Pos kwali tine:chili:s, ne:n, i:n to:ka:y, ox tiki:xmati yo:n mi:kohkokay. Ka:ni onkak, ki:ní:n Ke:mah. eski ki:ní:n xo:chiowa *o**, ox no: we:lik nochi. Kwali tine:chili:s. Ke:mah, nejó:n, ke:na:mo ne: niki:xmattok yo:n mi:kohkokay mochi:wa nika:n Tahchiktekopa, nika:n, nika:n titaliah Kali:ka:n, pero Tahchih..., Tahchikteko. Nochi: mochi:wa yo:n, oso A:tsa:la:mpa mochi:wa, n' tikitanih n..., yo:n kwo:wit. Iwki tahtamatisneki ke:meh *chirimoya** n' ima:xiwyo. Ma:we:weyak no: wa:n nejó:n ma:i:ka:nehnextik tepitsi:n. Wa:n mochi:wa ka:mpa m..., ka:..., ka:mpa a:mo a:kin kinte:nteki pos wehweikowit mochi:wa, seh se: tanawa:l. Wa:n no: ohoksi n' ita:kka mochi:wa ohololtik wa:n no: tsope:k *cuando** oksi. Yehwa yo:n wa:n i:tsmol, tein mehmelaktsitsí:ni ki:sa, tein kowselik, kwali se: kehke:wa para se: tawi:pa:nas, se: talpi:s ika. Kwaltsi:n ki:sa no:, wa:n no: pochiktsí:n ixo:no:tsí:n wa:n yo:n a:mo alaktik. A:mo ke:meh xo:no:kowit, kwaltsi:n ehke:wi no:. żWa:n yo:n no: kitohto:kah? Yo:n mochi:wa sah, mochi:wa sah. Mochi:wa sah. A:mo a:kin kito:ka yo:n, mochi:wa sah, kwowtah mochi:wa *porque** kahfe:ntah a:mo tikitas n' kito:kah yo:n, *solamente** mochi:wa *solamente** kowtah. Kowtah sah mochi:wa. We:ikowtah onkak, se: kahsi ompakawí:n. Pos *hasta** ne:wí:n we:ikowtah. Ke:mah wa:n kwaltsi:n para se: kehke:wa n' ixo:no:yo *porque** a:mo alaktik. Kwali se: kikwi iwki a:mo moneki se: kipa:kas, nió:n se: kixokolti:s, iwki sah se: kikwi. Ke:meh yo:n tekolo:i:x, a:mo se: kipa:ka, se: kikwi iwki. *Solamente** i:n xo:no:t seki koma:mo tikpa:kak ne: kakaltik wa:n komo a:mo tikxokoltih ye:..., pos alaktik ki:sa. Pero ne: kwaltsi:n, para se: talpi:s kwaltsi:n ki:sa n' ompa xo:no:e:wat. A:mo se: kixokoltia. A:mo, soh mah se: kimati ke:ní:w, n' a:kin kehke:was mah kimati ke:ní:w n' kehke:was, koma:mo se: kimati pos. Seki se: kehke:wa wa:n se: talpia ika nochi ika ie:wayo, yo:n ki:sa kakaltik fie:roh. Ke:mah, wa:n tein kwaltsi:n kehke:wah kimatiliah, kwaltsi:n ki:sa yemaxtsí:n. Yema:nik ki:sa. Yema:nik, yema:nik ne:ka ne:, se: talpia ika. Pos nehwa no: nimitsili:ti no: de nikmati no: de yo:n mi:kohkokay. Ne: ne:wí:n nikneltoka, ne:wí:n tikitstinemih, ne:wí:n kowtah. Ka:nsika onkak. Ke:mah. Ka:nsika, ne:n, ihkó:n onkak ihkó:n A:tsa:la:nkopa, nochi nika:n Tozán ne:paka de n' a:t. Ke:mah. Nochi mochi:wa. Wa:n yo:n seki mokaya:wah *que** a:mo, a:mo we:lik. We:lik n' iteyo no:. żWe:lik? No: we:lik, no: kikwah no: n' okwilimeh. Ke:mah. Yo:n pa:pameh 'kohkoyo:niah oso yo:n Papá:n, papa:meh kie:kkwah. te:naka:n no: kikohkoyo:nia semi, ka:nsika se: kahsi ahko yetok ne: ki..., Ke:mah. Kikwa no:. Ta:tahko sah. kikwahtok, kipa:xi:nihtok n' iteyo. Ke:mah. Wa:n yo:n no: de t..., de chika:waya wehwei mochi:wa, tohtoma:waya. Wehweikowit. Yeh yo:n a:mo nikmati kox kwaltia para kowtati:l, pero pos yo:n semi tela:yoh no:. Yo:n pos a:mo kwaltia para kowtati:l. Wa:n pos, ne:n, neh