Onkak seki xiwit mono:tsa ma:talin. Yo:n ma:talin kilwiah onkak o:me taman. Onkak n' tein ista:k, tein wehwei ma:talin ista:k, wa:n onkak n' tein a..., chi:chi:lma:talin *azul** n' ixo:chiotsi:n. *Pero primero** nimitsilia n' tein ista:kma:talin kilwiah moskaltia *más** wehwei n' ikowyotsi:n, wa:n *más** wehwei n' ima:xiwyotsi:n. N' ima:xiwyo ma:we:weyak wa:n ikowyo *más** tohtoma:wak, wa:n ixo:chiotsi:n ista:k, ista:k. Yo:n, yo:n kwaltia, yo:n kwaltia ne:n ma:talin, kwaltia ka:mpa yo:n no: se: mo..., se: motsonteki. Se: motsonteki wa:n mah se: kitekili n' ikowyotsi:n, wa:n mah se: kipa:tska. Ka:mpa se: kipa:tska ata ki:sa n' i..., ikowyotsi:n ki:sa mahyá:, mahyá: atsi:n sasaltik. Yo:n sasaltik mah se: ki:xpepechowili ne:n ka:mpa se: motsonteki. Ka:mpa se: moteki mah se: ki:xpepechowili. Para pe:wa ki:xwa:tsa no:, ki:xpanki:xtia wa:n pe:wa wa:ki. Pe:wa i:x..., pe:wa i:xwa:ki no: yo:n, kipahtia. Wa:n no: kwaltia para tapialmeh. Kikwah, *este**, pitsomeh. Kikwah piomeh, to:tolimeh, kwa:kwehmeh, *caballomeh**. Nochi n..., nochi tapialmeh kikwah yo:n xiwit. ¿Ke:yeh? Kitelwelitah porin a:yoh. Wa:n semi telkwali. Wa:n no: ki..., no: kwaltia tikmatis para toni. Ke:meh i:n ka:mpa kahfe:ntah, s..., miak, miak kwelitah *porque** yema:nik para se:..., yema:nik para se: kite..., se: kitehtekis. Wa:n semi telki..., kipia miak, miak a:t. Ka:mpa onkak, ka:mpa onkak yo:n ma:talin, nochipa ya n' takwecha:wtok. Wa:n *hasta** kahfe:n no: kinami:ki *porque** ke:yeh a:mo ke:man tawa:ki sano ke nochipa ya ne:n, nochipa n' takwecha:wtok nejó:n. Entó:s nejó:n kihtowah semi kwali etok para n' kahfe:n, *o** para mi:l, *porque** nejó:n a:mo, a:mo, a:mo, a:mo teh kichi:wilia ne:n ta:lmaliktsí:n sano ke yeh *más ki..., mis... más kiabonarohtok**. *Porque** yo:n ma:talin, *cuando** pe:wa pala:ni, de pala:ni a, mokepa mahyá:, mahyá: *abono** ma:talin, *bueno**, ta:ltsí:n *pues**. Wa:n nochipa ya n' ta..., nochipa ya n' takwecha:wtok. Yehwa ya yo:n tikihtowah tehwa:n .... Oksé: tein kiliah as..., tein kiliah, *este**, ma:pisi:lma:talin, pisi:lma:talin, yeh *azul** n' i..., *azul** ne:n i..., n' ixo:chiotsi:n. *Mismo** yehwa, *mismo** yehwa n' ma:talin, sano ke tikihtowah tehwa:n, se:n..., tikihtowah sen taman porin taman ixo:chiotsi:n. Wa:n porin *más** pisi:ltik, yeh [i]ka tikto:ka:ytiah tehwa:n pisi:lma:talin. Wa:n yo:n no: kwaltia para, *solamente** para tapialmeh. Para piomeh, para to:tolimeh, para pitsomeh, *o para, este**, kwa:kwehmeh *o caballos**. Pero para tikihto:skeh para timota:lili:skeh itech se: k..., mah..., mahyá: tikihto:ka:n itech se: *cortada**, se: tats..., se: motsonteki, pos ka:mpa se: moteki mah a:mo se:..., yo:n a:mo kwaltia *porque** a:mo teh kipia ne:n i..., ke:meh semi pitsaktsí:n n' i..., n' i..., ixiwyotsi:n, pos a:mo tikihto:tih tiktekitih wa:n ki:sati ne:n i..., icho:kilotsi:n. *Porque** yo:n tikiliah tehwa:n icho:kilotsi:n, por eso nimitsilia neh yo:n mahyá: ki:sa, mahyá: sasaltik. Wa:n ne: tein nimitsilia tein ista:k yeh ke:mah kipia pos wehwei, *más** tohtoma:wak, entó:s kipia miak inakayo, iihtinakayotsi:n no: tikihtowah n' tehwa:n mahyá:, mahyá: a:tsí:n. Yehwa yo:n, a:mo nikmati xa: oksé: talna:miki:lis, tikpias tatsi:ntokalis? ¿Para kahfe:ntah, no:, no:, no:, no:...? A:, yo:n no: kwaltia para kahfe:ntah. Yo:n ma:pisi:lma:talin no: kwaltia