A:man pos sepa ne: tiknekih xite:chtapowi, ox tiki:xmattok yo:n xiwit kiliah ne:n kwamo:so:t. Ke:niwki wa:n ka:ni mochi:wa, ox toni kitatekwtiah, tehwa:tsi:n tikmattos no: para toni yo:n se: kikwi. Pos yo:n komo:so:t no: moskaltia de ta:lte:n wa:n ahko no:, no: mowi:wila:na. Wa:n yo:n komo:so:t, ne:n, pos yeh no: ma:pisi:ltik wa:n achi nehnextik ikowyo. Yo:n ma:pitsa:wak no:. Wa:n pos no: wehka:w tota:tahwa:n no: kikwiah para ne: topah. Nihjó:n kima:xakwalowa:yah wa:n kikwiah yo:n kowach n' *iaceite**, tehwa:n tikiliah *aceite**. Kowach yo:n .... Kikwe:chowa:yah wa:n kinelowa:yah, ke:mah ne:n yo:n *aceite** ika kima:xakwalowa:yah wa:n ika kimpoxta:lilia:yah kone:meh *cuando** yo:n moxwitiah. Yo:n moxwitiah, yo:n nika:n te:..., se: momahmaga nika:n i:n se: so:ne:wi, ke:meskia yo:n kakisti ke:meh yo:n. Teisá: se: kimahmá:, teisá: kakisti. Entó:s niman kihtowah pos ne: kipia nexwitil ne:, ne: kone:t. Komo..., komoktik, mm. Kipia nexwitil. Tikwitih yo:n xiwtsí:n de s..., selik iselo. Se: 'kwiti wa:n kwaltsi:n se: kima:xakwalowa ya wa:n yehwa ya yo:n ne:n kowach de n' *aceite** kiliah wa:n se: kite:kilia ya wa:n se: kipepecho..., se: kita:lilia ya nika:n. Se: kita:lilia, se: kipepechowa ika yo:n, ne:n, i..., ixiwyo, de n' *mismo** yehwa tein kowach i..., iselo se: kikwi. oso yo:n ok..., okseki xiw..., xiwit ne: se: kikwi wa:n se: kipepechowilia nika:n ohka:n wa:n ikwitapan wa:n nika:n, nika:n i:n. Entó:s ki:sa yo:n nexwitil *porque** yo:n nexwitil xa: no: tikmati, ne:n, ke:ní:w de ke ..., *cuando** yo:n pilimeh ne: seki [ki]telmahse:wa ne:n tapalo:l *o** teisa: n' taxkaltsi:n, intakwal *o** teisá: tapalo:l pos kin..., mopepechowa. Mopepechowa nika:n impo..., impoxko wa:n yehwa yo:n ne:n pos mihso:tasnekih *hasta** kinkwi yo:n kalanemi:lis, nihjó:n a:mi:n. Entó:s yehwa yo:n nochi ne:n ki..., yo:n no: kwali yo:n komo:so:t ki..., nikmattok ne:n yehwa nihjó:n neh nikmati pero teh xa: kachi tikmati, ne:n kwali tine:chili:s. Ka:n no: kachi nikmati pero nehjó:n no: tikma..., no: t'te:kakiliah ke yo:n kwomo:so:t nehjó:n ki..., takwe:chol wa:n ki..., ki..., kite:kiliah yehwa n' *aceite**, seki yo:n tikihto:..., kowachxiwit kita:li..., ika te:ta:liliah *o** seki ika yo:n, yo:n a:ko:kohxiwit iwa:n kit kita:liliah no:. Yo:n no: kwaltia no: para ne:n kinta:liliah in..., inkwitapan pilimeh wa:n in..., inimpoxko kinta:liliah. Wa:n nehjó:n kimahmá: kit mahyá: kite:tehtekih para ki:s..., ki:sa nexwitil wa:n yo:n nexwitil niman, niman kimatih te:moma:wa:n de ke kení:w, ke:ní:w para kimatih yo:n nexwi..., nexwi..., moxwitiah *porque** mokalawiah mahyá: nexa:yo:t, niman kimatih ke yo:n moxwitihtok n' pili wa:n poxsamaktik. Yehwa