Pos nika:n ti..., tietokeh, nika:n tinentinemih de i:n kowtah, kwali tine:chtapowi:s katí:n tiki:xmati, katí:n *papaya**, katí:n de n' kwali se: kikwa wa:n katí:n de n' mochi:wa, katí:n tein a:mo mochi:wa. Pos nochi kwali tine:chili:s ke:meh teh tikmattok wa:n pos ke:meh i:n tinemi kowtah *o** tikta:ki:ltia, no: tikto:ka, pos no: kwali tine:chili:s, katí:n ne:n tiki:xmati yo:n *papaya**. Ke:mah, katí:n de n' okich wa:n katí:n de n' oksé:, de *cimarrón**. Ke:mah. Entó:s no: kwali tine:chili:s. Ke:mah, pos *papaya** onkak miak taman, ke:meh yo:n seki kiliah nehjó:n *papaya** yo:n tein itahta:i, nehjó:n yeh xo:..., xo:chiowa wa:n ma:..., ma:tohtokotstik mochi:wa, we:noh, mota:lia itech ko..., kowke:span ixo:chiotsi:n. Wa:n ixo:chiotsi:n achi, a:chi a:kostik, a:mo semi kostik, a:kostik sah, *medio** pochiktik, pero a:kostik, mah tikihto:ka:n a:kostik xo:chit, a:mo kostik kwaltsi:n. Kostik a:chi:petik wa:n poso:ni ixo:chiotsi:n kowke:span wa:n ke:mah mopilowa ya kowtet, mochi:wa pero tsikitsi:n ke:meh xokot sah. Telwe:i ke:meh xokot mochi:wa, yo:n kwaltsi:n oksi, kwaltsi:n ipanko oksi, chi:chi:le:wi kwaltsi:n pero komo se: kitapa:na ne: a:mo kwali ihtik, nochi okwiloh sah oso yo:n iteyo nochi okwilowa tein kipia, a:mo teh, a:mo teh kwali iteyo para tikto:kas ok *porque** a:mo, yehwa yo:n, yo:n kiliah *papaya** itahta:i, no: *papaya** pero a:mo we:lik. Kikwah chiktehmeh pero se: yeh a:mo se: kikwa wa:n yo:n seki kiliah ne:n, ne:n *papaya** tein *papaya** okich kiliah, tein okich a, yeh yo:n xo:chiowa sah wa:n ye..., wa:n ye:kma:we:weyak ixo:chio, kowxo:chiowa sah mah tikihto:ka:n. Wa:n we:weyak nochi mochi:wa ixo:chio wa:n pisi:ltik ixo:chio, *cuando** poso:ni a pisi:ltik, a:mo wehwei xo:chit ke:meh i:n seki *papaya** tein yo:n kowxo..., tein mochi:wa ne: kowke:span ne: ohololtik nimitsilia. Yo:n xo:chiowa wehwei tepitsi:n wa:n i:n seki i:n *papaya** tein yo:n nimitsilia nehjó:n ne:n kowxo:chiowa sah ma:we:weyak ixo:chio mochi:wa wa:n ixo:chio pisi:ltik. No: a:kostik, a..., ista:k pero a:mo semi ista:k, nió:n telista:k, nió:n telkostik, tepitsi:n sah komoke mahyá: a:..., a:kostik. Wa:n kachi pisi:ltik ixo:chio, pisi:ltik sah, pisi:ltik. Ka:n wehweia, yehwa yo:n o:me taman tiowih ya, tein, tein, tein nehjó:n nimitsilia ne:n *papaya** tein, tein oki..., okichpapa:yah. A:mo wehwei ixo:chio, pisi:ltik. Wa:..., wa:n nehjó:n yehwa ya okichpapa:yah wa:n se: *papaya** seki ohololtik iwki mochi:wa, tsikitsitsi:n pero a:mo kwaltia, yo:n i:n seki *papaya** nimitsilia a:mo ta:ki, xo:chit sah. Yeh..., yeh..., yehwa