*Bueno** pos Hermelindo ya: que sepa nika:wí: timona:mikkeh ne:... 'neki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n... Neh nikilia ka:ka:lo:tako:t pero yehwa yo:n semi, pihpitsaktik mochi:wa we:weyakaxtik wa:n achto ne:n tokniwa:n *o** n' ta:tahmeh kikwiah para temaskal. Tema:skalkowit kiliah para kolomeh. Kolo kiliah yehwa tein temaskal ika ki... Ki... Kitohto:kah o... O:me n'... O:me n' ni:nipa kito:kah ne:n... Yo:n kowit ka:ka:lo:tako:t tein achi i:xtohtoma:wak wa:n ke:mah ki... Nipa se: kito:kah no: ke:meh se:... Sikera o:me ma:it de weh... *Segun** kit... Kichi:was a:ken tema:skal kichi:waskeh o:me ma:it oso se: ma:it wa:n tahko kito:kah sepa ne:wi:n se: kolo wa:n 'kwa:na:miktiah n' ahko ya ompa n' tatahkoya:n ompa ke:mah 'kwa:ilpěa, koma:mo 'kwa:ilpih pos kikwa:tetekwinowa motetekwinowa ise:lti ihkó:n kichi:wa mahyá: tamali:n wa:n ompa moki:tskihtok ke:mah sepa kichi:wa ihkó:n kine:nekwalo:tia ne:n a:ken kichihchi:wa n' tema:skal wa:n sepa se: kitah... Yo:n kikwih `para temaskal i:n *selvirowa** yo:n kowit *porque** kwaltsi:n se: kichihkolowa wa:n pitsa:ktsí:n a... Wa:n a:mo se... A:mo ramahyeh de e... Itsmoli:ni weyakaxtik *hasta** ne: sikera se: e:yi *metro** mochi:wa n' komekat. Mahyá: komekat. Pero, pero tako:t yo:n kliah ka:kalo:tako:t. Yehwa niki:xmattok wa:n nejó:n ma:kahkana:wak wa:n ikechselo chi:chi:ltik. Wa:n e... Wa:n ixiwyo achi ma... Ma:kahkanaktsitsí:n wa:n kohkoyo:ni ta semi tak okwilimeh kikwah to:ni yo:n kichi:... Kikwah kohkoyoktik. Mahyá: xala:soh n' ima:y. Wa:n ixo:chio m... Chi:chi:ltik no: mokehketsa ima:tsa:la:n ki:sa sikera o:me oso e:yi *o** ki:sa yo:n pa... Ma... Mah... Mahoketsa ihkwí:n mahyá: *garzota** wa:n ompa ki:sa n' ixo:chiotsí:n chi:chi:ltik ihkó:n ne: mota:lilia. Wa:n nikita neh yehwa... de yo:n imah... Imahma:tsitsí:ntan ne: ki:sa xo:chit wa:n weyak n' tako:t, weyakaxtik sah mochi:wa yehwa yo:n tsilia nejó:n kwaltsi:n mochihkolowa komo se: kichihkolowa kwaltsi:n pero *más** seki x'konkelpacho posteki yo:n posteki pero nejó:n takwa:wak yo:n para kikwiah wehka:w ne:n tema:skal ekintsi:n a:mo tiki:xmati ok n' tema:skal n' tehwa:n tik... Tiktamankakih ya te:chiliah tema:skal. A:m... A:mo tiki:xmatih ok yo:n... Yo:n tema:skal tel *importante** katka ke:meh i:n siwa:meh ne:... Ne: kita:kati:ltiah se: ko:ne:t pos yehwa n' ika ne: *cuando** me:wa ya para me:was a yo:n sikera se: e:yi o:... *Primero** yo:n de ke ta:kati n' ko:ne:t sikera o:m..., o:me to:nal *o** e:yi to:nal mochia wa:n ke:mah ki... *Mientras que** mochika:wa n' siwa:t ne: para me:was kwali a ke:mah motema ya wa:n a:mo teh *k'pasa:rowa o** de ohpa oso e:xpa motema sikera wa:n ke:mah kwali mah tisia *o** mah kwali kichi:was a tehsá: aya:mo motanowia. Pero koma:mo motemak ihwa:k yo:n motanowia siwa:meh komo kima:tokak sese:ka:t yehwa seki:n metste:te:mih ya. Pero yo:n ika motenah yo:n kininchika:wa siwa:meh no: kinki:xtilia n' koklis ika e... Ika ne:to:n ki:sa kokolis tein kipiah siwa:meh yo:n ke:mah *porque cuando** se: siwa:t, se: siwa:t ne: kita:kati:ltia se: ko:ne:t ne: miak taman koklis kiahsi. *por eso** ne:n ta:tahmeh kichihchi:waya tema:skal ne:n te... Tem... Te:popa:wa:n *o** te:takawa:n kinawatiah mah k'chihchi:waka:n ne:n tema:skal wa:n kita:liliah