yo:n, niman kima..., kitah a:kin te:momá:n kit ki..., momaka kwe:ntah. Pos niman kita pili ke komo 'poxmahmá:, poxsamaktik wa:n tsahtsi wa:n nok..., nokta ya:yawi kalah wa:n kichi:wa a:t sah oso nexa:yo:t sah ti..., yehwa yo:n kimati moxwitihtok pili wa:n a:mo xiti:ni nexwitil .... Koma:mo ki..., xiti:nik, wehka:wa yo:n kalanentok pili, wehka:wa, wehka:wa ika yo:n kokolis. Pero komo kita:lilihkeh yo:n xiwtsi:n neli, ne: kikoto:nilia wa:n ki..., kiki:xtiah tein yo:n *hasta** pohpoxkawtok senki:sa. Pohpoxkawtok, de wehka:wa ompa yetok, mopepechowa n' ihtik. Wa:n yo:n mopepechowa intakwal *porque** a:mo teh kichi:wah pilimeh ke:meh yo:n takwah wa:n mote:katih wa:n yehwa kinchi:wilia. Pos ..., Yehwa kininchi:wilia yo:n kokolis. Pos yehwa yo:n nochi nika:n ti..., timotapowiah para mah nochi tikmatiskeh yo:n xiwtsi:n. Ke:mah, nikmattok yo:n xiwit. Ke:mah. Yo:n nihjó:n xiwtsi:n kwali yehwa ne:n iselo. Kikwih wa:n pos nika:n kinta:liliah nika:n inpanko, n' ink..., inkwitapan wa:n nika:n impoxko wa:n ompa ke:mah kim..., kinmahmagah ihkó:n, kinmahmagah ihkó:n. 'Te:tehpa:ntiowih ihkó:n kinmahmagah para mah, mah taneki:sa nexwitil. Ke:mah. Yehwa yo:n a:ko:kohxiwit ne: kita:lia:yah pero de yo:n de n' selik. Ika kimpepechowilia:yah nika:n oso *hasta** tehwa:n, *hasta** tehwa:n no: tiwehwei:n ti..., ti..., te:chkwi nihjó:n nexwitil, yo:n ti..., timote:katih ne:wí:n wa:n *apenas** ti..., tikmahse:wah n' taxkaltsi:n *o** teisá: tapalo:l wa:n timote:katih pos yehwa yo:n mopepechowa. Mopepechowa nika:n, nika:n se: ipoxnakastan oso nika:n se: ipoxko oso de ka:mpa se: ixi:k. Wa:n yehwa yo:n se: poxtotopoka wa:n pos yehwa yo:n no: te:chi:wilih *mal**. Koma:mo se:, niman se: ya:s ne: tapahti:lo:ya:n pero ke:masá: a:mo nochi te:na:miki yehwa yo:n xiwtsitsi:n *porque** pos tehwa:n no: te:chiliah tota:tahwa:n ke pos yehwa yo:n ne:n kikwiah ne: para to..., te:chpahtia:yah. Te:chpahtia:yah wa:n pos ekintsi:n seki, a:mo t'mati, a:mo nochi, a:mo nochi, a:mo nochi tikmatih. Wa:n yehwa yo:n nikitaya ne: kinmahmagayah ni..., ini:ka:n. Nika:n kinmahmagayah, ihkó:n kitekpa:ntia:yah, kinmahmagah para mah ehke:wi. Ehke:wi yo:n kihtowah de ..., pos seki wa:kik nexwitil. Wa:kik nexwitil yo:n tein sayoh takwa:wak, ne:n, mokalawiah pero yo:n tein nika:n, ne:n, ke:meskia kakisti, poxchocholkah. Wa:n yehwa yo:n okseki ne:n, yehwa yo:n tikihtowa ne:n nikneltoka ne: kalanemi:lis. Kalanemi:lis tepitsi:n kikwih wa:n *hasta** te:..., te:kwi yo:n, *hasta** kinkwia yo:n a:mi:n, yo:n a:t sah, a:t sah mimilawi. Pos nihjó:n a:mo teh kipia nió:n tei inintakwal. *Porque** i:n okseki ne: *mismo** moma:nelowa ya *porque tanto** ne:ch..., *cada vez** ke mochika:wah, a:t