ne:n, yehwa ne:n i..., itahta:i. Yo:n tein tikihtowa kipia okwilimeh yehwa *cimarrón** wa:n yo:n a:mo se:, a:mo we..., a:mo se: kikwa nehjó:n kipia taihtik okwilimeh. Ne: ka:..., a:mo, ke:meh okwiloh semi, ye:kokwiloh, a:mo. Se: kikwa sayoh, e:wat sah se: kikwa wa:n kanaktsi:n ipane:wayo a:mo, a:mo, a:mo tila:wak para se: kikwa:s. Yo:n i:pa, i:pa ma:wilowa sah. Kanah a:mo se:, ka:n se:, ka:n se: kikwa ta: pos de okwiloh, pexo:ntok, kanaktsi:n sah iewayotsi:n taihtik, tein nakat kipia. Ompa mochi:wah ihtik, ihista:ke:h ihkó:n. I:p..., i:pa a:mo se: kiekowa. Wa:n yo:n okwilimeh kehke..., ke:niwki ne:n i..., ipal..., A:, ista:keh. Ke:mah, ih..., ih..., ihkó:n ke:meh ihkochimeh. Wa:n ye:kpits..., tiktapa:nas ye:k se: tapo:ts ki:sah n' okwilimeh wa:n de nochi ... Kipa:tah ne: nochi taihtik, moka:wa pitsotik sah, kwala:chtik taihtik. A:, de se: kitapowa ne:wí:n wehwetsitih ya n' okwilimeh. Wa:n seki, i:n nimitsilia nehjó:n tein, tein nehjó:n *papaya** tein yo:n nimitsilia ne: kowxo:chiowa sah yo:n yeh a:mo ta:ki nió:n ke:mah, soh yo:n xo:chit pawetsi wa:n ompa tami, pa..., kachi pisi:ltik ixo:chio. Wa:n *papaya** tein, tein nehjó:n ... Yowih o:me ya, tein a..., tein a:mo kwal..., se: tein a:mo ta:ki wa:n se: tein ta:ki pero a:mo kwaltia para se: kikwa:s, yo:n, se: ka:wilchi:wa, sayoh ma:wilowa, okwilimeh kikwih wa:n se: *papaya** tein nehjó:n *papaya** onkak o:me taman tein kwali. Se: taman ye:kkostik wa:n se: taman chi:chi:ltik, yo:n kostik *papaya** mochi:wa wehkapania no:, ke:meh se: o:me, e:yi *metro** de wehkapan mochi:wa wa:n nehjó:n mo..., mopampilowa ne:n tein yo:n kostik, xo:chiowa no: ike:span, weh..., yeh wehwei xo:chit ki:sa, wehwei xo:chit, wehwei, wehwei. Ihkwi:kwi:n, ke:meh se: nahna:wi mahpil xo:chit mochi:wa wa:n poso:ni, ke:mah wa:n iyo:lpayo xo:chit mahyá:, mahyá: ko:ko:ntsi:n mochi:wa, mota:lia pané: ko:ko:ntsi:n. Wehwei. Ke:mah, mota:liah ihkó:n iyo:la:n pané: ko:ko:ntsi:n, pero yo:n ko:ko:ntsi:n kiyewalohtok ka:mpa ta:ki ne:n, se: ta:kilo:tsi:n tsikitsi:n, ke:meh se: kokotsi:n wa:n ite:mpan ya mota:lia se: ko:ko:ntsi:n. Wa:n ke:mah nehjó:n de, de panowa ya chika:wak a xo:chitsi:n, pawetsi a xo:chitsi:n wa:n ke:mah moka:wa ayotsi:n, mopilowa ya, yehwa yo:n tein *papaya** tein, tein kwali, tein, tein ta:ki, tein kostik. Mahyá: mopilowa ya para mochi:wa ayohtsí:n, mochi:wa, mochi:wa we:ia, *hasta** ihkó:n weyakia wa:n yo:n kwa..., itsi:ntan pitsa:wak wa.n ikwa:pan ne: kwahkwa:ololtik, ihkwi:kwí:n *papaya** wa:n i..., ekaohololtik, ekayeh. Ekaohololtik no: yo:n *papaya** wa:n