yehwa yo:n kita:liah ne:n tet yo:n texkaltet a:mo tet tein teinyeski tet *si no que** texkaltet kite:mowa:yah tein yo:n a:mo tohtopo:ni tein xota sah wa:n a:mo tohtopo:ni a:mo te... Wehweliwi yehwa yo:n ki.... Kikwih yo:n tsilia ne: kowtako:t kite:mowa:yah ne:n... Semi tel onkak nika:n i:n tatampa itech ne:n tepe:t nochi yehwa n' onkak yo:n ka:kalo:tako:t tikiliah. Nochi yehwa n' ompa onkak. Komo se: kineki ompa se: 'kwiti se:... Sayoh ekintsi:n a:mo t'chi:wa tema:skal tehwa:n ekintsi:n timokoyo:pahtia ya wa:n *hasta** ompa sah. Se: siwa:t e... Kita:kati:ltia se: ko:ne:t ke:mah *hospital kiyectarowah** wa:n x'wa:lwi:ka ya ke:mah. Kipihpi:kih wa:n 'wa:lwi:ka ya pero a:tox sike:ra kitemah *porque** yo:n ke:man motemayah siwa:meh *importa** ke:mah wa:n ihkó:n para kwali kichi:wa n' chi:walis a. A: *bueno** ke:mah niki:xmattok sayoh ke neh nik... Ne:chne:xtilihkah wa:n ne:chiliah ke mono:tsa kala:tako:t pero *mismo** yehwa tein tikihtowa *porque** neli i:n tatampakopa mochi:wa wa:n neh nikelna:miktok *porque** yo:n no... Yo:n notate:noh ta yo:n kahbe:nte:noh nochi mochi:wa wa:n ke:masá: a:ksá: kite:xi:ntiki:sa wa:n panowa sikera se: se: me:tsti *después** telpipi:nia yo:n kowit. Yo:n pipiktik, ye:kpipiktik wa:n se... Komo xama:ni sayoh para se: mometskalakili:s ke:meh ohtat komo se: kima:k ika *machete** a:m..., a:mo kiteki. Ke:mah. Ye... Ye:ktakwa:wak n' kowit. Takwa:wak. Wa:n neli n' moskaltia ihkó:n wa:n wehka mahyá:... Mahyá: komekat neli *porque** n' kia kia... Ahahachichi ke:mah. De ne:n itsmoli:ni wan komo... Itsmoli:ni ki... We:weyak ki:sa n' iitsmol wa:n m... Wehka yowi aha ke:mah. A:mo momaxalowa ok yowi *hasta** ka:mpa tamiti ke:mah koma:mo *este** mo..., mo... Moketsa e se... *Derecho** e:witiká: momo... Mahyá: moso:wtiw ke:meh eskia komekat koma:pan wa:n moskaltia wa:n komohkó:n wetsik ta:lpan komo wetsik yo:n n' i... *Irra:ma** sepa taksa monalwayo:tia wa:n sepa ompa selia sepa mowila:na sepa *más** ihkó:n yo:n selia tal:pan ne:n ima:y de... *Bueno de que** ihkatok itech n' kowit wa:n komohkó:n moi:xto:loh pos taksati ne:pa wa:n sepa monalwayo:tia *más** mochi:wa we:i a. Ke:mah yeh yo:n kowit mota ke *bueno** n' tako:t mota neli ke ka:n mone:neki. A:mo mone:neki yo:n. Ke:mah. A:mo ta: nejó:n wa:n neli pero... Pero mochi:wa ka:mpa yo:n tehtetah ka:mpa tetah itech tete..., tehte... Tehtepe:tsi:ntan tehtepe:i:xko mochi:wa yo:n ka:... Ke:mah. *Porque**... Yo:n a:mo mochi:wa kahbe:ntah yo:n eliwis. A: kanah. Mochi:wa tak komo se: kito:kak pero *más** a:mo mochi:wa. Ke:mah porque** nimitsilia neh ompa yo:n ne: tate:noh ka:mpa nejó:n mochi:wa pero eski *porque** te:ntok tet ahachichi we:wehka. Tak ke:mah eski wa:n xa: kita:lihkah *corral por eso** wa:n... Mochi:wak wa:n ke:meh tepe:tsi:ntan pos icha:yohka:n ompa yo:n xiwit ke:mah. Wa:n... Ke:mah neh niki:xmattok ne: wa:n neli nochi tikihtowa ke:meh ixo:chio nochi iwki nikmattok wa:n neli we:weyak neli es... Neh a:mo... Ihwa:k nimoskaltih nikitaka ok no:pa:n kichi:wka se: tema:skal pero ninohne:l ok katka a:mo n'matia komohkó:n... Komohkó:n kikwiah para tema:skal pero neli eski kwaltia yo:n para... Para yehwa yo:ni *porque** neli pitsa:wak sah moskaltia wa:n we:weyak wa:n... Wa:n mahyá: i:pa nejó:n mo...Ihsiwka