Nika:n timonohno:tstokeh, kwali tine:chilwi:s ka:nachi tiki:xmati ne:n kowach, tein ... Mm. Tein, tein we:lik wa:n katí:n tein a:mo we:lik, ka..., para ton kikwih. Mm. Wa:n kox kito:kah, nochi tikmattos ne:n katí:n ne:n, katí:n kwa..., ke:maniá:n ta:ki wa:n no: kwali tine:chili:s. Pos kowach, onkak miak taman kowach, ke:mah *a..., aceite** kowach kiliah onkak chi:chi:ltik wa:n onkak yo:n xoxoktik pero kowyohnehnextik. Yo:n kowyohnehnextik kachi wehwei mochi:wa, wehwei kowit, wehkapantia, wa:n ta:ki telwehwei ne:n ixo:chio mochi:wa, ye:kwehwei, we:iko..., weyakaxtik, ihkwi:ni yo:n nextik wa:n kachi wehwei iteyo, ne: i..., ita:kka wa:n ixo:chio no: a:kostik tepitsi:n ixo:chio. Wa:n nehjó:n yo:n chi:chi:ltik ne:n kowach, yeh tsikitsitsi:n mochi:wa, pisi:ltik ne:n kowtet, yeh pero chi:chi:ltik ikowyo, chi:chi:ltik ima:xiwyo, yehwa yo:n. Wa:n no:, no: se:ki kikwi pahti ke:meh yo:n moihtikokowah tokni:wa:n seki ihtiolo:nih no: kikwih, no: kwaltia ixiwyo, kiliah ne: yo:n, yo:n ko..., kowachxiwit ika ki..., tatahkotikonex kikwih wa:n, wa:n kia:lpi:chiah wa:n ika kimpahpachowah yo:n tein, tein, tein ihtioli:nih, no:, no pahti yo:n kikwih xiwit, yo:n xiwtsi:n. Wa:n nehhjó:n yo:n *aceite** kowach nimitsilia, nochi o:..., nochi o:me taman kikwih para kichi:wah yo:n chia:wak. Ki..., ki..., yo:n kitekih ne:n kowtet wa:n ki..., kito:nalwa:tsah wa:n nehjó:n ki..., kito:nalwa:tsah ki..., kitewa:tsah *o** kipihpix..., kipihpixkah wa:n ke:mah ki..., kitewa:tsah ya koma:lko. Pero a..., achto mah tawa:ts para ki:sas n' a:t, kitewa:tsah ya wa:n ke:mah nehjó:n de kitewa:tsah ki..., kikwe:chowah, kikwe:chowah ya wa:n ke:mah kimanah. De kimanah ke:mah ki..., molo:ni, molo:ni, kine:nelowah, kine:nelowah i..., tepitsi:n kite:liah a:tsí:n wa:n ke:mah kinelowah, kinelowah *hasta** kwaltsi:n molo:ni, moka:wa ne: *aceite** ya. A: Yo:n nehjó:n kichi:wayah ke:meh itech ne: *todos santos**. Ne: nikitaya neh nowe..., nowe:..., ta: xo:taya, nowe:ina:nah kichihchi:waya, kimanaya, onkaya kowach ne: kowtah. Wa:n yo:n no: kikwiah para xo:taya. Wa:n nehjó:n a:mo kowayah ok yo:n ekintsi:n tikiliah *veladora o** ihwa:k kikwiah, kikowayah pero yo:n kostikse:rah. A:, nochi kwiah para tane:x sah. Yeh kikowayah para *todos santos**. A..., a:mo, kikwiah para tane:x, kets..., ketsayah me:sahpan ne: kostikse:rah. Wa:n yo:n nehjó:n *aceite** kit..., kite:mowa:ya nehjó:n teisá: tapalkat ne:n no..., nowei..., nowe:ita:tah ya wa:n ki..., kiketsaya ihkó:n, kite:kayah ihkó:n, kite:kayah ya n' *aceite** wa:n kite:mowa:yah oso yo:n, kitekia yo:n, yo:n *sardina bote**, kahkanaktik wa:n ke:mah kitehtekia. Wa:n yo:n