sah. A:t sah ne: ki..., kichi:wa ne:n kone:t. Yehwa yo:n a:mo, de sepa ki:sa ya pos, kwaltsi:n moka:wa ya, a:mo no: teh kimachilia ok *hasta** patsa:waya ne:m im..., impox. Ke:mah. Entó:s yehwa yo:n neh nikmati sah ika komo:so:t, yo:n, yo:n, yo:n kwali, yo:n kwali pero xa: tikmatis ne: kox, kox we:lik para i:n tehwa:n tikmahse:waskeh oso a:mo we:lik. Ke:mah, mm. Pos para se: kikwa:s semi tehwa:n a:mo tikwah pero chiktehmeh kikwah ke:meh yo:n a:kwetahmeh tikitah no: ke:masá: koma:pah semi yehwa ki..., semi kwelitah yo:n, yo:n xiwit kikwah. Yo:n tsohya:k pero semi kwe:liliah yo:n yehwa:n okwiltsitsi:n. Ke:mah, yehwa sah yo:n tikmattokeh tehwa:n pero .... Pos, pos neh no: nikita ka:sá: ika ne: yetok yo:n a:kwetah wa:n yo:n chahkwis. Ka:mpa .... Mm. Yo:n chahkwis no: semi kikwa. Ompa ne:nentinemi ne:wí:n wa:n no: kikwa wa:n yehwa a:kwetahmeh ka:sá: ika se: kitas *hasta** ne:nentokeh ihkó:n pata:nte:wah, ikwa:ko de yo:n xiwtsí:n. Entó:s neh niki:xehekowa no: kwe:liliah xa: a:mo, a:mo chichi:k eski, xa: achi tsope:k *o** xa: ahwia:k Ke:mah. Yehwa yo:n kitekih n' i..., iselo wa:n tak kikwah no:, no: kimahse:wah wa:n ..., Kikwah, ke:mah. Pos yehwa:n ya ne: motate:moliah no: chiktehtsitsi:n. Ke:mah. Yo:n chachala:kas pos nochi, nochi kikwah yo:n, tek..., ne:n, [se]ki ne:ntinemih *hasta** kahsih, a:mo n'mati kox ne: xa:, xa: tikmati ox no: kikwah i..., iteyo. Kikwa nikita ixiwyo sah ki..., ka:mpa kahsi yehwa yo:n xiwtsi:n kikwah. Koma:mo yo:n semi kikwah yo:n ma:kwi:lki..., ma:kwi:lkilit no: iwa:n kikwah, semi kitelwelitah no:. Pero kite..., kitelkwah nikita yehwa i:n, i:n kwamo:so:t, yo:n ahko mochi:wa. Ke..., semi kikwah yo:n xiw..., ka:mpa onkak semi momatih yo:n chiktehmeh. Yehwa sah yo:n, mm, mm, mm. Pos i:n komo:so:t neh nikmattok i:pa sah para yo:n komekat pihpitsa:wak, yo:n a:mo ke:man nikitas mah kikwika:n para ke:meh i:n kowtati:l. Yo:n pihpitsa:wak yo:n i:pa a:mo, a:mo nikihto:s ke tiktehtekitih wa:n ne: tik..., tikwitih para ne: ke:meh i:n *timoservi:ro:skeh** para ne: kowtati:l. Ke:mah wa:n mochi:wa soh ka:mpa xiwka:wal, mi:lah a:mo mochi:wa yo:n, soh xiwka:wal mochi:wa, ka:mpa se:, te:..., ka:sá: se: tate:xi:ma, se: eto:kati. Nochi mo..., pa:pacha:ntok ahko ata yo:n xiwit. Pos neh nikita ne:wí:n ka:mpa ne:n owi..., ihkwí:n onkak, tatampa ihkó:n teisá: se: kitas yo:n teisá: kowtsí:n. Ke:mah, mm. Ompa paniá:n ne: mo..., mowi:wila:ntok. Pero ka:sá: ika ihkó:n mi:lah a:mo, a:mo kachi se: kita. A:mo kachi se: kita wa:n .... A:mo, a:mo mochi:wa, a:mo mochi:wa. Pos yehwa no: niman se: kita ne:n, ka:mpa ne: nimitsilia, ke:masá: ompa ne: pantokotsiwtok, ne:n, a:kwetah. Ke:mah. Wa:n pos yehwa soh yo:n neh nikmati, ne:n, pos