mochihkolowa. Ke:mah yema:nik wa:n porin tako:t senpitsaktik yehika yo:n kwelitayah n' ta:tahmeh kich... Kionkwiah para tema:skal ke:mah yema:nik. Ke:mah. *Porque** mochi:wa se... A:mo, a:mo tel... Yo:n a:mo tel... Mo telmahma:itia *si no que** mahyá: mehmelaktik mochi:wa ke:meh kahbe:n ma:tako:t mochi:wa. Wa:n nipa mota:lia n' ima:xiw mota:lihtiw ke:mah. Ke:mah. Ke:mah. Nejó:n pos ke:mah yehwa yo:ni niki:xmattok neli a:mo n'... (...) Neh nimolia:ya xa: i:pa kowit sah ekintsi:n a:mo a:ken kitateki:wtia ok neli. Ekintsi:n a:mo ok. Pero nejó:n ne: ke:man pos neli es... Kikwiah para n' tema:skal wa:n ne:, neh ihkó:n nikmattok sayoh wa:n ke:masá: ta komo tepitsi:n, tepitsi:n i:xtohtoma:wak *hasta** kwali se: kikwi para kowta... Kowtati:l yo:n kwaltia. Ke:mah. Wa:n kwali tata *porque** takwa:wak n' kowit. Ke:mah. Nejó:n kwaltsi:n xo:ta no:. Ke:mah. Ke:mah. Pero a:mo n'mati ne: pané: a:mo kwaltia para pahti yo:n a:m..., a:mo a:ken nikakilia ke para pahti yo:n i:pa sayoh tako:t sah kikwih para tema:skal yo:n kiliah (...)*kinecesitarowa** tema:skal pos ompa sah kitekitih wa:n ki... Kikwih para... Para pahti a:mo teh... A:mo ke:man 'te:kakilihkeh para pahti ika yo:n. Ke:mah. Nejó:n... Ka:tmati to:n *tiempo** tikihtowa xo:chiowa. Es... Ka:nmati ke:m... ke:maniá:n xo:chiowa pero ke:masá: se: kita xo:chiohtok wa:n... Wa:n nejó:n we:weyak ixo:chitsi:n ihkwí:n ke:meh se: ma:kwil chikwase:n *centimetro** moe... Moskaltia sikera ka:n e:yi oso na:wi mota:lia n' imahma:tsa:la:n ki:sa wa:n chi:chi:ltik. Wa:n iteyo mota:lia xoxoktik ki:sa *cuando** selik a ka:n mati *cuando** oksi ox ke:ní:w mochi:wa n... I:pa nikitani xoxoktik tsikitsitsi:n pero tsikitsitsi:n ke:meh yo:n wa:wkowtet. Aha. Ke:mah. N' iteyotsitsi:n. Ke:mah yehwa yo:ni nikitani ke ixo:chio chi:chi:ltik mochi:wa ne:n, *racimitos** wa:n mahoketsa. A:mo mopanpilowa moahoketsa ne:n ixo:chio ihkó:n imahma:tsa:la:n ki:sa. Ke:mah wa:n neh neli no: nikitani ke:meh yo:n xo:chiowa pero a:mo ke:man n'ta:lia *cuidado** katí:n *tiempo** ke:mah. A:mo se: kimati xa: xo:chiohtos a:man *o... Porque** onkak... Onkak ne: xiwit nochipa *o** kowit nochipa... Nochi xiwit xo:chiohtok nochipa n' onkak. Pero onkak seki Wa:n onkak ne:... A:m..., mo... Xo:chiowa pero *por tiempo** sah. Ke:mah. Ke:meh yo:n chamakih mochi:wa seki *Por tiempo** sah wa:n yo:n seki tato:kchamakih nochi n' tiempo onkak aha nochi xiwit. Ihkwi... Ihkó:n seki yo:n kow... Ne:n seki ne: xiwtsitsi:n xo:chiowa nochi n' *tiempo** wa:n seki pos yetok... Yetok me:tsti sah *cuando** xo:chiowa. ke:mah. Pos ke:mah yehwa yo:n neh nikmattok de yehwa ne:n... 'Tsilia ne: ito:ka:y ne:... Ne:chiliah ke mono:tsa ka:la:tako:t pero *mismo** yehwa n' tein teh tikilia ka:ka:lo:tako:t yehwa ya n' tehwa:n pos tikiliah yehwa *mismo** ke:mah. Ke:mah. yehwa sah ta:taman 'toka:ytiah pero... Pero se:... Se: taman sah. Ke:mah. Pos yehwa sah yo:n miak tasohka:matik ke tine:chtapowih no: ihkwia no: niki:xmati *mismo** sayoh taman 'toka:ytiah. Ke:mah. A: pos nimono:tsa Hermelindo Salazar wa:n niwi:tse de San Miguel Tzinacapan. Pos 'ne:chili moto:ka:y wa:n ka:ni tiwa:le:wak. Pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vásquez wa:n niwa:le:w no: San Miguel Tzinacapan. *Bueno** pos tasohka:matik.