para kahfe:ntah. Ke:meh i:n ka:mpa kahfe:ntah, kwelitah miak *porque** para se: tawi:tekis, a:mo takwa:wak. Wa:n kipale:wia miak ne:n kahfe:n, kahfe:n..., n' tokahfe:ntah tapale:wia miak *porque** ke:yeh nochipa *este** n' *taabonarowa** yo:n, mah tikihto:ka:n tapala:n..., tapala:ntihtok. Pero yo:n tehwa:n a:mo tikmatih, yo:n ma:talin, ma:talin a:mo porque mah tikihto:ka:n tehwa:n ma:talin, i:pa ma:talin sah. Yo:n tikmatis de toni mokepa. Onkak seki sakat, neh nimitsilwi:ti i:n, nimitsilwi:ti i:n talna:miki:lis *porque** neh nikita wa:n nimomaka *cuenta** wa:n nik..., nikitak *porque** ne:chilihka no..., nowe:ita:t. "¡Xkitaka:n!" kihtowa, "name:chili:ti ke:ní:w nakchi:waskeh kihtowa. ¡Xikte:xi:maka:n kihtowa yo:n patachsakat kilwiah, onkak seki kiliah patachsakat, xte:xi:makan kihtowa, xtawi:tekika:n wa:n *xmont**..., xik..., xiktsonta:li:ka:n seko sah, seko sah x'te:maka:n kihtowa. Wa:n ompa namomakaskeh ..., ompa nakmatiskeh kihtowa, toni moska..., toni *después** ixwati:w", kihtowa. "A:mo ixwati:w sakat ok, sano ke ixwati:w ma:talin ya", kihtowa. Wa:n nikneltokak *porque** se: *vez** neh iwki nikchi:w. Nitawi:tek, onkaya miak patachsakat. Wa:n nik..., pe:wak nitawi:teki, nitawi:teki wa:n nik..., nikololte:n seko sah nochi yo:n sakat. Tein *pasaroh, de vez de** tein pa..., tein mochi:wato, *en vez de que, en vez de que** pala:ni, *en vez de que este** wa:le:wati:w nochi sakat, wa:le:wato nochi ma:talin. *Hasta** ompa ke:mah nikneltokak. Takah yo:n ma:talin, tikihtowah tehwa:n ma:talin a:mo *porque** i:pa ma:talin, moskaltia ma:talin sano ke yo:n mokepa, tein sakat, sakat katka, patachsakat katka mokepa ma:talin. Mm, wa:n ka:kin [a:kin] ya, a:kin ya se: kinekis mah se: kitahtani, tein, se: tein wehka:wkayo:..., wehka:wkayo:..., wehka:w..., *bueno** wehkawkayo:we:ita:t, wehka:wkayo:we:ita:t a *pues**, yehwa *más** kimattok *más que** tehwa:n. Wa:n neh neltokak, ne:chta:tapowia:ya no..., nowe:ita:t. Kihtowa, tikmatis toni kihtowa, "¡Xikita yo:n patachsakat", kihtowa, ka:mpa telonkak patachsakat wa:n xtawi:teki", kihtowa, "wa:n 'tsonte:ma seko sah", kihtowa, wa:le:wati:w", kihtowa, "nochi ma:talin ya", kihtowa. Wa:n nikneltokak *porque** n[eh] iwki nikchi:w, se: *ve**..., se: ..., sepa iwki nikchi:wak. Nikihto nitawi:tekiti wa:n nikitati kox, kox neli *o** a:mo neli. Wa:n tein mochi:w neli wa:le:wato ma:talin. Pos n' ompa neh neli n'neltokak. Ma:talin mokepa de sakat. Mm. A:mo i:pa ma:talin sayoh. Tikihto:tih tikto:katih i..., *este**, i..., ita:kilo. para mah tikixwalti:tih, para mah wa:le:wati ma:talin, a:mo. Yo:n ma:talin wa:le:wa de n', de n' patachsakat. Mm. Yehwa, yehwa yo:n. ¿Oksé: talna:miki:lis, xa: oksé: tatsi:ntokalis? Pos wa:n ma:ta:lin, ¿ka:no:n wa:le:wa, deke yo:n sakat mokepa ma:ta:lin oso ke:ní:w? Ke:mah, sakat, de patachsakat tikilwiah tehwa:n yehwa mokepa ma:talin. Yehwa ya mokepa ma:talin. Pero a:mo iwki sah, sano ke mah se: kitawi:teki , Wa:n yo:n patachsakat mah se: *kimontónte:ma**, mah se: kiololte:ma seko sah. Tikololte:mati seko sah wa:n de pe:wa pala:ni a yo:n patachsakat, a:mo wa:le:wati ok sakat, sano ke wa:le:wati ma:talin ya. Pero yo:n mokepa. Yeh[wa] nimitsilia neh ma:talin mokepa *por me..., bueno** mokepa *por me..., por me..., por** ne:n sakat, po[ri]n sakat, mm, patachsakat, yehwa yo:ni. Yehwa sah. ¿Yehwa sah?