Ernesto nika:n timoahsih, ne: nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n kilwiah chiko:meyo:lohkomekat, neh a:mo niki:xmati. Ke:mah, niki:xmattok. Yo:n mochi:wa ... A:mo no:ya:n mochi:wa nikahkwí:n, mochi:wa ne: we:ikowtah. ¿Ompa sah? Nika:n nik..., s..., yetok *mata** nikitak i:n ka:mpa t'matis ka:nika, timattok Masa:owatah. Masa:owatah se: temowa ihkwí:n tein yowi ka:mpa yo:n kiliah chamakihtah katka. Mm. Ompa ya ne: *antes de** tiahsis n' chamakihtah, nika:mpa yetok se: a:pitsaktsí:n, ompa yetok se: taktson yo:n kwomekat, tohtomaktik, *hasta** ihkwí:n mochi:wa wa:n, wa:n tein selontsi:n ne:n kwomekat, ne: na:wi *esquina** kipia ke:meh yon eski:nahxokoyo:lih. Ihkó:n ne:n tein ... wan ima:y ne: xo..., xoxoktik wa:n kampa moma:ytia, ki:sa se: takotsi:n ihkwí:n wa:n nika:n ma..., ki:sa se:, se: imaxiwyo pata:wak ihkwí:n, mahyá: se: ... kwapitstik ke:meh yo:n tikiliah ee..., *corazón** tikihtowah. Ye:k..., ye:k..., ye:kka:ntsimpata:wak wa:n kwa:pitstik ihko:ni wa:n e:yi mota:lia ihkwí:n ke:meh, ke:meh yo:n *colorinxiwit**, e:yi mota:lia n' ima:y tei, tei e:yi iwa:n ne:, de e:yi mota:lia ima:y nika:n se: n' ima:y wa:n se: nika:n, tein *cuando, cuando** konet ok i:n kwomekat, pero *cuando** mo..., weh..., wehkapaniaya pos, i:n kwomekat mochi:wa, *cuando** selik e..., *esquinado** na:wi, na:wi *esquina** kipia, ke:meh yo:n, yo:n eskina:dohxokoyo:lin kiliah. Na:wi *esquina cuando** selik, wa:n *cuando** motoma:waya mochi:wa *hasta** ihkwí:n komekat, pantsa:tsaya:ni ke:meh, ke:meh yo:n ata yo:n, ke:meh yo:n chechelo:texokot, ma:pisi:ltik ata, i:n ikowyo, inalwayo ata i:n kam:pa inalwatsi:nta ya, tsa:tsaya:ni ihkwí:n ihko:ni n' komekat n' ipanko. A no: iwki yehwa yo:n komekat wa:n nejó:n yo:n kwaltia se: kiteki para wahkalkowit, tehwa te..., achto [ika ti]tachichi:wayah n' tehwa:n *cuando** pe:wak n' i:n *cooperativa** itech n' *año setenta y tres** ompakawí:n, [ti]tachihchi:wayah timokalakihkeh de te..., [ti]ma:tachihchi:waskeh no:, a:mo tiwelih n' tehwan pero te:chmachtihkeh, okseki:n kalakkeh towa:n wa:n pe:wak timomachtiah *mismo** tehwa:n ya, ne: chihchi:waskeh wahkalmeh, seki kichihchi:wah[yah] seki kiliah yo:n kita:liah ta:kilo:meh itech ne:n yo:n pané: tekolkaxit. kwaltsi:n ika se: kichihchi:waya n' komekat se: ki..., de se: ... De se: kiteki toma:wak ihkó:n wa:n se: kiteki ke:meh sa yeh sah ahsis, se: ki:xtapa:na, se: [ki]kalakilia *machete** wa:n ke:mah se: kitehtewia, ixtapa:ni wa:n se..., na:wi ki:sa ihkó:n ke:mah kwali tik..., te..., tikteki tepitsi:n wa:n ke:mah kwali t'tila:na ika moma:y ihkó:n wa:n tein pitsa:wak kwali se: kitila:na ihkó:n ika nima:y, yo:n tsaya:ni ke:meh, ke:meh ipa kwetax, *hule** kilwiah. Mm. Ee..., wa:n yemaxtsí:n wa:n kwali tikchihchi:was ke:meh tiknekis tikin..., tikxihxi:maya mah mimiltik wa:n tikelpachowa ke:meh a:mo postekis wa:n yema:nik ke:meh, ke:meh *hule** yo:n. kwali t'chi:was, tehwa:n t'chihchi:wayah yo:n nimitsilia pané: para kiliah *frutero**, kwaltsi:n t'chihchi:wayah, t'chihkolowah *mismo** n' komekat *hasta, hasta**, t'chihchi:wayah kwaltsi:n chihchihkoltik i:n ne:n kwaltsi:n mota, ke:mah tik..., tikwi..., [tik]ta:liliah xo:no:t, ika tikihkitiah wa:n ke:mah kwaltsi:n moka:wa ya, iwki tikwikayah ne: weixola:lpan México. Ne: 'chihchi:wayah yehwa yo:n, neh nikchi:wak [nikchihchi:w] yehwa yo:n wa:n nimo..., nik..., nika..., ihwak niki:xmatik yo:n komekat, ne: kiliah chiko:meyo:lo:meh. ¿Keyeh n' iwki kiliah chiko:meyo:loh? Pos nejó:n yo:n ni..., iwki kiliah, porin nejó:n, i..., a:mo se:sah niyo:lo komo ke:, tayo:la:n kipia n' iyo:lo wa:n sepa n' i..., i:n, komo ti..., tik..., tiktek n'komekat ihkó:n ke:meh yo:n kitekih ika n' *motosierra** ika kowit ne:n melaktik, *bueno**, e: kwaltsi:n meh..., i:xmehmela:wak komo ke, a:mo se: kitekilowa [kititikilowa], mota kwaltsi:n ke:meh i:n ta:tapa:ni, ihkwí:n, ihkwí:n ta:tapa:ni n' kwomekat. Yehwa n' kilwiah iyo:lo yo:n, nochi chiko:meyo:lot kipia n' komekat, taihtik kipia, taihtik. Pania:n a:mo mota pero iihtik mah se: kiteki, komo se: kiteki *parejo**, pos kwaltsi:n nika:n mota ya ne:n ken..., nikihtos ika yo:n, yo:n iyo:lo, kihtosne:ki e..., chiko:me n' iyo:lo kipia, komo ke, nochi iyo:la:n kipia ne:n chihchiko:me para nejó:n yo:n mochi:wa yo:n tsa..., mahyá: tsa:tsaya:ni, pero a:mo tsaya:ni i:pa iwki sah, mahyá: talwat sah kipia ne:n iyo:la:n. Ah wa:n yehwa ika iwki kiliah *pues**. Yeh..., yehwa ika kitoka:ytiah iwki, wa:n ima:y e:yi sah ne:n kipia ne:n moma:xiwyo:tia pa:pata:wak ke:meh *colorinxiwit** pero ne: *más** ekapitsa:wak n' imaxiwyo *colorin** n'..., mimilti..., *bueno** yewaltik sah wa:n ne: kwa:pitsaktik n' ima:xiwyo ihkó:n, wa:n e:yi mota:lia nika:n, nika:n se: mota:lia wa:n nika:n, nika:n se:, e:yi mota:lia wa:n mochi:wa wehkapan yowi wehkapan, *hasta** ahko wa:n no: kwaltia kihtowah ne:, neh miak ne:chtahtanihkeh ihkó:n nimi..., niki:xmattok kowit, ne:chtahtaniah seki tokniwa:n "ox niki:xmati". Nikilia, "ke:mah, nikixmati". tahtaniah para..., kihtowah kwali pahti para *riñones** no: A:, no: kwaltia Ke:mah, kitehteki ne: nikwi..., nikwiti se:, se: takechpa:nol *siquiera** wa:n ne:chtahtaniah pos nikikinimaka komohkó:n ... Tikim[akah] kihtowah ox niki:xmattok, nikil..., "ke:mah niki:xmattok". Yehwa kimanah yo:n para taih para n', ke:meh yo:n *riñones** tekokoh kit se: itahkoya:n, e:..., kitemo..., mota:li..., taiskia *pastilla** pos yehwa yo:n taih, kininna:miki kit para *riñones**. A: no: pahti. Yo:n pah..., pahti no:. Ke:mah Wa:n *este...,** ¿Keniw yo:n taih, tikihtowa kimanah wa:n kitamachi:wah no: oso tamanal? Tamanal. Tamanal, ta..., tamanal wa:n ke:mah tai a ne:n kokoxkeh para nejó:n ki:..., i..., kina:miki komo itahkoya:n, ata yo:n se: *iriñón** kihtowah se: itahkoya:n te:kokoh wa:n ke:mah *de que** tai a yo:n *siquiera** ohpa e:xpa tai *de, de** *de, de** kwalka:n sah *antes de, de** takwa:s, wa:n sepa *de..., de** mote:kati, sepa mah ... de te:ntami wa:n sepa tai wa:n mah kochitia wa:n mo..., kie:ra e:xpa, nawhpa tai:s wa:n tamatiya n' i..., ihtik, itahkoya:n komoke. Iwki k'kawa ya, a:..., Yehwa yo:n kwali pahti kit ne:n kihtowah, *bueno porque** kihtowah tein te:..., neh ne:chtahtaniah pos wa:n nikwiti n' kwomekat. Niow nikwiti. Tikonkwi. Wa:n nikpia noma:taka:wal, nikte:ntek ahkotsi:n para mah yeto ne:n tein tomawak para mah yeto, mah itsmoli:ni sepa wa:n yetok i:n tein tohtoma:wak yo:n komekameh ye:k wehwei, yetok. Neh nimattok n' ka:mpa yetok yo:n taktsoyetok, ompa yetok o:me taktson se: nika:n yetok wa:n se: nikahkwín tepete:n yetok, pero noya:n tinemis, a:mo tikahsi n' komekat. ¿Pos komo se: kite:mo:ti sentapal ne: ompaka ne: Istaka:kopa, i:n tanikwa:kopa kan se: kahsi? A:mo se: kahsi, koma:mo se: ki:xmati ..., wa:n neh nime:ts..., nimitstapowihtok ne: *claro** tikihtokan, nikye:k..., komo teh tiow ne Masa:owatah, de tiow Masa:owatah pos yo:n tei:xko, wa:n t'temowa yo:n se: ohpitsaktsí:n [ti]temowa ihkó:n wa:n nika:n tikahsiti:w a n' ta:tawakaltsí:n wa:n nika:n se: a:pitsaktsí:n yetok, nika:n yetok n' komekat. Ompa yetok se kahkoita ye:ktomaktik *este**, ihkwí:n toma:wak, *hasta** ahko ya, *hasta** ahko kowit, yehwa yo:n, yehwa yo:n chiko:meyo:lo:meh n'komekat. Te:tehko no: itech okseki kowit kanah, ke:meh yo:n okseki komekat. *Este**, itech ahkokowit, tein eski kowit tehko pero ne: de wei kowit n' panki:sa *hasta** ahko. A:. Wa:n nejó:n ixo:chio *hasta** ihkwí:n mochi:wa pe..., we:i wa:n kohkostik. Ixo:chio. Ixo:chio pero ompa te:ntok n' i..., itampa ne:n xo:chit ye:kkwaltsitsi:n. Kemaniá:n yo:n xo:chiowa ¿kan tikmati? Mayo. E..., e..., a:mo n'mati ke:maniá:n nipanowa:ni itech *mayo**, nipanowa:ni wa:n ye:kte:ntok xo:chit. Xo:chiohtok Ke:mah Wa:n tak no: taki n' i..., Pos a:mo n'mati yo:n keniw *porque** ompa se: yetok ke:masá: se: kita seki kowtet ihkwí:n, kipia e:yi ke:meh po:poto, pero e:yi n' *iesquina** kipia sayoh ihkwí:n, ki:mah [ke:mah] tikahsikeh yo:n seki komekat de yo:n tikwa:lkwikeh A:tpoliwi, e:yi n' i..., e:yi n' i..., mahyá n' ipampi:kka, ke:meh ... Mahyá: e:yi. Po:poto yeh nejó:n e:yi pero yeh i..., kipia ite:xi:pal nika:n, inakastan, a:mo, ne: sayoh ne: *esquinado** sah ihkwí:n [wa:n] mote:namiki mahyá: se: *iloboh** ihkwí:n de, de e:yi, nika:n, nika:n tami n' ipankakawyo wa:n nika:n sepa mona:miki ihkwí:n, pero *medio** ohololtik ihkwí:n. Yo:n po..., yo:n porin..., se: kita itampa te:ntok, xa: yehwa n' iteyo, a:mo n' mati keni:w. *O sea** a:yamo tikmati kwali ox yehwa *o** soh timol...,Pero n' ixo:chio tikihtowa tikmattok yeh nejó:n, kostik aa A..., a:mo n' mati ox yehwa n' iteyo pero nikita ompa te:ntok, n' ixo:chio nikitak kostik ke ye:k kwaltsitsi:n ixo:chio, ye:k wehwei mochi:wa *hasta** ihkwikwí:n. Ke:mah, nikitani pero nipanowa:ni ompa wa:n niki:xmattok n' komekat, niki:xmati porin t'tachihchi:wayah ika yo:n wahkalmeh. Yehwa nakkwiah *antes**, Ke:mah wa:n t'chihchi:wayah tein *más** owih tein se: kichihkolo:s yehwa n' tikwiah yo:n, para kwali se: kichihchi:wa ke:meh se: kinekis. A:mo posteki, a:mo..., Ka:n posteki yo:n, kwali se: kichi:was ke:meh se: kinekis se: kiyewa:los *o** kwali t'chi:was *hasta** pa:pa:lo:meh ika yo:n komekat ti..., para tik..., wa:n soh t'ta:liliaya ne:n xo:no:t kwali t'chihchiwa pa:pa:lo:meh, se: kichihchihkolowa ke:meh se: kinekis wa:n kwaltsi:n t'chi:wa pa:pa:lo:meh para se: kita:lilia ya n' xo:no:t. kwaltsi:n mota nejó:n, wa:n xo:no:t seki pos se: kitapalwia para kwaltsi:n moka:wa ya n' *de color** n' pa:pa:lo:t se: kichi:wa de yo:n komekat Ke:mah, aja, mm Ke:mah kwaltsi:n, kwaltsi:n mochihkolowa yeh ika nikmattok neh, wa:n *después** nikmatik a ke weli para, para *riñones**. Ke:mah. Wa:n ... Ento:s tikihtowa kwaltia para wahkalmeh n' komekat wa:n para yehwa n' para *riñones** se: mopahti, wan..., Pa..., para wahkalmeh, para wahkalmeh soh yo:n yoma:nik [yema:nik] kwaltsi:n, se: kichihchi:wa, para wah..., wahkal pero wahkala:wil Pero para pilwahkal a:mo se: takowtamati porin yema:nik *mejor** se: kikwi poposakani n' kwali, nika:n tehwa:n a:mo onkak yo:n noktawahkalkowit. Mm a:mo tei, mm. Onkak nika:n tani [de] Nawala:ko, yo:n ohti yo:n *morado** ikomekayo yo:n takwaktik, pero yehwa n' se: kikwi para n', para n', para pilwahkal oso poposokani, nika:n tehwa:n pos a:mo onkak, tikwih poposakani yo:n ista:k oso yo:n chi:chi:ltik. A pero ento:s tikihtowa ke ne:n yehwa ne:n, yo:n komekat sayoh kwaltia para pila:wil sah, tsikitsitsi:n mah. I:n, i:n, i:n komekat tein tsilwia tikte:nkwitokeh, kwaltia sayoh para, para, se: de tachih..., tachihchi:wah tein a:wil se: kichi:wa sayoh para a:wil sah. Ah, ke:mah. Pero para t'nekis, para tekit, para tama:mal ait ox taxi:kos *porque** yemanik. Mahyá: kwe..., mokweta:ni:s, mo..., kemah. Mokweta:ni:s, yema:nik wa:n ne:n pili eti:k *de repente** mah wehweliwis, se: kikwi tein kwali kowit, tein chika:wak para kixi:kos ne:n pili. Ke:mah, a:. yehwa yo:n, no: se kikwiti para wahkalkowit tein toma:wak para taxi:kowa, ke:mah. Ke:mah. Wa:n ne: sayoh para a:wil tikihtokan, para *artesanía** tikchihchiwah pos a:wil sah tika..., tikchihchiwah pos kwali t'chi:waskeh [ke:meh se:] kineki, kwali se: *kimandarowa** n' komekat ke:meh se: yeh se: kichihkolowa [ke:meh] se: kineki. Ke:mah. Yehwan yo:n. Teisá *más** xa: tikmati de nehwa [yehwa] ne:n yo:n komekat. Pos de yehwa sah nikmattok para kwaltia se: kichi:was wahkal, de tapahtia wa:n..., wahkal se: kichihchi:was wa:n, wa:n para, pahti para *riñones** no:. Wa:n tikihtowa a:mo kanah komo se: yowi n' Atekohkomol sah, a:mo kanah se: kahsi. A:mo se: kahsi, a:mo se: kahsi. Ke:mah a:mo se: kahsi. Nika:n A:tekohkomolkopa wa:n weikowtah weika pero a:mo se kahsi no:ya:n, Wa:n ... nochi yo:n. neh ke niki:xmattok po..., nikte:mos, ompa nikte:mos wa:n nikahsis ka:ni yetok i:n *matas**, pero akin a:mo ki:xmati a:mo, a:mo, a:mo kitas ox yehwa ya. A:mo se: ke:mah, *o sea** ke neli mah se: kimati kwali ka:ni yetok para se: kita..., Yehwa para se: tai:s se:, se: pahti ke:meh yo:n, sayoh para se: mopahwi:s, komamo se: ki:xmati, *eso** ke:mah, nochi yo:n moneki se: kimatis, ke:mah, ke:mah, no: ... Ke:mah ke:mah moneki mah se: kimati