no: kwaltsi:n nika:n timotapowiah, nochi timomati:ltiah de ke ke:ní:w tinentinemih kowtah, ke:meh ekintsi:n tinentinemih. Ke:mah. Pos neh ke:mah no: yeh..., no: iwki. Ke:mah. Pos no: tikitstinemih. No: tikitstinemih katí:n de n' we:lik, katí:n kwali para topah. Ke:mah, se: kita. Ke:mah. Pos no: nik..., nimits..., 'nekia nimitstahtani:s ke:niwki ixo:chio, ox tiki:xmattok ke:niwki ixo:chio yo:n. *Porque** yo:n seki ne: mo:so:t yeh ista:k ixo:chio wa:n iteyo te:kwihkwi ata. Wa:n yo:n seki ne:n kwamo:so:t, tiki:xmattok ixo:chio ke:niwki wa:n iteyo ox no: te:kwihkwi. Yo:n 'neki nimitstahtani:s sayoh. A:, pos yo:n iteyo, ne:n, pos a:mo, a:mo nikita, a:mo, a:mo te:kwihkwi, yo:n sayoh, ne:n, ki..., ihkó:n ne: sayoh xo:chiowa wa:n tsikiki..., ixo:chio wa:n ki..., tsikitsitsi:n ihkó:n wa:n a:mo nikmati katí:n me:tsti, ne:n, xo:chiowa. Pos yo:n nikitani ihkó:n, ne:n, paniá:n de n' xiwit, ne:n, yetok ihkó:n pero a:mo, a:mo nikmati, ne:n, katí:n *mero** to:naltsi:n, de me:tsti de n' xo:chiowa. Pero teh xa: kachi tikmattos. Ke:mah pos yo:n nikitani xo:chit a:mo kipia *tiempo** ke:meh i:n s..., i:n, ke:meh i:n mo:so:t. Mo:so:t no:, no: xo:chiowa ihwa:k *cuando** xo:chiowa n' ehkaw. Ke:meh iwa:n, iwa:n se: yo..., *casi** iwa:n se:..., seko sah nemi yo:n, seko sah senyetokeh mahyá: xi..., xiwit ka:mpa mi:lah, ika poso:ni sepa sah, no: iwa:n poso:ni a n' ehkaw, no: itech, itech *todos santo** mochi:wa yo:n, yo:n mo:so:t wa:n yehwa ne:n ehkaw. Pero i:n, i:n kwamo:so:t a:mo no: poso:ni ke:meh, ika *tiempo**, yo:n poso:ni ke:man, ke:man ahsi a ne:n de moskaltia wehka, ne:n, imekayo wa:n de mo..., ompa tamiti a, ompa momaxalowa wa:n poso:ni a yo:n. A:mo poso:ni ika *tiempo** pero yo:n ke..., yo:n nochipa poso:ntok ke:man ahsi ineketsalis ka:mpa motamiti ompa ne: xo..., ne:n ta:ki a mahyá:. Ke:meh moskaltihtiw ihkó:n, ne:n, ompa, de ne:n ... Ke:mah moskaltih ke..., yo:n a:mo ika *tiempo** poso:ni, yo:n poso:ni ke:m..., ke:man ahsi ineke..., [mo]iskaltia itech n' kowit *Porque** a:mo a:kin kite:xi:ma yo:n eliwis *porque** onkak xiwka:wal, Ompa onkak, a:mo wa:n i:n mi:lah pos, ke:meh ika *tiempo** sah tekitih, ika yo:n ika *tiempo** sah no: poso:ni. Yehwa nimolia neh, yo:n, yo:n iwki no: ke:meh mekaehkaw, no: iwki a yo:n kwamo:so:t. A:mo kwi:ka *tiempo** poso..., nochi poso:ni ke:man eski. Ke:mah. Wa:n yo:n komo:so:t no: tik..., no: tiki:xmattok ne:n ixo:chio, ke:niwki no:. Ke:mah, ixo:..., ixo:chio kostik. Kostik ke:meh i:n, ke:meh ehkaw soh ke ne: kwamo:so:t ixo:chio kachi oholo:chtik, miak niman wa:n pisi:ltik. Pisi:ltik wa:n i..., iteyo a:mo te:kwihkwi ke:meh okseki ne:n mo:so:t. A:mo te:kwihkwi ompa .... Iwki, iwki ke:meh