po:xne, po:xneyo:lo:t kiki:x..., kite:mowa:ya, kikalakilia:ya se: kowit ki..., kiki:xtia:ya po:xne wa:n de ki:xtia:yah po:xne. A:, yo:n ihista:k yo:n ... Ki..., yo:n i..., itech yo:n, yo:n tepos ika pa:pa:lo:t kiteki kimahmaxalowah ihkó:n wa:n ke:mah kite..., kitsi:nkalakilia ya ihkó:n mahyá:, para mahyá: e..., ika pata:ntos wa:n ke:mah kita:lia taihtik se: *pavilito** ko..., ko..., kipanki:xtiah ke..., we:i, ke:meh ahsi itsi:ntan ne:n tapalkat yo:n *pavilo** kita:lilia wa:n ke:mah ne: yo:n, yo:n po:xne para ika a:i:xko yetos, ihkwí:n yetos ompa, a:mo, a:mo pankalakis. A:, paniá:n sah se: ehekai:xko ihkó:n mah ... Yo:n para, para a:i:xko yetos ihkó:n yo:n po:xne ne: ke:meh yemaxtik *o** ahoktik. Taksatok mahyá: paniá:n ika wa:n ke:mah ne: kite:liah ya ne:n *aceite** wa:n kixo:taltiah ya wa:n xo:tatok. *Hasta** tami, komo tamisneki sepa se: kite:kilia yo:n. Kanah, a:mo se:wi ke:man. A:mo se:wi. Yo:n, yo:n kwaltsi:n yo:n no: n' i..., ki..., kitatia:yah, a:mo kikowayah ne:n *veladora** sanoke *aceite** kitatia:yah *todos santos**. Yehwa sah kikwiah ki..., Nochi, no..., yehwa ki..., kikwiah. Ke:mah wa:n kikwiah no: n' tane:x pero *ceritas** pero n' kostikse:rah. Kostik *sera**. Yehwa kikwiah, itech powi todio:s, we:noh, *ánimas** kihtowah *porque** yo:n kichi:wah yo:n okwiltsitsi:n ne:n, ne: ki..., kichi:wah yo:n tatsa:wakse:rah. Kostikse:rah kwiah wa:n wehweinekmeh no yeh, no: ye..., yo:n kwaltsi:n no: tatsa:wakse:rah *porque** kwaltsi:n mochihkolowa wa:n yo:n weh..., weh..., wehweinimeh kichi:wah inse:rah yeh no:, no: kichi..., no: ye:kkwaltsi:n kichi:wayah para, para kixo:taltia:yah no:. Yo:n kikwiah nikita pero yehwa yo:n ... Ke:mah wa:n yehwa yo:n nimitsilia n' ko..., ne:n kowach, ne: nikiliah ne:n *aceite** kowach, iwki kito:ka:itiah *porque** kichi:wayah *aceite** achto, ekintsi:n a:mo tiki:xmatih. A:, yehwa kikwiah. A:mo t'chi:wah kwe:ntah tik..., a:mo t'chi:wah kwe:ntah, a:mo t'matiliah ke:ní:w tikchi:waskeh, a:mo t'matih *porque** a:mo tiktsi:ntokah. A:mo kichi:wah, panxi:nia. Pero komo t'tsi:ntokah ke:ní:w kichi:wayah achto Seki ta:tahmeh ke:meh tehwa:n tikmattokeh tiktapowiah mah, mah kichi:waka:n wa:n mochi:wa *aceite** wa:n iwki yo:n i:n seki:n nok..., noktakowach, tein yo:n we:lik. We:lik, ne: sentaman we:lik pero yo:n tein we:lik nehjó:n ohololtik sah. Ohololtik yo:n, yo:n kowtet wa:n *cuando** kostia ya ko..., kohkostik mochi:wa ya. Ke:mah komo tiktekiti kohkostik, tikpihpixka ne:nke:n tatapaka, wa:n yo:n tein, yo:n kwaltsi:n se: kitewa:tsa no:, se: kwa:tsa wa:n ke:mah se: koma:ltewa:tsa, kwaltsi:n we:lik. Iwki sah se: takwa ika, mahyá: ayohwach. Wa:n yo:n se:ki onkak, seki onkak noktakowach te:pahwih, a:mo kwali se: kikwa. Se: kipihpixkatiw. Yeh telma:yohyowaltik wa:n yeh ekapitseh ihko:ni, komoke i..., ima..., ima:xiwyo i..., ehekapitseh. We:weyak ne:n ... Ma:yewaltik wa:n yekapanpitsa:wak no: wa:n ma:ti..., ma:tilaktik yo:n tein te:pahwih, ma:tila:wak tepitsi:n, ma:kahkakaltik ke:meh xi:kalkowit ima:i, ma:tilaktik. *Más** tihtila:wak. Telma:tila:wak. Wa:n i..., iteyo ne: ita:kka mochi:wa, tepitsi:n we:weyak, we:weyak tepitsi:n, yehwa yo:n a:mo kwaltia para se: kikwa:s, yo:n te:pahwih. Wa:n yo:n tak chichi:k eski tak. Yo:n te:pahwih. Yo:n kikwih s..., a:it ke:ní:w pero te:pahwih, *porque** yo:n kikwih sayoh para no: *aceite** kichi:wah. A:. Para *aceite** kichi:wah no:, ta: i:n seki noktakowach nochi kwaltia para *aceite** *por eso** kiliah kowach pero i:n seki kwali se: kikwa, se: kitewa:tsa, se: ika takwa pero mo..., se..., komo kinekih kwali kwe:chowah wa:n no: kichi:wah *aceite** weli no:. No: kichi:wah. Ke:mah, pero tehwa:n tikwa:yah sah, kichi:wayah *aceite** yehwa ne:n yo:n kiliah *aceite** kowach, onkaya yo:n nextik wa:n onkak tein chi:chi:ltik. *Porque** ne: kowtah tehwa:n onkaya yehwa yo:n, *hasta** ekintsi:n onkak ne:n xina:ch kowmeh, yetokeh wehweikomeh yo:n no..., noktakowach yetokeh nohma pero yehwa tein we:lik. Yetokeh, wehwei kowmeh mochi:wkeh, sehse: tanawa:l ne:n itsi:ntan, wehwei kowit, ke:meh yehwa yo:n. Wehwei mochi:wah no:. Pos ... soh a:mo ka:wah yo:n, yo:n chiktehmeh ne: kiliah koyolmeh, kipihpixka semi, kitekih ihkó:n ika taolo:ch wa:n kitekiki wa:n kwi:kah ne: kowma:pan, kowyo:la:n ompa kipihpixkatok, ka:wilchi:wa sah, seki kipampi:xowa wa:n sepa seki kikwiki. Kiseliktekih, a:mo no: ki..., a:mo ki..., teh kikwaliah sanoke ki..., ka:wilchi:wah sah, yehwa yo:n niki:xmattok ne:n noktakowach, o:me taman. Ka:wilowah sah. Se: taman kwali se:, kwali se: kikwa wa:n se: taman a:mo wel se: kikwa ok, te:pahwih. A:, para *aceite** sah. kwaltia para, para *aceite** kichi:wah pero para ... Pero para se: kikwa:s soh te:pahwih, ke:mah, mm. Pos yehwa yo:n nochi se: momati:ltia ke:ní:w tinemih, de katí:n tein we:lik, tein a:mo we:lik. Ke:mah. Pos nehwa niki:xmattok yo:n pos kowach, okseki yo:n tein, tein se: kikwa ne:n pos seki wehkapantia wa:n ni:nipaka mopihpilowa ihkó:n. Mm. Wa:n de kose:wia pos panxi:ni a. Ke:mah. Se: kololowa wa:n se: kitahtapa:na, ke:masá: kipia na:wi iteyo, ke:masá: e:yi sah, e:yi sah. Mm, e:yi sah, ke:masá: o:me sah. Ke:mah. Wa:n yo:n tatampa ne:n de kipaxi:nia ke:masá: chikteh oso moyo..., de, de, de panxi:nia, chika:waya, ixwa. Ke:mah. Ixwa tatampa, ke:masá: se: kita *matitas** tsikitsitsi:n, yo:n ixwa, wa:n neh nikneltoka i:n chiktehtsitsi:n ki..., kit..., kitekih, ne:ne:nemih wa:n ne:nke:n, tak te:neh inte:mpi:l. Kitekitih wa:n yowih ne:wí:n mota:li:tih, ompa kipanxi:nihtokeh ya n' tamomox. Ke:mah, kiteteitsah. Kiteteitsah sah, ka:wilowah wa:n yo:n no: kikwah ma:ski ne:n selik. Mm, ka:wilowah sah. Selik kikwah ne:n ki..., ne:wí:n ki..., kiwi:kah, tak seki te:naktiowih. Ke:mah pos ke..., ke:mah. Wa:n yo:n no: kichi:wayah, neh *antes** nikitaya ne:n tota:tahwa:n ika yo:n kitamachi:wayah, ika yo:n, ihkwi:ni, kiliah tah..., tahkomedida, kilia:yah ihkó:n tahkotamachi:w. Nochi kita..., kitamachi:wayah ihkó:n tepitsitsi:n, *o** ika teisá: ihko:ni, kikwiah wa:n ki..., kinamakayah no:, kinamakayah yo:n wa:n kikowayah no:. Ke:mah. Wa:n yehwa ya kita:lia:yah itech koma:l wa:n ki..., kwaltsi:n te:tewa:ki wa:n kipihpixkayah *o** kwaltsi:n kikwe:chowa:yah, no: kwaltia para ta..., tatix. Kite:wa:ts..., mm, mm. kwaltia para, para n' tapalo:l kita:liliah no:. Tatix no: kita:liliah yo:n ... Tatix kikwiah wa:n pos tikwa:yah kwaltsi:n we:lik oso kiltsi:n kita..., kwe:cholia:yah wa:n yo:n ista:kkilit ki..., kita:lilia:yah kwaltsi:n kwe:liltia:ya no:. Mm, kwaltsi:n we:lik, ke:mah. De tikta..., kita:lili:skeh ne: a:ko:lin kikwe..., kikwe:cho..., kina:miki no:. Kina:mikia, yehwa ne:n tikwa:yah *antes** ne:n tona:nahwa:n, tomoma:wa:n *o** to:pa:n konkwia. Ke:mah, ke:mah, mm. Wa:n yehwa yo:n ekintsi:n pos onkak ok yo:n kowach ne: tik..., tikiliah Wa:n okseki kowach no: tikiliah pos yo:n *solamente** para pahti *o** yehwa yo:n kikwih para *aceite** kikwih wa:n pos ekintsi:n ne:n a:mo kachi kichi:wah ok. Mm, ke:mah. Ke:mah, ke:mah. Wa:n neh nikmattok yo:n de n' paniá:n no: e:wi wa:n ke:masá: no: wiwiti seki wa:n seki a:mo nochi wiwiti ta: wehwei mochi:wa. Wehwei. Wa:n pos yo:n kwiah ne:n ihkó:n ne:n tota:tahwa:n kikwiah para to..., ata yo:n te:chta:lilia:yah ke:meh i:n se: moxwitia:ya, moxwitia:ya se: kone:tsi:n, kipoxta:lilia:yah. Mm. Yehwa yo:n kichi:wayah, *mismo** yeh ima:xiwyo wa:n kite:milia:yah yo:n *aceite** kita:lilia:yah *o** kwe:chowa:yah wa:n kita:lilia:yah, kichi:wayah ihkó:n se: *bolita** wa:n kita:lia:yah itech se: ipox, se: ka..., kawa:ntia:yah. Wa:n koma:mo yehwa kita:lilia:yah ne:n tepitsi:n yo:n tein selik wa:n te:poxpepechowilia:yah, kipi:kiah ika se: tilmah ihko:ni wa:n yehwa yo:n kihtowah no: te:na:mikia. Pero yo:n neh ni..., niki:xehekowa, yo:n a:mo ke:man nikitak mah se: ki..., mah ki..., se: tokni:w mah kitekiti wa:n mah kimana, mah, mah se: kikwa, yo:n kihtowah a:mo we:lik. Mm. We:lik *solamente** ke:meh yo:n kichi:wayah sah. Ke:mah. Pero para nikihto:s