para nitai:s pero nikmattok ke niki:xmattok a:koni ne:chilwia, mah se ki:xmati kwali para se:, se: tai:s **porque peligroso** mah se: mopahwi ika. Ke:mah sayoh para se: tachihchi:was de wahkal pos yo:n a:mo, a:mo *peligro** pero se: para se: tai:s yo:n *peligro**. Ke:mah aja, ke:mah pos yehwa i:n n'nekia nikmatis neli ke:meh tikihtowa komohkó:n se: kitemowa mah se: yowi ompa ne: wa:n ompa se: k'kwitiw a wa:n Ke:mah, yehwa yo:n niki:xmattok n' komekatsí:n. soh ke moneki mah se: mati neh niahka se: *viaje** sah ompaka ne:, pos a:mo wa:n ke:meh a:mo semi *seguido** yowi, se: yowi acha: pos a:mo semi onkas ohti no: tak, moneki mah ... *Este**..., se: ... Iwa:n se: yowi akin i:pa i:xmattok. Pos neh nixmattok kowtah ompa ne: no..., nonemia:n, a:mo mostah niow pero ke:meh i:pa ninemi *de tiempo** ya, nimattok niow i:n kowtah nimo..., nikalaki n' ohti wa:n n' tatektiw, nita:tatektiw sah ihko:n, a:mo teh ohti ok pero nikisati kampa n'neki niá:s. A ke:mah. N'mahmattok ne: *parejito** nimattok neh. Ke:mah Ke:mah porin ninemini kowtah, *desde** ninohnel nikpiak chikwe:yi xiwit pe:wak ne:chwika no:..., nota:tahwa:n ompa kowtah n'nemiti. A:, pos *por eso**, timatik kwali, ke:mah Ika yo:n niow ma:ski yowak *o** tonaya:n, [ke:meh i:n] ... pos tonaya:n, tonaya:n pos *más**, se: i:xmati pots..., tepitsi:n tatamanka:n yowak pero ni:xmati ma:ski yowak. Aja. A:t sah nikaktiw wa:n yehwa sah nikaktiw neh wa:n nii:xmati, Pos nejó:n ... Kanah ata. on..., a:mo teh ohti porin telkowihtik, pero ekintsi:n a:mo ohti ok *porque a:mo akin yowi ok. Pero n' se: i:xmati. Ke:mah. Se: ixmati. A pos neli ten..., tein i:pa mattok ki..., ne: kipia ahsi ma:ski..., Ke:mah. Ke:mah. Pos tehwan i:pa tiowih wa:n neli miak seki ta:tahmeh ma:ski ta:tahtsitsi:n ya, pero a:mo yowih weikowtah a:mo matih, wa:n tehwan pos de i..., ke:meh weli timotekipanowah ompakawi:n se: kahsi nanakatsí:n t'temotih [*o**] santeina:mo, ika yo:n ti..., timonemilti:tih ompakawi:n, iwa:n [ika] timonemi:ltiah ompakawi:n. Ke:mah *pues** nejó:n. *Pues** a:mo teisá *más** tikneki tine:chtapowis de yo:ni. Ke:mah. Ne: tine:chilwih keni:w... Ka:ni mochi:wa, keniwki ixiwyo, kem..., nixo..., keniw n' ixo:chio, ke:maniá:n xochiowa. Ke:mah. Wa:n pos tikihtowa para toni kwaltia. Ke:mah nejó:n ... Ke:mah. Koma:mo teh *mas** tikneki tine:chtapowi:s ok, ne:chilwi keni:w moto:kay. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez, ne: niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. *Bueno** pos neh nimono:tsa Hermelindo Salazar wa:n tasohkama:tik ke tine:chilwih, neli a:mo, a:mo ke:man nikakia de yo:n komekat wa:n pos ekintsi:n *más o menos** nikmatik a. Ke:mah n' tehwa:n tikixmattokeh *porque** ika t'tekitiah tepitsi:n ow..., *cuando** tipe:wkeh de *cooperativa ika ttekitiah. wa:n ika yo:n timoi:xmachtihkeh wa:n nochi ompa se: momachtia tohtoni, toni n' kwali ika se: tachihchi:wa oso toni weli para pahti ompa se: kita ya para..., Mm, ke:mah Ke:mah *bueno** tasohka:matik Ke:mah, yehwa yo:n. Tasohka:matik. ke:mah.