ehwaw ne:n i...., i:n mi:lahehkaw n' ixo:chio. Sayoh ke ne: tsikitsitsi:n ne:n, ne:n kwamo:so:t tsikitsitsi:n ixo:chio wa:n ye:kolo:chtik. Yehwa yo:n kachi miak ne:n ta:ki xo:chitsí:n. Pero nehjó:n a:mo te:kwihkwi iteyo ke:meh i:n seki mo:so:t. Yehwa sah yo:n niki:xmattok. Yo:n a:mo te:kwihkwi. Pampi:xowi sah i..., ixo:chio. Ka:..., ka:n teh kipipi:nah, yo:n a:mo teh kipipi:nah no:, wa:kkatik no: ke:meh se: ..., nochi n' ehkaw, nochi a:mo teh kipipi:nah. Ke:mah, a:mo. Yo:n a:mo semi tel..., nikihto:s te:kwihkwiti, yo:n sayoh, ne:n, ... Wa:n yo:n xa: tikita xa: kipipi:nah ne:n chiktehtsitsi:n, ne:n wi:tsikitsi:n ne:n oso yehwa yo:n n' a:kwetah, xa: tikita, xa: ki..., A..., kikwa xiwit sah tehwa:n tikitah. Xiwit sah kikwa pero ka:sá: se: kita ne:, ne: yo:n kwamo:so:t nochi kima:titipitstokeh, niman se: kimati ke ompa takwah yo:n chiktehmeh. Koma:mo ne: chahkwismeh kikwah yehwa yo:n a:kwetahmeh. Yo:n ka:sá: ika kima:tsahtsaya:nah se: kita, yehwa a:kwetahmeh kikwah. Yehwa yo:n kima:titipitsah nochi. Ke:mah, yehwa yo:n. Mm. Pos yehwa yo:n neh nochi nik..., nikita ne:n ixo:chio ne:n kostik wa:n Ke:mah. Ke:mah nochipa xo:chiohtok wa:n de ... Ke:mah. pos no: ke:meh nikihtowa a:mo ke:man nikita ne: katí:n n' to:naltsi:n ne:n me:tsti de n' xo:chiowa, neh nikita no..., no..., nochipa ne: xo:chiohtok ne: kostik, kostik n' ixo:chio. Wa:n kwaltsi:n yo:n, a:mo semi telte:kwihkwi, yo:n sayoh ihkó:n ne:n, ihkó:n se: kipanowia, a:mo te:kwihkwi. Ka..., yo:n a:mo te:kwihkwi. Pos ka:mpa se: kipanowia no:, no: nemih yo:n chahkwismeh. A:chá: no:, no: kikwah n' iselo. Ke:mah, kikwah, kikwah no:. Kikwah. Yehwa yo:n no: kikwah eski wa:n .... Pos a:mo se: kimati sah, pero n' a:kwitah, n' a:kwetah yeh se: kita *siempre** kikwa. Ke:mah se: kita ompa ki:ste:wah, ke:masá: se: kimowtia. Wa:n yo:n imekayo ne: alaxtik wa:n achi pitsa:wak wa:n teltakwa:wak imekayo, pané: *alambre** imekayo. Ke:mah yo:n ... Pos neh no: nikita achi nextik. Ke:mah. Achi nextik n' i..., imekayo, wa:n ihkó:n, ihkó:n, ihkó:n de we:wehka, ka:mpa n' ii:x ihkó:n de we:wehka wa:n ompa mota:lia ne:n ixiwyotsi:n. Wa:n ompa momahma:yo:tia ya. Ke:mah. Ihkó:n neh nikitak, ne:n, ke:meh i:n tikitstinemih nika:n kowtah ke:meh ekintsi:n tinentokeh. Pos no: ke:meh i:n tite:tekitilia:nih pos tikitah ne:n xiwit, tik..., tikte:xi:mah ta: ka:sá: ika moye:k..., [moye:k]we:ita:lia, mopa:pacha:nia. Ke:mah, se: kita, ke:mah. Ke:mah. Pos yehwa sah yo:n n'nekia nimitstahtani:s, soh 'ne:chili moto:ka:y ke:ní:w timono:tsa wa:n ka:ni tiwa:le:w. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w de xo..., xola:l de San Miguel Tzinacapan. Neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan.