Onkak seki xiwit, mono:tsa kwi:kwilehkaw. Yo:n kwi:kwilehkaw moskaltia wa:n ixo:chiotsi:n, n' ixiwyo pa:pata:wa..., ma:pa:pata:wak n' ixiwyotsi:n. Wa:n ixo:chiotsi:n *medio, medio** kostik, *medio 'naranjaditos** n' ixo:chiotsi:n wa:n wehwei moskaltia n' ixo:chiotsi:n. Pero yo:n a:mo ke:man tikitah mah, mah, mah ta:ki, ni:..., mah mochi:wa n' ita:kilo. Sano ke de p..., de pe:wa poso:ni, ompa wa:ki. Ompa wa:ki. Wa:n yo:n a:mo ke:man poliwi *porque** yo:n xikwiwita, *o** a:chá: xikte:n..., xikte:nteki, n' ompa pe:wa sepa selia. Wa:n yo:n *solamente** kwaltia para kikwah ne:n to:chimeh. To:chimeh kikwah wa:n kikwah no:, ne:n, kwa:kowehmeh wa:n *caballos** wa:n yehwa, ne:n, kiliah, *este, burros**. Nochi yo:n tapialmeh kikwah wa:n se: yeh a:mo, a:mo kwaltia, a:mo nikihto:ti para tikwitih para kalkowit *o** tikwitih, no: kwaltia tepitsi:n, no:, no: kipale:wia n' kahfe:n..., kahfe:n..., kahfe:ntah tapale:wia no: *porque** a:yoh. Yo:n xiwtsí:n semi a:yoh. Ka:mpa, ka:mpa onkak yo:n xiwit takwecha:waxtok nochipa no: *porque** ki..., ki..., mah tikihto:ka:n tehwa:n kisentilia miak a:tsí:n *cuando** ihwa:k kiowi, kisentilia miak a:tsi:n wa:n no: semi kwali para n' tapala:n *porque** komo se: kite:ntekik, [en]tó:s pe:wa pala:ni. Wa:n de pe:wa pala:ni ompa mokepa ya n' a..., n' ta:labo:noh ya no: para n' tatok:tsí:n. Yehwa n' a:mo, a:mo, a:mo kipia *de malo**, nejó:n xiwtsí:n. Nejó:n xiwtsí:n semi kwali, semi kwaltsi:n *pues**, yehwa yo:n. ¿Ke:yeh mono:tsa ... kwi:kwi..., *este**, kwi:kwilehkaw. ¡Ah, kilia kwi:kwilehkaw *porque** kipia n' ikowyotsi:n kwi:kwiltik. Wa:n ixiwyotsin *igual** ke:meh yo:n kilwiah *este** mi:..., *este**, mi:lahehkaw. Onkak, onkak ma:kwi:l taman. Onkak mi:lahehkaw, onkak, *este**, kwomekaehkaw, onkak, *este**, kostikehkaw,, wa:n onkak mi:ltampaehkaw, wa:n ompa onkak kwomekaehkaw . A:mo nikmati kox, ox tikahsika:matik a ke:meh nimitsilwih. Mm, onkak kwi:kwilehka..., kwi:kwilehkaw. Mi..., *este**, mi:l..., mi:l..., mi:lahehkaw, wa:n onkak komekaehkaw, wa:n onkak kostikehkaw, wa:n onkak, *este**, mi:ltampaehkaw. ¿Wa:n ti:ltik? Wa:n ti:ltikehkaw. Ehe. A: yehwa nejó:n neh nimitsilia. Wa:n yo:n, yo:n xiwtsí:n a:mo kipia *de mal** nochi yo:n xiwtsí:n. Yo:n xiwtsí:n nochi semi kwaltsi:n para n' *abono porque* ka:mpa onkak, ka:mpa ohkak , ka:mpa onkak yo:n ehkaw wa:n xtato:k..., xikto:ka n' tao:ltsí:n, [kwal]tsi:n mochi:wa. *Porqu...