*Bueno, es que** nik..., nimitstahtani:ti de n..., kox tiki:xmati ne:n istawa:t. Ke:mah niki:xmattok yo:n kiliah istawa:t, istawa:kowit oso istawa:t, mochi:wa, mochi:wa no:ya:n n' kowtah. Pero yo:n nejó:n neli *cuando, cuando** kone:meh ok n' i:tsmolmeh , tein yo:n mo..., ma:pata:wak ni..., n..., kwaltia para, achto ika tapihpi:kiah, ne:n, yo:n kwa:..., tamikti:anih de pitsot oso kwa:koweh. Wa:n no: kwaltia n' tein wehweikowit mochi:wa ya, para tapialmeh kinimakah, no: kikwah n' kwa:kwehmeh. Yo:n kwa:kwehmeh kinimakah para ke:meh yo:n kwa:kowte:na:meh, ne: i..., para me:yah no:, ki.., kimpahtiah no: mahyá: tikihto:ka:n ki..., pahti para n' kwa:kowehtsitsi:n para kachi, kachi me:yah. Ke:mah, wa:n de a:mo kinahsi, ke:man sakatsí:n kikwah pos a:mo kinahsi n' tapialmeh pos kite:miliah istawa:xiwit ya. Ke:mah wa:n, yehwa sah yo:n. Ne:, a: ki..., ke:meh eskia mah kinyo:lchika:wa. Kikwah yehwa:n tapialmeh ima:xiwyo. Yeh ka..., ki..., tepitsi:n kiniyo:lchika:wa wa:n pahti no:, para kimpahtia para Pos neh .... kachi kite:makaskeh *leche** ke:meh yo:n kwa:kowte:na:meh. A:, pos neh nikmati *de que**, Ke:mah. pos yo:n istawa:t neh no: nik..., niki:xmati, wehka:w ya ihkó:n seki ki..., kite:ntekih, *pues** kitekiliah para, ne:n, kwa:kwehmeh kinte:miliah wa:n pos seki 'kwih nijó:n yehwa ya para, ne:n, nakatsí:n kipi:kiah pero kintsi:n pos a:mo, a:mo kikwih ok. Ke:mah. Wa:n nijó:n ixiwyo no:, no: kwaltia para tapala:n, No: kwaltia ke:meh semi .... para tapala:n wa:n ikowyo no:, no: kwaltia para tapala:n. Pero para ihkó:n nikihto:s teihsá:, kaltsí:n tikchi:waskeh, ke:meh i:n tikchi:wah tokaltsí:n, tokalye:kawiltsi:n, pos a:mo kwaltia *porque** semi yema:nik. Semi teiktik. Yo:n tehtetsi:ltik. Ke:mah, tetsi:ltik. A:mo wel tapa:ni kwaltsi:n, ta: yo:n, A:m..., a:mo weli. tapa:ni pero ihkwi:ntsitsi:n ki:sa sayoh. Ke:mah, tsihtsi:ke:wi. Tsihtsi:ke:wi. Wa:n Tsihtsi:ke:wi sah. pos yehwa yo:n no: ki..., se: kikwi pero pos yehwa yo:n ke:meh yo:n kite:miliah tapialtsitsí:n para mah, Yehwa sah. ma:sá: a:mo tei, ne:n, Ixiwyot, kikwah n' intakwal. Pos yehwa yo:n kikwih. Ke:m..., Yehwa ki..., kimakah para ika moyo:lchika:wa tepitsi:n. Wa:n sepa, ne:n, i..., n' iteyo, yeh kwaltsi:n niki:xmati. Tihti:le:wi yoksi wa:n kikwah ne: yo:n chiktehmeh. Ke:mah, tihti:le:wi. Chiktehtsi:n kikwah. *Hasta** se: yehwa no: se: ke:kowa, *a veces** neh ke:masá: nikyekowa no:. Tsope:k ata. Tsope:k n' iteyo. Ke:mah. Tsope:k, tsope:k. Tsope:k wa:n pos yehwa yo:n kikwih para kikwah, ne:n, chiktehmeh. Yehwa n' kikwah chiktehtsitsi:n. Ke:mah. Chiktehmeh *o** xa: *a lo mejor** no: kikwah n' chechelo:meh. Kikwah nochi, kikwah. Iwa:n nochi, ne:n, .... Nikitak ihkó:n, pero, pos para ihkó:n teihsá: ihkó:n *de que**, teihsá: ihkó:n ke:meh i:n timopahtiah, pané: a:mo nikmati