nehjó:n yeh, ihkwí:n kwapa..., *casi** ikwa:pan tomaktik, kwahkwa:xihxikitik wa:n itsi:ntan pitsa:wak wa:n yehwa yo:n de se: kitapa:na, kostik, yo:n ke:mah kwahkwali wa:n tila:wak inakayo. Yo:n a:mo okwiloh, kwaltsi:n yeh de n' we:lik. Ne: a:mo okwilowa wa:n ihtik kipia, tekpa:ntok a iteyo, tihti:ltik iteyo, no: chika:wak a. Wa:n tila:wak inakayo wa:n weh..., kwahkwa:xihxikitik pero kostik yo:n wa:n se: taman ne: *papaya** mochi:wa i:xtapalwe:weyak sah, i:xtapalwe:weyak sah ke:meh yo:n ..., tepitsi:n, tepitsi:n tamatisneki a ke:meh chi:chi:layoh. Sayoh chi:chi:layoh sentoma:wak yeh, a:mo, ta: ne:, ne: ie..., iekapan pitsa:wak wa:n ikwa:pan pitsa:wak komoke. Ke:mah, pero i:xtapalweyak sah ihkó:n moih..., tsi:mpitsa:wak wa:n kwa:pitsa:wak, iekapan pitsa:wak no: ka:mpa ixo:chio ya. Chi:chikotik. Wa:n nehjó:n no: yeh mochi:wa ma:we:weyak xo:chit mochi:wa, ma:we:weyak, sikie:ra se: e:yi, *o** o:me *cuarta** semi telma:tokotstik wa:n mopilo:s sikie:ra ayoh *o** o:me mopilowa, a:mo miak oso se:sah pero ye:k ma:weyakaxtik. Wa:n mochi:wa i:xtapal..., ke:meh se:, ke:meh o:me *cuarta** mochi:wa ayoh, o:..., o:me *cuarta** wa:n tahko de weyak. wa:n senmimiltik pero kwa:pitsaktik wa:n tsi:npitsaktik. Wa:n yehwa yo:n chi:chi:ltik, yo:n se: ki:xtapa:na, chi:chi:ltik wa:n yo:n kwaltsi:n tsope:k no:. Chi:chi:ltik. *Igual**, iwki no: tsope:k ke:meh i:n se:, i:n *papaya** nimitsilihtoya, i:n kwa:xihxikitik, no: iwki tsope:k, soh ke i:n kostik wa:n seki *papaya** chi:chi:ltik. I:n i:pa a:mo kostia, i:pa kostik sah ne: seki. Y..., yo:n i:pa kostik, i:pa iwki sah itapalo. Wa:n seki ne: tein yo:n ... Yeh tohtokotstik mochi:wa, komoke kowke:span mopepechowa wa:n mosa:lowa ihkwí:n, moyewalo:ltia, mopihpilowa ayoh ihkó:n, itech ... Momahma:mah ayomeh pero ma:tohtokotstik. Wa:n i:n seki ayoh nimitsilia tein chi:chi:ltik yeh ma:we:weyakaxtik mochi:wa ihkó:n, *por eso** nimitsilihtok kowxo:chiowa Ka:n neli, ta: mopampilowa no: kie:ra o:me oso e:yi *o** se:sah, telwe:i mochi:wati se:sah wa:n tohtoma:wak wa:n kwahkwa:pitsaktik, komoke ieka..., ieka..., iekapan wa:n itsi:ntan pitsaktik. A:mo miak mochi:wa wa:n weh..., Miak mochi:wa, mochi:wa kie:ra, kie:ra e:yi powal mopilowa. A:. Wa:n i:n kaltsi:ntan nikpia se: taktson wa:n de ta:lpan pe:wa, de se: *metro** mochi:wa ta:ktiw a, ta:ktiw a, ta:k..., mosa:lohtiw pero ye:kma:wekaxtik, pihpitsaktik *cuando** yo:li pih..., *cuando** yo:li ne:n ayohtsí:n pihpitsaktik sah, mahyá: wehweichi:l. Mo..., panweyakiltia, iwki mochi:wa, *hasta** iwki mochi:wa ayohtsí:n, ke:mah mosa:lowa