** ¿Ke:yeh? *Porque** yo:n xiwit *cuando** pe:wa pala:ni mokepa, mokepa ta:labo:noh. Mokepa n' tapala:n, pe:wa mo..., mah tikihto:ka:n tata:ki:ltia. Em..., a:mo, a:mo, a:mo teh tikihto:tih *pues, porque** nik..., *porque** ne: pala:ntok a *o, o** kichi:wili:ti *mal** n' tato:k, a:mo ta: semi kwaltsi:n kita:ki:ltia. A:mo nikmati xa: tikahsika:matik *o** xa: ¿oksé: talna:miki:lis tikpia para tine:chtatsi:ntoki:s? Sah nikihtowa mi:lahehkaw. Mi:lahehkaw yo:n mochi:wa, kiliah mi:lahehkaw *porque** mochi:wa ka:mpa tato:kah, ka:mpa mi:lah. Yeh [i]ka kito:ka:ytiah mi:lahehkaw. A:mo, a:mo tikihtotih, *este**, mochi:wa kahfe:ntah. Yo:n mi:lahehkaw, ka:mpa, *solamente** ka:mpa tato:kah mochi:wah yo:n kiliah mi:lah..., *por eso** kito:ka:ytiah mi:lahehkaw. Wa:n komekaehkaw, kwamekaehkaw yo:n mochi:wa kahfe:ntah. Yo:n ka:mpa, ka:mpa, ka:mpa onkak, ka:mpa, ka:mpa onkak kwomekaehkaw, semi xtako:wtamati, tapala:ntok. Wa:n yo:n kiliah, *este**, mi:ltampaehkaw, mi:ltampaehkaw kiliah *porque** ka:mpa tato:kah mi:lah, wa:le:wati tatampa de n' mi:l nochi yehwa yo:n ehkaw kilwiah mi:ltampaehkaw. Moskaltia yeh no:, no: xo:chiowa. N' ixo:chiotsi:n no: mahyá:, *este**, mahyá: *naranjaditos** n' ixo:chiotsi:n Yeh [i]ka kiliah ma:..., mi:ltampaehkaw *porque** mi:ltampa ke:meh eskia moskaltia yo:n xo:ch..., yo:n, yo:n xo..., yo:n xiwtsí:n. Wa:n oksé: kiliah ti:ltik..., ti:ltikehkaw, *igual** ke:meh kwomekaehkaw. No: moskaltia pero ke:meh i:n ka:mpa, ka:mpa tikihtowah tehwa:n ka:mpa tehteyoh. No: mochi:wa nejó:n wa:n ka:mpa kahfe:ntah. Wa:n kwi:kwilehkaw nejó:n mochi:wa no: ka:mpa kahfe:ntah. Ka:mpa, ka:mpa kahfe:ntah yo:n semi xtako:wtamati nochi yehwa yo:n kiliah kwi:kwilehkaw. ¿Wa:n o:n mi:lahehkaw niman mi:ltampaehkaw, Ajá** mi:ltampaehkaw. ¿No:, no:, no: taman? *Este mismo, mi..., bueno** se: taman ki..., se: taman ixiwyo. I..., *casi** ihkó:n kiliah mi:laheh..., mi:lahtampaehkaw wa:n kiliah ehkaw, *porque** ihkó:n tamatisneki ke:meh n' okseki ehkaw. *Sea** iw..., nochi iwki. I:kni:meh nikihto:ka:n , mah tikihto:ka:n, no: ma..., ma:..., no: i:kni:meh yo:n xiwtsitsí:n. Sayoh *cada, cada** xiwtsí:n kipia n' oksé: to:ka:it. *Pero mismo, mismo, mismo** ehkaw. Nochi ihkó:n tamati. ¿Wa:n ke:ní:w, ke:ní:w sekneka, ke:no:n, ke:no:n no: taman? A:, sayoh tikihtowah porin ki..., kipata n' ixiwyotsi:n tepitsi:n pero mismo yehwa n' ehkaw. Mah tikihto:ka:n ke:meh eskia, mah tikihto:ka:n ke:meh eskia i:kni:meh. Mm. Mah tikihto:ka:n mi..., mi:l..., mi:..., mi:la..., mi:lahehkaw tepitsi:n kipata porin ixiwyo ma:we:weyak wa:n ma:xaxakachtik. kwomekaehkaw kito:ka:ytiah *porque** mowila:na mahyá: kwomekat. Wa:n ti:ltikehkaw kiliah, ti:ltikehkaw kiliah porin ti:ltik n' ikowyotsi:n wa:n ti:..., *me..., medio** xoxoktik n' i..., n' ixiwyo. Pero n' ikowyo ti:ltik. Mm. Wa:n mi:ltampaehkaw kiliah *porque** yeh ke:meh nimitsilia neh, yeh ma:..., ma:..., ma:tsikitsitsi:n, wa:n *medio, medio** mahyá: *anaranjaditos** n' ixo:chiotsi:n. Pe[r]o yo:n a:mo ta:ki, a:mo teh kipia ita:kilo, tamela:wa xo:chitsí:n sah. Wa:n kwi:kwi:lehkaw, kiliah kwi:kwi:lehkaw pos yeh a:mo, a:mo, a:mo mowila:na, sano ke yeh tamela:wa moskaltia sah. S..., n' ixiwyo *igual** ke:meh ehkaw, sayoh kipata n' ikowyo *porque** kwi:kwiltik. Mm. *Este**, mi:ltampaehkaw niman mi:lahehkaw, Ajá. mi:ltampaehkaw achi *anaranjado** ixo:chio? Ajá. achi *naranjado** n' ixo:chio. Mi:lta:mpaehkaw wa:n mi:lahehka:w *igual** n' ixo:chiotsi:n sayoh kipata n' ixiwyo A:. N' ixiwyo. pero n' ixo:chio, yehwa, yehwa n' ehkaw. Mi:ltampaehkaw wa:n ..., mi:lta mpaehkaw wa:n mi:l..., mi:lahehkaw ixo:chio sa se: sah. Sayoh kipata n' ixiwyotsi:n sah. Yehwa sah nejó:n, mm, ke:mah. ¿Wa:n i..., i..., kwa:ko:n ixiwyo mi:ltampaehkaw *más** patla:wak noso *más** pisi:l...? A:mo, *más** tsikitsitsi:n. *Más** pisi:ltik n' ixiwyo. *Porque** mi:lahehkaw yeh *más** ma:wehwei. Wa:n ka:mpa, ka:mpa, mi:lahehkaw ka:mpa onkak, ka:mpa *telabonado** n' ta:l, *más** ma:pa:pata:wak moskaltia n' ixiwyo, wa:n *más** kowyohtohtoma:wak. Yeh moskaltia *más** wehkapan. Wa:n mi:ltampaehkaw yeh, a:mo moskaltia *más**. Tepitsi:n moskaltia wa:n ompa momoya:wa, mahyá: no: momo..., mahyá: este** mo..., mah tikihto:ka:n tehwa:n mo..., mowila:na. Kostikehkaw, ¿ka:ni, ka:ni, ka:ni tik..., tikitas? Kostikehkaw. Mm, kostikehkaw yeh, tikiliah kostikehkaw *porque** *este medio, medio** kostik n' i..., n' i..., n' i..., n' i..., n' ixiwyotsi:n wa:n ixo:chiotsi:n. Ixo..., ixo:chiotsi:n *medio** kostik no: yehwa ika tikiliah kostikehkaw. Pero yo:n *igual** yehwa, yehwa n' ehkaw no:. *Mismo** nochi yehwa. Yo:n no: kwaltia para n' ta:labo:noh ¿Wa:n no: tiktik..., tik..., ti..., ¿No: tikne:xti:s u:n *Pues** tikitaskeh komo onkak nika:n i:n mi:lah *porque** .... Ka:mpa mi:lah, yo:n *solamente** se: kiahsi ka:mpa mi:lah. ka..., ka:mpa mi:lah? Wa:n komekaehkaw se: kiahsi ka:mpa kahfe:ntah *o** ka:mpa ke:meh i:n teh..., tehtepehxiyoh. ¿Wa:n nika:n onkak?., nika:wí:n onkak *cerca**. Kalta, nikita u:n ehkaw. N..., n' kwomekaehkaw, kwomekaehkaw onkak nika:n. ¿A:mo kostikehkaw? Kostikehkaw *solamente** ka:mpa mi:lah se: kiahsi. Ke:mah ka:mpa mi:lah. Ka:mpa mochi:wa mo:so:t, mochi:wa n' kostikehkaw wa:n mochi:wa ne:n, ne:n, kiliah, *este**, mi:lahehkaw. Nochi nejó:n nochi sepa seko sah mochi:wa nejó:n. *Solamente** a:mo mochi:wa seko sah n' kwomekaehkaw, kwomekaehkaw nejó:n se: seko mochi:wa. Ka:mpa mochi:wa n' kwomekaehkaw, mochi:wa n' kwomo:so:t, mochi:wa ne:n, n', *este**, n' kwi:kwil..., kwi:kwilehkaw. Mm. No: etok sah ne:n [ka:m]pa mochi:wa, a:mo nochi. ¿Yehwa sah? Mm. Mm.