kox, kox kwali no:. Kanah, a:mo 'tekakiliah ihkó:n, pero .... Ke:mah. Yehwa sayoh yo:n nikmattok *de que**, pos kwaltsi:n no: para tapala:n, Ke:mah. para tapala:n semi kwali no:. Ke:mah. Mah se: kololo ihkó:n de n' wa:kik, de n' pala:ni wa:n mah se: kite:mili, ne:n, kahfe:ntsi:n no: ki..., kio:lchika:wa. Ke:mah, mahyá: chalawihxiwit. Sepa i:n, Ke:mah. tapialtsitsí:n, kwa:kwehtsitsi:n *pos** kinyo:lchika:wa para, ne:n, te:na:meh, *para más** ne:nke:n moskaltiah, ne:n, kone:meh, para mah me:yaka:n. Ke:mah, me:..., me:yah ika. Ke:mah. Ke:mah. Para mah kinahsi n' intakwal. Ihko:ni. *Porque** ta:mo nijó:n, a:mo kinahsi. Ke:mah. Wa:n de yo:n, pos yo:n ne:n kinte:miliah ihkó:n, neh nikmattok *porque** ne: a:na:l no: te:..., te:chyo:le:wayah, tiksakayah. Ke:mah. Tiksakayah ika *costal** wa:n tikinte:mili:tih, ne:n, tapialtsitsí:n, Ke:mah. de n' te:na:meh. *Que** yo:n kinyo:lchika:wa semi. Ihkó:n para moskaltia, ne:n, kone:t, ne:n, Ke:mah. nentinemi chika:wak, a:mo wehwetsi. Ke:mah, ihko:ni. Pero koma:mo pos wehwetsi. Ke:mah, de a:mo takwaleh a:mo taxi:kowa. Wetsi, ta: no: n.... Te:nan no: para kipia chika:walis, pos ki..., kichi:chitia, ne:n, ne:n, de n' tsikitsi:n, n' ikone:w wa:n para no: ne:nke:n moskaltia. Ihkó:n neli kichi:wah neli. Ke:mah wa:n Ke:mah n' ta:.... sayoh neh a:mo nikita, ne:n, n' ixo:chio nijó:n nik..., ki:niwki. Ixo:chio ista:k *compadrito** wa:n yo:la:n koh..., yo:la:n kohkostik n' iyo:la:n *mero**, e:..., yo:n iyo:la:n *mero**, Ista:k. *De veras** ista:k, sayoh a:mo no: nik.... kostik wa:n, wa:n nejó:n i..., mahyá: iyo:lo kostik pero i..., i..., kiewalowa ne:n i..., ima:y i:xse: sah. Yo:n ista:k n' ixo:chio. Ke:meh eskia yewa:ltik, ne:n, mochi:wa wa:n .... Ke:mah, ke:mah, ihsi..., tsikitsitsi:n, tsikitsitsi:n ke:meh yo:n xo:no:ochpa:wa:s. Pos neh ke:masá: nikita n' iteyo sah. Wa:n .... A:, nikitani ne:n xo:chit poso:ni. *Cuando** selik xoxoktik. N' iteyo achi xohxoxoktik wa:n tsikitsitsi:n, *Cuando** selik wa:n, *Cuando** chika:wak tihti:le:wi. *cuando** chika:wayati a seki chihchi:chi:le:wi, ke:mah tihti:ltia de, de yoksi a. Ke:mah, tihti:le:wi. Ke:mah, oksi a. Yo:ksi ke:masá: se: kita *o** mo..., mopi:pilowah, ne:n, chiktehmeh, yo:n, kwitatohtok oso okseki yo:n wi:likiso:meh kikwah yo:n Kikwah n' chiktehtsitsi:n, kikwah, de oksi kikwah. Ke:mah. chiktehmeh. Pero tak a:chá: okseki yo:n mohmotmeh, a:chá: nochi kikwah no:. Kikwah. Ke:meh a:mo se: kita, pero, pos yehwa nijó:n, yehwa yo:n neh nikmattok *compadrito**. Wa:n no:, A:, ke:mah. Ke:mah, yehwa sah. yehwa yo:n *de que** nikihto:s *que para** teihsá: se: ki..., kikwis para ke:meh i:n timopahtiah, Mm. A:mo. Kanah, ka:n no: 'te:kakiliah, ka:n no: 'te:kakiliah yo:n, pero .... pos pané: a:mo nikmati kox, kox, kox kwaltia. Wa:n para kalkowit a:mo