ihkó:n, ihkó:n mahyá: mopihpilowa, ma:we:weyakaxtik ayoh. Ke:mah, ne: mosempilowa sikie:ra, koma:mo telmiak e:yi oso o:me oso koma:mo se:sah. Ompa ya mopihpilowa ne:n ike:span. Komo se:sah mopiloh, ye:kwe:i. We:i. Wa:n pitsakweyak sah. Wa:n yo:n a:mo wetsi. Ka:n powetsi, kanah pero se:, de kostia, se: kiteki a, ko..., tikita kostik a 'teki a wa:n wi:ka ne: kalihtik mah 'tali me:sahpan ka:mpa a:mo kitipi:ni:s piotsi:n para mah a:mo kixokoli para kwaltsi:n oksi. A:mo panwetsi, tsi:npipi:nik. Wa:n yo:n, a:mo, a:mo nankipechtiah, a:mo se: kipechtia, ihko:ni sah, yeh, yeh yoksi. Yo..., kanah, oksi soh tein ..., soh mah se: ki:tski, se: kiteki kwali, se: ki:tski wa:n mah a:mo se: kima:petsko, komo wehwel..., komo powetsik, moxokolia *porque** yo:n yema..., yema:nik semi. A:, tapa:ni. A:mo ke:meh tsontsapot, i:n komo t'ma:petskoh wehweliw a. Yo:n se: kiteki ika yo:li:ktsi:n, ika nehmachka:yo:t wa:n se: kikwi ika se:, se: ika se: ta..., se: morra:ltsi:n *o** teisá: kwali tikwis. Tikteki a n' ayoh wa:n ke:mah ne: tikta:lia me:sahpan para mah a:mo teh kima:toka piotsi:n, komo kitipi:nih, kwehwelowa ya, a:mo oksi ok. Kohkoyo:ni a. Yeh yo:n chi:chi:ltik nimitsilia ita:kka wa:n ye:ktsope:k no: wa:n i:n seki ne: *papaya** tein yo:n kwa:ohololtik yeh kostik, no: tsope:k pero yeh kostik, no: taman ne:n itapalo. Ke:mah, ihkó:n neli. Neh n'mattok *porque** nik..., nikpia o:me, e:yi kowit de yo:n, yo:n kowtet. Ke:mah. Ke:mah nikmattok wa:n chika:waya ompa *mismo** mopahpampilowa kie:ra e:..., e:yi yo:n pihpitsa:wak sah, yo:n chi:chi:ltik kie:ra ka:n chikwase:n n'teki, sepa n'tekiti o..., ol..., kohkostia ne:n ayoh, ke:mah, kie:ra ka:n chikwase:n n'teki. Miak niman kite:maka wa:n ta..., se: kowit ta:ki ke:meh ka:n ... Panowa e:yi powal mopiloh. Miak *siempre** mochi:wa. Ke:mah, wehwei, wehwei ko..., wehwei ayoh, we:noh wehweitsitsi:n. Iwki de wehwei wa:n moye:kye:yewalo:ltia ihkó:n. De pe:wa ta:lpantsi:n, de ihkó:n de wehkapan *hasta** ke:meh ne: kalyo:la:n nochi mochi:wa ne:n ayoh, mopihpilowa pero ma:we:weyakaxtik. Yo:n no: taman wa:n i:n seki no: taman ayoh mopihpilowa i..., kowke:span wa:n ye:kkwa:xihxikitik, ihkó:n momahma:mah ayohtsitsi:n, yeh no: taman. No: taman. Wa:n seki mochi:wa nehjó:n yo:n ayoh nehjó:n pitsaktsitsi:n imetswa:n wa:n kipia ayoh, ihkwi:ntsitsi:n sah, ihkwí:n wa:n ta:ktok a. Nika:kwí:n tanikwa:kopa, a:ah. A:mo wehweia imets..., Tsikitsi:n, ihkwí:n sah de wehkapan, se: *metro** wa:n tahko wa:n pihpitsaktik ompa mopilowa ayohtsitsi:n. Pero yo:n te:mposteki no: ke:masá:, komo a:mo se: kowtakechih te:mposteki. Teiktik, ka..., ihtikakawtik. Teiktik, ta..., Yo:n a:mo wile:wi. A:mo, po..., posteki, ye:kyemaxtik yo:n, yemaxtik, nika:n neh nikimpia ampó:n kaltsi:ntan tohtoma:wkeh pero ke:meh tapala:ntok, ihkwí:n weh..., toma:wak. Ika a:mo posteki, taxi:kowa, ka:n teh nikechilia, ke:meh mela:wak panihkatok ne:n kowit pos a:mo kita:ni. Wa:n yo:n, yo:n tikechilia kowit, ta:ká:n ... Mm. Mahyá: kwesalkowit ihkatok wa:n tama:mahtok kwali kowtsi:n, pero eti:k ayoh, eti:keh. Eti:keh. Eti:k. Eti:k, yehwa neh niki:xmati yo:n, yo:n *papaya** nimitsilia. Pos ... A:, yehwa ne: ... Ke:mah. Pos yehwa nika:n timonohno:tsah nochi de n' timomati:ltiah de ke ke:ní:w tiki:xmatih nehjó:n, yo:n we:lik no: pero pos ne:n no:, no: tikwah. Ke:mah, we:lik. Wa:n nehwa ne: niki:xmattok no: yehwa sayoh ne:n *cimarrón** wa:n yehwa yo:n ne:n okich..., Okich, ohololtik ta:ki yeh, tein okich, ohololtik. Yo:n no: nikits, no: nikitstoya *cimarrón**, pos neh, neh, mm, neh nikita. Sayoh ne: ihkó:n ohololtik pero a:mo ke:man niktapa:na ox kipia okwilimeh. Pero ne:n okseki pos yeh no: nikitstinemi ne:n xo:chiowa sah, wehwei ixo:chiw. Xo:chit sah. Pero a:mo, a:mo teh ta:ki, ihko:ni sah. Ke:mah, ka:n ta:ki. Xi:ni sah ixo:chiw. Ke:mah. Wa:n ima:yo kachi ma:we:weyak Ke:mah. Ma:we:weyak wa:n neh niki:xmati sayoh se: taman de yo:n kostik tikihtowa pero a:mo nikita ne: ke:ní:w mochi:wa. Aha:. Ox wehwei. Neh nikita ka:sá: ika ne: yetok ihkó:n ne:n, ka:sá: ika kitehtekih, kostik pero ka:mpa yetok me:sahpan, ihko:ni ... Pos tikitaya sah ta:kilo:t ka:mpa yetok me:sahpan pero itech kowta:kilo:t a:mo tikita, aha:. Pero a:mo nikita ke:ní:w moskaltia ne:n *matita**, ox, ox we:i mochi:wa oso tsikitsi:n. Ke:mah, pos ... Mm, mm. Wa:n i:n seki i:n de n' okich pos yo:n niki:xmattok wa:n oksé: de n' *cimarrón** pos no: nikita. Mm. Wa:n yo:n tein nimitsilia, tein tikihtowa *cimarrón**, ikowyo kwihkwi:kwiltik. Pero ... kwihkwi:kwiltik, ke:mah, kwihkwi:kwiltik wa:n ka..., pané: kachi wehkapantik. kwi:kwiltik ata, ke:..., ke:mah kwi:kwi:kwiltik. Ke:..., ke:mah wehkapantik wa:n ye:kma:pihpitsaktik yehwa yo:n niman mota ke a:mo ta:kis. Ne: kowtah ixwa sah ata yo:n, yehwa yo:n *papaya**, pero niman se: kita ihkwi:ntsi:n moskaltia wa:n kwi:kwiltik, *mejor** mah se: kite:nteki. I:pa, i:pa, se: kita mah a:mo se: ka:wa. A..., ka..., i:pa ka:n ta:ki, ka:n ta:ki. Ka:n ta:ki, neh nikpia, nikpia xina:ch de yo:n kowtet, nikpia miak xina:ch neh, nikonkaltia ne: kaltsi:ntan. A:mo. Wa:n yo:n tiktohto:ka oso i:pa sah. Nikto:kak, nikto:kka, nikto:kka *por eso** mochi:wak. Yo:n a:mo mochi:wa sah, yo:n ... Mochi:wa tein *cimarron**, tein yo:n kiliah itahta:y. Pero tein we:lik a:mo mochi:wa sah. Ne: pos ne:n ayoh ne: we:lik se:, se: kite:tehteki wa:n koma:mo se: tai tsope:ka:t ke..., ne: se: kipa:ta wa:n kwaltsi:n we:lik n' a:tsi:n, kiahwia:lia n' a:ts..., n' a:tsi:n. A:, wa:n yo:n no: kikwih para tapala:n oso iwki sah. Ka:n ya..., Se: kita:lilia tepitsi:n tsope:lik wa:n kwaltsi:n kiwe:liltia. wa:n ke:meh i:n se: kwa:sneki sah ki..., kite:tehtekih, kipane:wayohki:stiah wa:n kite:tehtekih kwaltsi:n, kipaya:nah wa:n kiva:sohketsah wa:n ke:mah tai..., kikwah ya n' toni:wa:n. Pos neh niki:xehekowa xa: no:, no: kwaltia tapala:n ikowyo wa:n i..., ie:wayo. No:, pos yo:n ke:mah, yema:nik. *Porque** ka:sá: ika se: kita kike:wtokeh. Ta: kichi:wa tapala:n no:. Ke:mah ke:mah, niman pala:ni yo:n, yo:n kowtet. Wa:n kwi:kah ika teisá: ihkó:n wa:n kite:matih ka:mpa itech, se:, kichi:wah se: tekoch ... Niman pala:ni. Ompa kite:mah, kima:nelowah. Ke:mah. Wa:n eski yo:n no:, no: tapala:n eski *solamente** para i:n ... Ke:mah, ni..., niman tapala:ntia ke:meh ye:kyemaxtik. *O** xa: okwiltsitsi:n ki..., kinmakah, yo:n ta:lkwitaxkolmeh. Ki..., yo:n, yo:n yemaxtik mahyá: ... Mahyá: *manteka**, ye:kyema:nik, ye:k, ye:ka:yoh yo:n kowtet. kwaltsi:n we:lik ne:n ... Ke:mah, ke:mah soh semi, semi nehjó:n yemaxtik, komo tikma:petskoh wehweliw a. Wa:n yo:n neh niki:xehekowa xa: kito:kah n' i..., iteyo. Iteyo se: kito:ka, iteyo. Iteyo. Wa:n yo:n kixwaltiah *o** ihkó:n ki..., Pos seki kixwaltia ika yo:n ekintsi:n kinamakah yo:n ika taih tsope:ka:t. Kixwaltiah seki wa:n neh nik..., nikto..., 'to:ka ihkó:n ika kowitso:k 'ta:lia wa:n 'ta:lilia kowtsí:n para a:mo ne: se: koko:s ne: *cuando** ixwas wa:n wa:le:wa ya. Neh niki:xehekowa no: kwali se: kitohto:kaskia ihko:ni. Ke:mah, kwaltia mo..., mochi:wa. Ke:mah, kwaltia mah se: ki..., kixwalti wa:n se: kihkwania *cuando** wehweitsitsi:n ya. Se: kixwalti wa:n se: kito:kati a ne:wi:n. Ke:mah, kwaltia, ke:meh i:n kiowa:tah selia. Ke:na:mo, ke:na:mo, ke:na:mo, pero komo tikne..., Pos yehwa i:n timonohno:tsa *cuando** ... Ke:masá: timotahtani:skeh wa:n kwali tine:chakas ne:n xina:ch, ne: sikie:ra o:me e:yi para se: kito:kas ne:wí:n wa:n ika se: kitas. Ne: kaltsi:ntan mochi:wa sah, soh mah se: kitatsakwili ika, mah se: kitatsakwili ika ko..., ke:mah, ke:mah. Ika se: kitas komohkó:n ne:n tsope:k no: semi yo:n tikihtowa chi:..., chi:chi:ltik, chi:chi:ltik wa:n de n' pos i:n kostik nikmattok, tsope:k no:. Ke:mah, mah se: kitatsakwili para a:mo koko:skeh piomeh. Kanah. Pero okseki chi:chi:ltik a:mo nikmati. Ke:mah ta: nehjó:n we:lik no: n' chi:chi:ltik, soh ke chi:chi:..., pané: kachi we:lik, tsope:k chi:chi:ltik kachi we:lik, kachi teltsope:k. Wa:n iteyo no:, no: taman, no:, nochi iwki sah de n', de n' o:men, tein we:lik. Iwki no:, iwki sah no:, ke:meh ne: *papaya**, iwki sah iteyo. Ke:mah, soh itapalo no: kipata, itapalo chi:chi:ltik wa:n se: kostik. Ke:mah. Pe..., pero nochi achichi iteyo. Nochi iwki sah, nochi iwki sah, soh ta:kilo:t a:mo achichi, tein yo:n a:kostik telkwa:wehwei ne:n ayoh. Kachi tohtoma:wak. Ke:mah, kwa:xihxikitik wa:n yo:n chi:chi:ltik yeh pits..., pihpitsa:wak sah. We:weyak sah, we:weyak sah. We:weyak sah wa:n tsi:n..., tsi:npihpitsaktik tikihtowa, kwa:pitsa:wak. Mm, we:weyak sah. Tsi..., tsi:npitsa:wak wa:n kwa:pitsa:wak iekapan wa:n yeh iekapan pitsa:..., pitsa:wak, a:mo ke:meh i:n seki nimitsilia ne: ekaohololtik, yo:n kwa:xihxikitik wa:n ekaohololtik. Yehwa yo:n wehwei wa:n yo:n ko..., yo:n kostik wa:n chi:chi:ltik i..., tsi:npitsa:wak wa:n ikwa:pan no: pitsa:wak. Wa:n yo:n de xo:chiowa ompa, ompa ki:sa ya ne:n para mochi:wa tsikitsitsi:n. Ompa ki..., ompa ki..., pawetsi xo:chitsí:n wa:n mokawa n' ayohkone:t wa:n ke:mah mochi..., mochi:wa ke:meh moskaltia yo:li:k a. Wa:n yo:n a:mo se: kimati ka:..., ka:nachi to:nal para mochi:wa, ka:nachi me:stmeh. Ka:..., ka:n 'ta:lia *cuidado** ke:maniá:n, ka:n nikchi:wa kwe:ntah, neh nikto:ka kowtsi:n, we:noh ne:n xina:ch wa:n a:mo n'mati ke:ní:w. Ke:ní:w, ke:maniá:n mochi:wati *o** xo:chiowa, a:mo n'mati ke..., ka:nachi me:tsti para chika:waya, a:mo n'mati, a:mo ke:man n'ta:lia *cui..., cuidado** ke:ní:w. A:mo no: tikmati katí:n, katí:n me:tsti, katí:n to:nal ne:n xo:chiowa. Ka:n, ka:n no: n'chi:wa kwe:ntah, nikita neh ... Ka:nah, ka:n, ka:n n'chi:wa kwe:ntah. Pos no: *igual** neh nikita okseki pos no: ke:meh ekintsi:n *tiempo** xo:chiohtok yo:n okich, xo:chiohtok a pero okseki a:mo nikmati, ne:n okseki ke:maniá:n xo:chiowa no:. Ke:mah, mm, mm. Ke:mah ke..., a:chá: no: xo:chiohtos, ka:n, ka:n no: n'chi:wtok kwe:ntah ne: kaltsi:ntan pero niktak yetok a n' ayohkone:meh, etokeh sepa nono. Sepa yetokeh nono. Pos moneki no: xkita wa:n ke:meh i:n se: monohno:tsa, se: mona:miktinemi. Ke:mah. Pos kwali tine:chili:s ke:maniá:n ne:n xo:chiowa para no: nik..., nikmattiá:s, ke:meh i:n pos se: mo..., se: molia ya pos se: kimattiw. Ke:mah. Ke:mah wa:n mah se: kito:ka para ne: kie:ra ika se: moyo:lpolowa, se: kikwa ayohtsí:n, se: kowas nochi, pati:yoh wa:n yo:n mochi:wa sah yo:n, a:mo mone:neki, soh mah se:, mah se: kinehchpia ika n' tapialtsitsi:n, mah a:mo koko:ka:n. Pos ta: tak yo:n no: kwe:liliah ne:n pio:tsitsi:n. Ke:mah. Ki..., kima:tihtipi:niah oso ki..., kixokoliah, yo:n semi yemaxtik kowtsi:n. De pata:nkawi:skeh xa: postekis. Ke:mah. Kipostekih, yo:n mah se: kitatsakwili kwaltsi:n, mah se: kinehmachpia para a:mo teh kichi:wili:s to:toltsi:n *o** piotsi:n para te:..., para se: kikwa:s sakie:ra ita:kka. Tein kwali ki:sa *porque** seki mokepa no: ke:meh yo:n sempowalxo:chit. Mokepa no:. Ma:s[ki] 'to:kas kwahkwali ayoh wa:n mochi:wa ... A:mo ta:ki ok. Xa: de posteki a, a:mo, a:mo selia ok, ne: xa, xa: xokoya. Seki its..., seki itsmoli:ni, seki itsmoli:ni pero nehjó:n no: mopata nimitsilia ke:meh sempowalxo:chit, tikto:kati ayoh wa:n *después** tikitas a:mo ta:ki, *porque** ki:sa ne: okich no:. Mokepa no:, a:mo teh ... Mm, yo:n ke:mah mopata, mopata no:. A:mo takwawtamatih, tikto:katih xina:ch wa:n tik..., tikwa:ti n' ayoh, yo:n mo..., mopata ke:meh sempowalxo:chit. Ke:meh sempowalxo:chit, pos no:, no:, no: moke..., no: mone:neki. Ihkó:n no: yo:n, ke:mah, mone:neki, mone:neki. Porin we:lik no:. Ta: porin we:lik ayohtsí:n, we:lik. kwaltsi:n tsope:k, mo..., Pos yehwa yo:n a:mo, a:mo se: kimati pero nika:n timonohno:tstokeh pos nochi mah timoli:ka:n Ke:mah mah se:, mah se: motapowi, ke:mah. Ke:mah, onkak a:mo tiki:xmatih ke:ní:w ta:ki *o** ke:ní:w se: ki..., se: ki..., kita:ki:ltia *o** ke:ní:w se: ki..., kixina:chowa. Ke:ní:w ta:ki, ke:ní:w mochi:wa oso ke:maniá:n wa:n pos ihkó:n no: kwaltsi:n timomati:ltiah. A:mo se: kimati pos ne: ma:ski onkak, taka:wtok ne: kaltsi:ntan, se: kita:lia sikie:ra se:, se: taktson, a:mo t'ta:liah *porque** a:mo t'matih ke:ní:w tiknehmachpiaskeh. Pos a:mo tikmatih ekintsi:n timolihtokeh ne: tikmattia:tih no:, katí:n de *cimarrón** wa:n katí:n de n' okich wa:n katí:n tein, tein mochi:wa kwaltsi:n wa:n katí:n tein, tein kwaltsi:n tso..., yehwa tein chi:chi:ltik. Ke:mah. Mm, ke:mah. Chi:chi:ltik, ke:mah. Seki kit a:mo tikmatih pero ekintsi:n timoma:l..., timomati:ltiah pos ekintsi:n tikmattia:tih no:. Ke:mah. Xa: te:chtahtani:skeh pos no: tikmattiowih katí:n tein we:lik. Se: kimattok a, ke:mah se: kimattoka, ke:mah se: kimattoka. Ke:mah. Ke:mah. Yehwa sah neh nik..., nikmati. Pos ih..., yehwa sah, kwali yetok komohkó:n , nehjó:n neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:wa Tzinacapan. A: we:noh, neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, neh no: niwi:tsa de ne: xola:l de San Miguel Tzinacapan. Mm, kwali, kwali yetok.