ne: *o** mah nikita ne..., nikitani ne:wí:n chiktehmeh kikwah, ke:masá: no: tatampa ne:n, de tapa:nia ne:n nemiah no: tatampa n' chiktehmeh, tak no: kololowa:yah. Yo:n no: kikwah *palomitas**, no: kikwa chiwihkoyo, no: kikwa. Wa:n yo:n de chika:waya achi kwihkwi:kwiltik i..., iteyo *o** achi pahpatachtik. Ke:mah. kwihkwi:kwiltik, mm. Ke:mah, ek..., wa:n ehekayeh, kipia ne: ista:k ieka..., iekako, ke:mah. Ista:k wa:n pos neh nikitaya ikwa:pan de selik ihkó:n, ke:meh moskaltihtia:ya achi chihchi:chi:ltik. Mm. Kipiaya kokotsitsi:n ikwa:pan, ka:mpa olo:chtik, ka:mpa ne:n ihkó:n mochi:wa. Ke:mah, mm, mm. Wa:n sepa de n', de chika:waya pos no:, no: taman ya ne: se: kitaya. Ke:mah. Yo:n ompa ehehkai:xko ne:n tak tahtapa:nia ya wa:n pahpanwetsia ya n' iteyo. Ompa ahko tapa:nia. Wa:n yehwa yo:n neh nik..., nikitaya, ke:masá: pos ta..., tatampa no:, yo:n no: ixwaya. Ke:mah. Yo:n no: ixwa ne:n tatampa, ne:n ke:masá: se: kita ihkó:n pettok yehwa ne:n tsikitsitsi:n. Ke:mah. Pos yo:n a:mo nikmati neh, xa: tikmattos ox kito:kayah oso xa: ixwaya sah, pero ke ... A:, yo:n ixwa sah, mochi:wa sah yo:n kowtsitsi:n soh ke tehwa:n a:mo tiktasohpiah *porque** a:mo, a:mo tikchi:waltiah tei ok. Pos yehwa i:n nikmattok i:n seki ... *Porque** tik..., no: tik..., tiktatsiwiliah para tikchipa:waskeh. Pos a:mo nochi se: kineki se: kichi:was yo:n pero i:n seki nikmattok ne: se: ki..., se: kito:ka. Ke:mah. Mm. Yo:n no: se: kitamachi:wa para a:mo no: moki:tskia, ta: seki wehwei *mata** moyewalowa. *O** ... Wehwei. Seki a:mo no: semi wehkapantia wa:n niman ta:ki. Ke:mah. Wa:n seki wehkapantia para ta:ki wa:n pos no: nikitstoya se: kichipa:wa ihkó:n kwaltsi:n ni:nipaka mo..., mopihpilowa. Ke:mah. Mopihpilowa no:, neh nehjó:n ta:ki sayoh ke yo:n chiktehmeh a:mo kika:wah ki..., Telta:ki. Ka:wilchi:wah yehwa:n. A:mo ka:wah mah yoksi, de yoksi kwaltsi:n ne:n kohkostia wa:n *después** tihti:le:wi a. Mm, ka:n ka:wah, mm. Ke:mah. Tihti:le:wi a wa:n ompa panxi:ni a. Mm. De panxi:nia pos ompa se: kololowa oso se: kiteki a wa:n ne:wí:n se: kichipa:wa ya wa:n se: ki..., se: kite:mati a ne:wí:n ie:wayo *porque** yo:n ie:wayo no: semi telalaktik. Ke:mah. Yo:n sayoh para no: se: wetsis. Ne..., neli alaktik neli, de xokoya. Wa:n *después** se: kite:maya, ke:masá: ... Ne: ke:man ki..., kipiayah koma:ltsi:n yo:n de sokit kikwiah wa:n ompa paniá:n kite:mayah. Wa:n kilia:yah, kita:lia:yah kalkwa:ko para mah wa:ki. Kita:[lia:]yah kalkwa:ko wa:n kitayah de, de, de wa:kia no: tsihtsili:nia ya, ihkó:n pané: ahoktik. Ke:mah. Ke:masá: iteyo no: tak wa:kia *hasta** iteyo, mokahka:wa wa:n achi tsihtsili:nia no:, ahoktia ya. Ki..., kikahka:wa iteyo, de wa:ki, kahka:wa iteyo, mm, ke:mah. Ke:mah. Yehwa yo:n tikitayah ke:masá: kiketsayah ahko ne: kito:nal..., kihtowah ne: nikto:nalwa:tsati. Mm. Entó:s ne: kito:nalwa:tsati, kita:liah ne: para mah kimaga ne:n to:naltsi:n, de me:yo:tsi:n wa:n yehwa yo:n ne:n kwa:tsa. kwa:tsa wa:n *después** kite:tewa:tsayah, a:mo wehka:waya. Ihsiwka tewa:ki wa:n ah..., ah..., ke:mah, ke:mah. Kima:manelowa:yah ika yo:n kowtsí:n wa:n pos ne:nke:n tewa:kia. De tewa:kia pos yehwa yo:n ki..., ki..., ki..., kikwiah ya wa:n no: nikitaya neh *cuando** ki..., ki..., ki:xtilia:yah n' ie:wayotsi:n pos nehjó:n kikwechowa:yah itech metat. Ki:sa ne:n ie:wayo, moka:waya yo:n ihista:k, sayoh iteyo, yo:n achi ne:nke:n te:wa:kia, kita:lia:yah ne:pa. Mm. Wa:n kachi ne:nke:n tewa:kia, kima:nelowa:yah sah. Pos no: kwaltia ihkó:n se: kwa:ya, seki ika se: ma:takwa:ya sah wa:n yo:n semi we:lik. Ke:mah, kwaltia. We:lik kwaltsi:n, ke:mah. Semi we:lik pero i:n seki pos no: kwiah para yehwa ne:n tane:x kikwiah Ke:mah. Pero a:mo nikmatia neh ox no:, ox no: we:lik semi. Yo:n a:mo we:lik, pero kwaltia tehwa sah para *aceite** kichi:wah, yehwa sah, pero de we:lik, a:mo we:lik. Yehwa kikwiah para ne:n ... Ke:mah. Ke:mah. Ihkó:n no: nik..., nikitaya ihkó:n ne:n ki..., kichi:wayah wa:n yehwa yo:n, para yo:n ika se: mopahtia:ya yo:n. No: kwaltia para ne: se: mopahtia ke:meh i:n kone:tsitsi:n no: ke:meh i:n kipano:ltia:yah no: de in..., intakwal *o hasta** i:n tehwa:n komo tikpano:ltiah de totakwal, no: ti..., pos te:chchi:wilia *mal** pos yehwa yo:n pahti no:, no: kwiah. Ke:mah. Wa:n kita..., te:chta:lilia:yah *o** kinta:lilia:yah ne:n kone:tsitsi:n pos kina:mikia. Mm. Kina:mikia soh ke kikwiah, kikwiah sikie:ra ka:n na:wi xiwtsi:n wa:n ika kite:tsi:lowa:yah nochi yo:n, no: kita:lilia:yah yo:n tikownex. No: kita:lilia:yah, entó:s ika te:poxpahpachowa:yah, nochi se: ipoxko, se: i:ka:n nochi te:pahpachowa:yah wa:n pos seki te:poxpi:kiah ika. Ke:mah. Te:poxpi:kiah no:, pos yo:n no: kwali katka, yehwa yo:n neh sayoh nikmattok, teh xa:, xa: kachi tikmati ke:ní:w. Ke:mah, a:, ta: yehwa sah no: tein niki:xmattok yo:n, neh niki:xmati de o:me taman sah. Se: taman tein we:lik wa:n se: taman tein a:mo kwaltia para se: kikwa:s, ne: nokta..., noktakowach. Ke:mah, pos yehwa yo:n Ke:mah, ke:mah, yehwa yo:n. Se: momati:ltia kwaltsi:n. Mm. Pos yehwa sah ika timota..., timonohno:tsah ika i:n wa:n neh niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan wa:n nimono:tsa niErnesto vázquez. A:, pos neh no: niwa:le:w ompa ne: xola:l de San Miguel Tzinacapan, nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Aha.