nikneltoka, ne:n, kowtsitsí:n de n' itsmolmeh kwaltia para xo:no:t. Kwaltia. Kwaltia, pero neh a:mo nikita ke:man mah ka:ta:li:ka:n ihkó:n, tak xa: ihko:ni kikwih *porque** yo:n a:mo, a:mo alaktik. Ke:mah, wa:kkatik. *Hasta** n' ikowyo a:mo semi alaktik. Yo:n a:mo alaktik. A:ah, wa:n pos no: motekpa:na n' i..., n' iteyo *cuando**, *cuando** selik motekpa:ntiw ihkó:n wa:n sepa de chika:waya pos no: tihti:l..., tile:..., ki:s..., ti:le:wi a n' iteyo wa:n seki moyo:kolia, ne:n, tapowi, de kitapowah tak ne: chiktehmeh. Ke:mah, yehwa yo:n. Ke:masá: se: kita pochi:ntok ahko. Ke:mah. Pochi:ntok, yo:n tak kiteh..., [ki]tehtipi:niah ne:n te:na:ka:lmeh oso Ke:mah, yehwa yo:n. okseki chiktehtsitsí:n, ta: Ke:mah. pos yehwa yo:n ke:masá: se: kita ahko, ne:n, ne:nentokeh, takwahtokeh. Ke:mah. Wa:n pos yehwa yo:n a:mo se: kimati kox no: ..., ke:maniá:n, ne:n, xo:chiowa, neh a:mo ke:man nikita, ne:n, ki:niwki n' ixo:chiyo. Ke:mah, pos ke:meh kowtah ya pos a:mo se: k..., a:mo se:, a:mo se: kita:lia *cuidado** ke:maniá:n xo:chiowa n' kowtet pero nimolia xo:chiowa no: *por eso** mopilowa n' ita:kka wa:n tikitanih *cuando** oksi a ihkó:n kikwah n' chiktehmeh tikitanih, pero de xo:chiowa a:mo se: kita:lia *cuidado** ke:maniá:n. Pos nehwa, nehwa nikita, ne:n, *de cuando** kipia ya n' ita:kka. Katí:n *tiempo**. ke:mah. Ke:mah. Kipia n' ita:kka *o** ke:masá: nik..., nikitati ompa ne:wí:n nik..., nikte:mo:ti, ne:n, xo:n..., nikahsi n' mi:kohkokay, ka:nsika nikita, ne:n, melaktsí:n pos nik..., nike:sehke:wa wa:n nikkowtsa:la:nakia ya. Ke:mah. N'kowtsa:la:nakia wa:n, pos ki:sa ya ne:n xo:no:tsí:n. Kwaltsi:n ki:sa. A:mo semi we:weyak ki:sa xo:no:t, Tsikitsitsi:n. Ke:mah. ki:sa tsikitsitsi:n pero kwaltsitsi:n pohpochiktik. Kwaltsi:n pochiktik yo:n. Ke:mah. Pohpochiktik wa:n yo:n kwaltsi:n ika se: tahtalpia ke:meh tekolo:i:x . Ihkó:n *merito**. Yo:n tekolo:i:x no: kwaltsi:n pero pos yo:n no: kikwih para, para, ne:n, tahtalpiah. Ke:mah, kwaltsi:n. Ika se: tawi:pa:na, ke:meh i:n se: itsakwil ika se: kwi:pa:na *o** teihsá: se: kihilpia. Ke:mah, kwaltia. Ke:mah. Kwaltsi:n no:, ke:meh yehwa ya, ne:n, mi:kohkokay, ne:n. Pos se: kikwi a ihkó:n a:mo, a:mo alaktik. Ka:n alaktik yo:n kwomeh. Ke:mah ye:kkwaltsi:n yo:n kowtsí:n neli. Ke:mah. Wa:kkatik. Wa:kkatik wa:n pos no: pa:pata:wak seki ki:sa. Ke:mah, tein tohtoma:wak achi pata:wak ki:sa. No: pa:pata:wak wa:n i..., n' iteyo *casi** ohololtik. Ke:mah. Ohololtik n' iteyo wa:n Ke:mah. pos no: we:lik kihtowah *que** no:, no: tsope:k. Tsope:k. Tsope:k n' iteyo ke:meh yo:n *chi:chirimoya** de, Ihkó:n *merito**. Ta: tak itahta:y n' *chirimoya**, de kowtah. de tsope:k, ne:n, n' itahta:y. Wa:n ne: .... Yeh itahta:y, ke:mah. Nika:wí:n pané: a:mo kachi se: kita n' ampó:n mah onka nika:wí:n xola:lpan. Onkak ne:wí:n kowt..., Ka:n kachi. Onkak nikahkwí:n sah, ne: Tahchiktekopa mochi:wa ompakawí:n. Tikitanih, n' ompakawí:n onkak. kowtah se: kita ne:wí:n onkak yo:n, Ke:mah, sayoh se: kita. yo:n *de veras** a:mo, a:mo nikitak ox kito:kah, yo:n tak Mochi:wa sah. Mochi:wa sah. Ke:mah. ixwa sah *[por]que** n' ixwa ne:n tatampa ke:masá: se: kita ne:n kone:meh de n..., de n' ixwa. Ke:mah. Ixwa yo:n tak de n..., de panxi:ni a n' iteyo wa:n ixwa ya. Kimoya:wah okwilimeh wa:n ixwa ka:sá: ika. Yehwa:n kimoya:wah. Kimoya:wah tak ne:n chiktehtsitsi:n. Ke:mah, pos yehwa yo:n neh nik..., Ke:mah. [nik]mati sah de yo:n mi:kohkokay pos yo:n onkak ne:wí:n, pero nika:wí:n ninentinemi a:mo kanah nikita. A:ah, pos a:mo nika:n, pos Nikahkwí:n a:mo se: kita kanah. A:mo s..., a:mo mochi:wa. Ke:mah. Tahchikteko wa:n *más** onkak ompa nika:n ne:paka de n' a:t. Etok sah n' ka:mpa icha:yohka:n kow..., yo:n kowta:kilo:t, etok, etok sah no:, a:mo no:ya:n mochi:wa. Onkak kahkahfe:ntah nochi ne:wí:n, A:mo. Wa:n yo:n no: momahmaxalowa no:, seki mehmela:wak mochi:wa, ne:n, wehweikowit wa:n seki no: A:mo no:ya:n, yetok sah. chihchihkoltik, kipia miak n' ima:yo. Ke:mah. Ke:mah, [mo]ma:itia. Miak n' ima:yo no: ni:nipaka no: mo..., no: mopihpilowa n' i..., n' iteyo. Ke:mah. No: n..., no: mopihpilowa ya wa:n ompa ya ne:n yoksi, ompa ya kikwah ya ne:n chiktehmeh. Ke:mah. Seki chiktehmeh wa:n seki, seki panxi:ni a, xa: no:, xa: no: kikwah n' kowtah okwilimeh. S..., ki..., kikwah eski, ke:mah. Ke:mah, ki..., kikwah eski, de moahxili:ki n' okwiltsí:n wa:n a:mo teh itakwal kikwa wa:n de tsope:k, no: tikwah *hasta** tehwa:n. Neh a:mo ke:man nikita mah kikwa:[ka:]n ne:n kowtahokwilimeh. No:, no: se: kikwa, no: we:lik. We:lik, we:lik. Ke:mah, yeh no:, no: se: kikwa ne:n ik..., n' ita:kka. Ke:mah. Ke:mah, se: kikwa no:. Ke:mah. Pos, neh yehwa sah de yo:n nik..., nikmatik de n.... A:mo *más** nikmati, yehwa sah yo:n de nikitak. Pos, ke:mah, no: ihkó:n neh niki:xmati ihkó:n kowtet, ihkó:n neh, *que cuando** oksi de we:lik n' ita:kka, yehwa sah yo:n, *pero demás** a:mo. A:mo kwaltia para kowtati:l, para kalkowit a:mo kwaltia. A:mo kwaltia ta: Tsikitsitsi:n mochi:wa, a:mo wehwei. chihchihkoltik wa:n Chihchihkoltik. pos de selik yema:nik. Yema:..., yema:nik semi. Yema:nik. Yo:n a:mo taxi:kowa. Posteki no:. Posteki. Yehwa yo:n, neh a:mo ke:man nikita para kalkowit kikwih. Ke:mah, n' ta: ka:n, ka:n kikwih. Nió:n no: para kalikxit ihkó:n ta: i:n, i:n nochi .... A:mo, a:mo kwaltia. Ihkó:n se: kita sah, ihkó:n nikita, pero a:mo, ke:masá: nikita ka:nsika wetstok pala:ni. Niman pala:ni, mahyá:, mahyá: owapachtik semi ikowyo. Owapachtik, ke:meh eskia n' yo:n tehtetsi:ltik, owapachtik sah. Owapachtik sah, ke:mah. Ke:mah. Ke:mah, ihko:ni yo:n. Ke:mah. Pos yehwa sah yo:n neh nikmati wa:n, ke:mah. Pos kwali tine:chili:s moto:ka:y ki:ní:n, Pos neh, ke:mah. Neh nimono:tsa niErnesto Vázquez, de San Miguel Tzinacapan. ka:n tiwa:le:w wa:n ki:ní:n moto:ka:y. Ah, nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, A:, *bueno**. Uhuh. no: niwa:le:w ne: xola:l, ne: San Miguel Tzinacapan. Mm.