik ne:n e:wat tein tatampa yetok, yo:n kipia o:me pa:nti ie:wayo. Se: taman, se: pa:nti ie:wayo yo:n kanaktsi:n pané:, kanaktsi:n, kanaktsi:n, ke:meh taxkali:xe:wat, komo se: kipankokoh ki:sa e:watsi:n wa:n moka:wa chi:chi:ltik yehwa ya ne:, ne:n kamoh. Wa:n yehwa se:, ika se: ki:xmati ke chakaykamoh wa:n niman se: kimati *porque** telwehkapantia yeh. Wehkapan kachi mochi:wa. Wehka..., wehka..., wehkapania. Wa:n toma:wak ikowyo wa:n telma:wehwei wa:n ima:kowyo chi:chi:ltik imai..., niman kine:xtia ke chakay yo:n. Pero ikowyo tein i..., ikowyo ya, a:mo chi:chi:ltik, ista:k ke:meh i:pa okseki kowkamoh wa:n yo:n nehjó:n se: ki..., se:, se: komo se: kichkwati a nehjó:n, mah se: kichkwa ... Wa:n komo ti..., komo niman ti..., yo:n kwaltia niman se:, niman se: ki..., kichkwati wa:n se:, se: kipa:ka wa:n se: kiehke:wa ie:wayo. Yo:n kwaltia yo:n, a:mo teh kichi:wilia cho:kil nió:n tei, yo:n kwaltia, 'pa:kati wa:n tsi..., *o** tikichkwati wa:n tikpa:ka wa:n tikchipa:wa tike:wayohki:xtia ya. Se: kipixka. Wa:n ke:mah no: *cuando** se: kimanati a no: se: kita:lilia olo:t tatsi:ntan, olo:t. Ika olo:t tatsi:ntan. Se: ki:xtapalta:lilia ihkó:n mah, mah, mah se: kine:nekwalo:ti n' olo:t wa:n ompa se: kita:lia kamohtsi:n. Wa:n ke:mah tsope:lik 'ta:lilia ke:meh yo:n, ne: pané: de owat kichi:wah tsope:lik. Yo:n se: kita:lilia para kwaltsi:n kiahwia:lia, komohkó:n yo:n *azúcar** tikiliah, a:mo kiahwia:liah, tsope:k pero a:chi:petik wa:n kah..., a:mo ahwia:k. A:mo ahwia:k, kwaltsi:n ki..., kiahwia:lia:ya yo:n, yo:n tsope:lik de, de ayoh, de, de owat. A:mo, a:mo chi:chi:le:wi. A:. Yehwa yo:n kwaltsi:n kiahwia:lia, ye:kkwaltsi:n we:lik ki:sa, ahwia:k wa:n tsope:k, kwaltsi:n ki:sa, *hasta** ti:ltik moka:wa ata kamohtsi:n. Wan yehwa yo:n kitawiliah, *de una vez tsikitsi:n kita:lilia, ika se: kichkwa yo:n kowit. kwaltsi:n ke:kepo:ni, *hasta** pancha:cha:moltia ne:n kamohtsi:n, ta:tapa:ni. Ihtitsope:ya, ihti..., nochi tsope:ya *hasta** ihtik kalaki ne:n tsope:k, tsope:kyo. Ke:meskia mohmoloxti moka:wa ne:n ... De mo:molo:ni a kalaki nochi tsope:kka:yot wa:n kwaltsi:n se: kikwa, mohmoloxtik kamohtsi:n. Ke:mah wa:n nehjó:n yo:n iteyo no: mo..., ixo:chio mochi:wa, imahma:tsa:la:n ki:sa ne:, itech ne: ka:mpa imahmaxalwa:n. Mopahpampilowa wa:n mochi:wa xo..., ixo:chiotsi:n ke:meh yo:n sihsi:talimeh. A:, yo:n yehyewaltik. Isi..., si:si:talimeh mochi:wa ihkó:n na:wi i..., na:wi iwki ki:sa yehyekapitsa:[tik] xo:chitsi:n. Wa:n ke:mah wetsi a xo:chitsí:n moka:wa ya iteyotsi:n, mopampilowa pero no: ehe:yi sah iteyo komoke moih..., komoke e:yi moi:xna:miktok ke:meh yo:n noktakowach soh ke:meh po:poto, ohololtik sah wa:n, wa:n posoktik no: i..., ite:mpayo kipia no: ka:mpa mona:miki ne: iteyo, mahyá: pohposoktik sah yo:n no:. Mahyá: ite:mpan, kipia no: i..., ite:mpayo pata:wak tepitsi:n. Mahyá: yo:n *lobo** tikiliah i..., posoktik sah wa:n kipia n' i..., i..., ipanko e:wat. A:, te..., aha:. Ipanko e:wat wa:n de..., de te:nkopi:ni ke:masá: westi. Po:poto. Ke:mah, pané: pohposo..., pané: po:poto mochi:wa no: wa:n e:yi iteyo mochi:wa no: yo:n, e:yi iteyo. Pero yo:n a:mo n'mati ox ixwa *porque** a:mo ke:mah ixwa iteyo, soh se: kito:ka kowit. Wa:n yo:n a:mo ke:man tikita xa: ox ixwa. Kanah, ka:n ke:man ixwa, neh nikita neh, teyowa wa:n se: kite..., se: kite:nteki a ne:n, ne:n kamohkowit wa:n se: kito:ka, yo:n se: ki..., se: kichkwa, se: ki..., ke:mah se: kichia tepitsi:n mah tepitsi:n mah, mah mose:wi, wetsto ta:lpan wa:n ke:mah nehjó:n sa:te:pan komo tikneki t'to:kas tehtekiti a kowtsitsi:n, teki sikie:ra oho:me, oho:me *cuarta** wa:n nehjó:n to:ka ikowyo, pero iteyo a:mo, a:mo se: kito:ka iteyo. Se: kito:ka kowit nochi, ke:mah kowit se: kito:ka wa:n se: ki:xakaketsa para miak niman wa:le:wa ne:n inalwayotsi:n wa:n inalwayo miak kamoh mochi:wa. Ikowyo. Komo tike:witiketsa ihkó:n i:pa se:, se: ii:x sah mo..., monalwayo:ti:s wa:n a:mo miak kamoh kite:maka. moneki mah se: ki:xakato:ka ne:, ihkó:n se: ki:xsowa para miak niman ne:n nalwat moto:ka. Ke:meskia mote:tekpa:na ne:n inalwayo. Ke:mah, ihkó:n se:, ke:mah ihkó:n se: kichi:wa. Komo se: kineki miak kamoh. Ke:mah, ihkó:n inalwa..., inalwayotsi:n mot..., motoma:wa ya wa:n se: tahkoxiwtika wa:n yetok a kamoh, xikwa ya. Ke:mah motekpa:na, ompa moskaltihtiw a ne:. Iwki se: kichi:wa yo:n, mm. Pos yehwa ne:n pos nika:n timoma:ti:ltihtokeh ke:ní:w ne:n tikto:ka:h ne:n kamoh oso tota:tahwa:n nochi. Pos neh nikmattok ne:n seki tikto:kayah *hasta** no:..., no:pa:n kito:kaya ka..., kamoh ihkó:n kisohsowaya sikie:ra o:me, kisohsowaya wa:n kichi:waya ihkó:n tekoch ihkó:n de wey..., weyaktsi:n wa:n ke:mah ompa kita..., kite:milia:yah n' ta:l. Pos ompa e:wi a itsmol, sikie:ra ka:n na:wi itsmol, mo..., motekpa:na ya sikie:ra na:wi itsmol wa:n yehwa ya pané: niki:xmattoya sayoh, sayoh o:me. De o:me taman sah. Chakay wa:n ... *Porque** yehwa yo:n chakaykamoh wa:n oksé:, oksé: kamoh. Mm, a:. Tohtomaktik mochi:wa. Nochi iwki sah ima..., o..., onkak sentaman ye:kma..., ma:pisi:ltik. Wa:n yeh ke:mah, wehkapantia wa:n moi:xtohto:ka kwaltsi:n seki wehwei, yo:n tak kiliah chakay, yo:n wehwei mochi:wa, pero n' oksé: taman, a:mo niki:xmati, neh nikita nochi de n', de n' o:me, o:me taman sah niki:xmati wa:n ... Tel..., telma:miak ima:i, ma:pi..., pihpitsa:wak seki. No: iwki a ima:i chihchi:wtok pero kachi miak ne:n ma:pisi:ltik, ke:mah Kachi ma:..., ma:pisi:ltik kachi., ma:pisi:ltik. Wa:n yehwa yo:n kitehtekia, ne: se: kichipa:wa ya wa:n no: te:chilia:yah, de mah se: ki:xtili n' e:wat pero mah a:mo se:, paniá:n se: taksa *porque** yo:n te:metstsa:ya..., se: metstsa:tsaya:ni kit. Mm. Komo de paniá:n se: taksa. Koma:mo se: ima:i tsa:tsaya:ni nehjó:n e:wat de n', de n' chakay n' i..., ie:wayo. Mm. Ke yo:n no: cho:kiloh Cho:kiloh. No: cho:kiloh wa:n pos yo:n moneki mah se: kitehteki wa:n pos *antes** ne:n tota:tahwa:n kita:lilia:yah yehwa yo:n *panelita** ihkó:n, de n' tsope:lik *o** kwit..., konkwiah ihkó:n ne:n tein yo:n a:mo, te..., ihkó:n *panelita**, ke:masá: ne:n tsikti moka:waya. Pos a:mo kwali, yehwa yo:n kita:lilia:yah, ne: a:na:lpa, ne:n kamoh, kichkwatoyah ne:n kamoh ihkó:ni. Ke:mah. Wa:n kitehtekiah ihkwi:ntsitsi:n wa:n pos kita:lilia:yah, ye:kkwaltsi:n ... wa:n *a veces** kitapechtia:yah no: tepitsi:n para a:mo tata. Mm. Para a:mo tata. *Porque** de tata a:mo no: *igual**, chi..., *siempre** chichinahwia:ya ya. Ka:n ta: chichintsohya:ya. Chichinahwia:..., [chichin]ahwia:ya wa:n *después** a:mo, a:mo *igual** we:lik ok. Ka:n se: kwe:lilia ok. *O** yo:n ye:kwe:lik, nehjó:n mohmolixtik mochi:wa, seki *hasta, hasta** tsa:tsaya:ni nehjó:n kamoh, tsa:tsaya:ni wa:n ... A:, kwaltsi:n, kwaltsi:n we:lik. Ke:mah, itsi..., its..., kwali tsope:kkalaki ihtik. Pos no: seki nikitak, ne:n seki ne:n kipia i:ix. Mm. Ii:x tik..., kipia nehjó:n ko..., i:i:x se: kitila:na kipia ichchio. Ichchio. Ke:mah, tein yo:n pihpitsaktik, mm, mm. Wa:n seki kwaltsi:n de, ke:mah, de yo:n pihpitsa:wak, se: kiposteki, ye:ki:xichioh pero okseki a:mo, a:mo kipia ichti. Ka:n kipia. Wa:n pos i:n *apenas** seki ki..., tikitah kita:liliah yo:n tsope:lik de n' *azúcar** pos ki..., a:mo *igual**, pochiktik ki:sa. A:mo ahwia:k ta: semi ok ne:n okseki tsope:lik ne:n kita:lilia:yah. Ka:..., ka..., ka:n ahwia:k, a:mo wa:n nehjó:n kitel..., kitel..., Kitelna:miki ne:n *panelita** kita:liliah. Wa:n yehwa yo:n nikitstok ne:wí:n ka:mpa se: kwiwita, se: kitamo:ta wa:n selia. Yo:n selia, yo:lchika:wak. Mm. Selia, yo:n a:mo mone:neki wa:n pos neh a:mo no: ke:man ne: mah ixwa n' i..., iteyo. Mm. Neh nikita nio:nó: ne:n chiktehmeh a:mo ke:man nikita mah kikwa. Ke:mah, a:mo se: kita ke:mah. Mm, mm. Pero teisá: ihkó:n chiktehtsitsi:n nikihto:s mah kikwa, ta *lo más** ihkó:n nikita yo:n ke kwaltsi:n ihkwi:ntsitsi:n i..., iteyo. Wa:n tak yo:n tapa:ni wa:n westiti a n' iteyo. A:mo ke:man se: kita mah ixwa. Tax ex..., a:it ke:ní:w, pero ka:n, ka:n ke:man tikitah ixwa yo:n, tak i:pa ... Ke:mah, a:mo, a:mo ixwa. Wa:n yehwa yo:n ne:n kitetekih komo, komo ne:n se: kipixka ika se: ima:i ihkó:n ye:kte:kokoh. Yo:n te:istitsaya:na ata, ke:mah, ke:mah, mm. Mm, kahkalaki itech nika:n se: istitsa:la:n wa:n ko..., ye:kte:kokoh. Ke:mah. Yo:n no: moneki ika teisá: tateki:lo:ni mah se: kih..., kihichkwa. Pos seki nikita, se: nikita kimanah yo:n ne:n kamoh. Kite..., kipa:kah wa:n kite:tehtekih wa:n ke:mah kiko:nketsah wa:n ki..., kimanah De kimanah ke:mah ki..., ki:xiah, sepa molo:ni, ki:xtiah ya wa:n kipixkah, ne:nke:n ki:sa n' e:wat, kachi ihsiwka wa:n a:mo se: kihistektok. Pos ihkó:n kihtowah, sayoh kihtowah ke ki..., ki..., Ke:mah, ke:mah tehwa:n ti..., tehwa:n tikto:kayah miak wa:n t'namakatih pos, miak pos a:mo wel se: kipixkatiwetsi. Ti..., kite:tehtekiah ihkó:n tsikitsitsi:n wa:n ke:mah kiko:nketsayah wa:n ika se: we:i me:liohko:mit ... Wa:n sepa molo:niki, ke:mah ki:xtiah ya, oksi n' e:wat. Ke:mah tiki:xtiah tikpihpixkah ihsiwkatsi:n ki:sa, ke:meh pahpata se: kipixka, ihsiwka. Ke:mah, yema:nia, ke:mah se: kipisi:lowa ya, para kwali tsope:kkalaki, se: kipisi:lowa:ya. Yema:nia ne:n e:wat wa:n ne:wí:n ... A:mo te:ma:kokoh ok. Kanah, ka:n te:ma:kokoh. Pero i:n seki te:ma:kokoh komohkó:n se: kipihpixka ika se: ima:i. Wa:n ihkó:n ke:masá: *hasta** kihtowa:yah moxwitia se:, se: ima:i, se: istiwa:n, se: imahpil, yehwa te:kokoh *porque** yo:n ... Ke:mah, *porque** takwa:wak n' e:wat, mm. Ke:mah pero a:..., a:mo, ta: cho:kil te:kokoh, cho:kil te:kokoh. Ata tehwa:n tikmanayah wa:n nehjó:n tamanal ya ne:nke:n se: kiixka, ke:meh pahpata wa:n i..., ye:kalaxtsi:n ikowyo, moka:wa iko..., ikamohyo sah wa:n se: kipixka ihsiwkatsi:n wa:n ne:nke:n tikmiakiltia:yah wa:n t'te:tehtekih wa:n se:..., kiko:nketsah ya para kita:liah tsope:lik. Pos yo:n no:, neh nikita ne:n nota:tahwa:n pos ki..., kimanayah wa:n ihkó:n ke:meh i:n xola:l kwi:kayah, kinamakayah seki. Ke:mah. Kinamakayah yo:n, nehjó:n kamoh, yo:n ne:wí:n kiwi:kayah nochi ne:wí:n ahko. Ne:nke:n kowayah nehjó:n kamoh, kitelkowah wa:n ekintsi:n pos no: ka:sá: ika tikitstiowih. Mm, yo:n kitelkowah porin kiwe:liliah, ne: kitelkowah. Pero a:mo kachi, a:mo kachi onkak *porque** yo:n, yo:n okwiltsi:n, ne:n *tuza** kit..., kitehteki, semi kikwa. Yo:n semi, se..., yo:n semi kalaka:wia wa:n a:mo ka:wa ok. Yo:n ka:mpa onkak semi tak, tak wehka tahnekwi. Niman ki..., kite:xi:mati, kite:xi:ma wa:n kikwa kamoh. Mm, yehwa yo:n kina:miktiw sah, mm. De kikwa kamoh pos ompa ne: ke:masá: no:, no: se: kita ne: kikwa ne:n kimichin. Mm. Wa:n yehwa yo:n ma:wilowa wa:n de sepa ki..., kipe:waltia ne:n *tuza** pos ompa ya n' pala:ntiw. Ka..., ka:n kwaltia ok. A:mo kwaltia ok wa:n ma:ski se: kichkwa wa:n mah se: kitehteki, ihkó:n se: kixihxi:ma, a:mo, a:mo kwaltia ok, ta: a:mo *igual** we:lik ok. Ka:n kwaltia ok, mm. Ata mohmora:dohtia ne: *o** xoxoktia. Yo:n ta..., takoko:l ata xoxoktia wa:n a:mo, a:mo kwaltia ok wa:n kihtowah *tuza** ite:ka:wal a:mo oksisneki, xahxawatik ki:sa ya. Pos seki neh nikita ne:n xahxawatik nehjó:n se:, se: kita wa:n seki kwaltsi:n mohmoloxtik, tak yo:n mohmoloxtik yeh kitawilia ne:n kowi..., xa:lkowit ne:n ika se: kichkwa. Kitawilia *tuza**, ke:mah. Ke:mah, yo:n kitawilia, *cuando, cuando** kima:toka *tuza** a:mo we:lik ki:sa ok, xahxawatik ki:sa ya. A:it ke:yeh tak ki..., Wa:n a:mo tso..., a:mo tsope:kkalaki ok. Ki:xtilia ne:n tsope:k tak *o** ke:ní:w. Ke:mah. Ait ke:ní:w kichi:wa, kitawilia yo:n okwilin, yo:n kowkamohtsi:n se..., semi mone:neki, para kimanaskeh a:mo para kima:tokas ne:n *tuza**. A:mo wa:n yo:n nikitak *cuando** kichikwatiyah pos yo:n kwa..., kichkwah *cuando** yo:n ma:xi:ni a. A:ah, yo:n semi ... Ihwa:k. Ihwa:k ok, ihwa:k kipiaya ne:n kamoh ne:n taihtik wa:n seki nikita de n', de se: kito:ka ihkó:n wa:n a:mo wehka:wa kipiaya ma:s[ki] tsikitsitsi:n. Ihwa:k, ke:mah, mm. Ke:mah. De tsikitsi:n, kachi selik, kwaltsi:n we:lik, yema:nik. Wa:n no: de n' panowa de chika:waya a:mo no: wel niman yoksitiwetsi ok. kwaltsi:n yema:nik, yema:nik. Kowit moka:waya no:, kowit, ke:mah. Ka:n oksi ok. Kowit, de kowit, mas:[ki] se: kitehteki ihkó:n pero a:mo, a:mo yoksi ok. Ta..., ta..., tahtakwa:wak a. kwaltsi:n oksi. Wa:n de selik ihkó:n kwaltsi:n ne:n yoksi seki tsikitsitsi:n se: kita, se: kiahkotila:na. Ke:mah. Wa:n ye:kkwaltsi:n ne:n nehjó:n selik. kwaltsi:n Tsikitsitsi:n se: ki:xtilia pos ne:nke:n se: ki *hasta** ika se: ima:i se: kipohposteki. Ke:mah. Ke:mah, ihsiwkatsi:n, mm. Kanah, ke:mah ihsiwka. A:mo moneki tateki:lo:ni ta ika se: ima:i se: kipohposteki wa:n kita:lia ihkó:n pero a:mo nikmati, a:mo nik..., pané: a:mo nikitak ox ki..., kitapechtiah no:. Ne:n kowkamoh ke:mah kitapechtiah. Kitapechtiah, tehwa:n kitapechtia:yah ika olo:t ne:n nota:tahwa:n kimanayah. Mm, kitapechtiah ika xiwit. Wa:n itech me:liohko:mit kimanayah wa:n kite..., kita:liliah ne:n tsope:lik paniá:n wa:n ke:mah kite:ntsakwah ika iswat wa:n se:, se: sokipla:to we:i kitapachowilia:yah wa:n yehwa yo:n ika kite:ntsakwayah wa:n mo:molo:niki a *hasta** ahko wa:n ke:mah kwaltsi:n tsope:ya ya. Ompa moma:nelowa ya, de mo:molo:ni. Ke:mah, ma:ne..., mo:molo:ni wa:n ke:kepo:ni no: n' kamoh, nochi kwaltsi:n tsope:kkalaki. Wa:n ki:xtiah wa:n se: ki..., te..., te:makah ya. Ke:mah, ke:mah, t'manayah sikie:ra ka:n na:wi: ko:mit ne:n de me:liohko:meh. Wa:n t'wi:kayah ya ne: xola:lpan wa:n seki kimanayah ne: ato:lkamoh, yo:n, yo:n seko t'wi:kayah no:. Yeh no: kwaltsi:n no: yo:n. No: wa:n i:n ... Yo:n, yo:n de kwomekat yo:n, a:mo, a:mo de kowit. A:mo wa:n i:n pos neh nik..., nikitaya no:we:lik ia:yotsi:n de n' kowkamoh. No: tso..., tsope:lik n' a:t wa:n ahwia:k ne:n i..., Komo ... We:lik, de tsope:ya n' a:tsi:n, we:lik se: tai, ke:mah, mahyá: nek..., mahyá: nekti moka:wa. Pané: nekti wa:n ahwia:k nochi ne:n ia:yostsi:n. Ke:mah, pané: nekti, ahwia:k. Ahwia:n wa:n yehwa yo:n ne:n nochi te:chte:te:kilia:yah ika ... Wa:n te:chmakayah ye:kse:, ye:kse:taya:ya wa:n se: kikwahtia:ya ne:n kamohtsi:n. Ke:mah, ihko:ni. Pero kamohtsi:n ye:kkwaltsi:n se: kitapa:naya wa:n kwaltsi:n moloxtik. Ke:mah ihkó:n, tsope:k a de kwaltsi:n taihtik. Ke:mah, kwaltsi:n tsope:k, a:mo ... Wa:n seki kihtowah ke koma:mo se: ki..., se:, kie:kmanah pos mochi:wa a:sese:ya. Ke:mah, de ke a:mo kita:liliah kwali tsope:lik, mah kita:lili:ka:n tsope:lik, tsope:ya kwaltsi:n, mm. A:sese:ya. Wa:n seki kihtowah ke kita:lilia:yah ke:wayah ne:wí:n sikie:ra ka:n e:yi to:nal para mah *más** tsope:ya Mm. Pero neh ni..., neh nikitaya ke:masá:, seki ka:mpa se: kwi:ltia, se: kichkwaya ika yo:n kowit pos pala:ni. Mm. Pala:ni ka:mpa se: k..., A:ah, se: koyo:nia:ya ihkó:n, pala:ni. Ka:n wel se: ke:wa wehka:wa. Ka..., ka:n wel se: ke:wa. Xoxoktia. Wa:n seki kihtowa:yah kachi kwali kwelitayah ke mah ihkó:n ke:wtokeh ne:wí:n wa:n para mah tsope:ya pero a:mo ta: yeh *más** kichi:wilia ne:n, ke:masá: a:sese:yaya. Ke:mah. A:mo *igual** we:lik ok katka, xahxawatia ya. Ka:n iwki ok ki:sa, ke:mah, xawatik. Pos yehwa yo:n neh nikmattok ne:n ke:ní:w se: kito:ka wa:n ke:ní:w se: kimana, no: tak, pos neh no: kwali tine:chili:s *más**, ta:ká:n *más** tikmati. Mm. Ke:mah, ke:mah pos ... Iwki sah no:, neli no:, no: tikonkaltia:yah tehwa:n *por eso** nikmati, nimitstapowia wa:n i:n yehwa sah, a:mo teh, a:mo nikmati ke..., de iteyo a:mo 'mati, a:mo ke:man nikita ox ixwa, i... selia *solamente** ikowyo, a:mo se: kito:ka iteyo. Pos no: *igual** nehwa nehjó:n nehwa sah ihkó:n nik..., nikmati sah, ne:n a:mo no: ke:man nikita mah se: kita ne:wí:n *matita** mah ixwato tatampa. Ke:mah, yehwa yo:n. A:mo, a:mo ke:man ixwa, a:mo ixwa. Neh nikita soh de ne: pihpilkak ihkó:n ne:n pero a:mo nikita ne:n tatampa ox wetsi wa:n ixwa. Ke:mah. Ke:mah, ka:n se: kita ke:man. Ke:mah wa:n yehwa yo:n neh nikmattok sayoh de ke *cuando** chika:waya ya pos ki..., *cuando** kichkwah pos ne:n ma:xi:ni. Ka:n se: ... Ma:xi:ni ata. *Después** sepa ye..., sepa de yankwik selia. Ke:mah. Komo se: kito:ka wa:n komo se: kwiwita, ompa ne:wí:n ka:mpa ne: se: kwiwita wa:n sepa se: kitsi:nta:lia. Om..., ompa selistok a, mm Pos sepa selia, yo:n a:mo mone:neki. A:mo ta:ki kihtowah s..., Sepa selia pero a:mo, a:mo ta:ki ok, de a:mo se: kito:ka, a:mo ta:ki, so..., xiwit sah Ihkó:n kihtowah ta: seki:n ... Ke:mah, ke:mah ta: moneki mah se: kito:ka. Kachi kwali mah se: kito:ka. Ke:mah, mah se: kito:ka, ke:mah. Ke:mah. Pos yehwa sah ika timotapowiah ika ne:, neh niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan wa:n nimono:tsa niErnesto Vázquez. Pos neh no: ompa niwa:ke:w ne: xola:lpan San Miguel Tzinacapan, nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Aha.