no: kwaltia porin semi tele:ti:k yo:n kowit, de mehmela:wak ke:mah mochi:wa n' itsmol, pero ye:kehetiktik. Ke:mah, wa:n i:pa ka:n se: kikwi ta: eheti:k wa:n neli t..., tehteiktik semi. Pos no: kwaltsi:n tata de n' ima:yo, de n' pihpitsa:wak, pero de n..., Tak ke:mah eski, de wa:ki tata, tata ya. tohtoma:wak pos no:, no: kwaltia seki pero de kwaltsi:n wa:kik pero, *por pedacito**, a:mo, a:mo wehwei es..., ki:sa. Ka:nah wa:n Tsikitsitsi:n. Ke:mah, tsikitsitsi:n tsihtsi:ke:wi. Ihkwi:ntsitsi:n wa:n ke:meh eskia yo:n ahaktok. Ke:mah. Ahaktok sah, Tsihtsi:ke:wi. *porque** tehtetsi:ltik, tsihtsi:ke:wi. Ihkó:n *merito**. Wa:n se: kimá: tatahkoya:n ika ne:n, ne:n, n' *hacha**, pos tepos, pos nijó:n tsihtsi:ke:wi. Tsihtsi:ke:wi sah. A:mo, a:mo yowi, a:mo ki:sa nijó:n ihko:ni *o**..., a:mo senki:sa. Ka:n, ka:n se: sen.., ka:n se: senki:sa n' kowtatek, ta: tsih..., tsihtsi:ke:wi sah. Ke:mah, yehwa yo:n .... Tsihtsi:ke:wi sah wa:n pos yo:n no:, no: kwaltia nijó:n kowit pero mah se: ki..., ki:xwa:tsa. *Sólo** ihkó:n. Se: kitahtapa:na xoxowi mah se: ki:xwa:tsa pero a:mo semi telwe:weyak ki:sa, a:mo semi, ihkó:n tsikitsitsi:n ki:sa. Ke:mah, tsikitsitsi:n. Yehwa yo:n neh nikmattok, pos yo:n ne:n, Ke:mah. n' es..., nijó:n neh nikita nijó:n se: kiteki ye:ka:yoh. Ye:ka:..., ye:ka:yoh semi ata. Tila:wak ne:n i..., n' ie:wayo. Tila:wak. Ke:mah, tilaktik wa:n iyo:l..., iyo:lo no: yo:l..., yo:la:nyoh semi, pané: xa:xawatik n' iyo:lo ata takwa:wak. Pos n' iyo:lo kwaltsi:n ihkó:n nijó:n kipia nijó:n ihkó:n, ihkó:n yetiw, yohyowaltik wa:n ihkwi:ni n' iyo:lo. Ta: yoh..., yohyowaltik. Ke:mah. Ke:mah. Pero semi yema:nik n' iyo:lo, n' iyo:lo, ihkwi:ntsi:n de toma:wak n' iyo:lo. Wehwei n' iyo:lo. Mm. Ke:mah. Ke:mah. Entó:s yo:n de se: kiteki, de wa:ki a ihkó:n ke:meh eskia ihkó:n, ihkó:n mochi:wtiw, mo..., taniki:stiw, ke:meh eskia yo:n, Mo..., mahyá: taxkal nepaniwtok. Ke:mah, iwki. taxkaltsí:n monepanohtiw, ihkó:n, de wa:ki a, yohyowaltik. Ihkó:n *merito**, iwki *mero**, ke:mah, de yehyewaltik ki:sa. Ke:mah. *Pero cuando** xoxowik ata ye:kista:k wa:n ye:k..., mosenkwitok, mahyá: a:yoh nochi. Eh, mosenkwitok. Mosenkwitok. Wa:n yehwa yo:n, ne:n, Ke:mah, mahyá: kahtso:t yo:n de nochi a:yoh *hasta** ahko. Pos no: se: kita ya de se:, *cuando** wa:ki a n' se: kitapa:nas, ompa ya ki:sa, ne:n, n' iyo:lo. *A ver** ki:sa n' iyo:lo ista:k. Ki:sa ya yo:n, ke:mah, ki:sa ya ata, yeh..., yewaltsitsí:n. Ke:mah. Ke:mah, pos yehwa sah yo:n neh nik..., nikmati. Pos no: *igual** neh *compadrito**, nikmati yehwa sah tapialmeh kinimakah para mehme:yaskeh oso nikita neh, Ke:mah. *pero cosas** teihsá: para pahti, tehwa:n a:mo, a:mo, a:mo tikitah yo:n, kikwih para pahti. Ke:mah. Pos neh a:mo, a:mo nikmati, yehwa sah para yo:n neh, para ke:meh yo:n se: kikwi para t..., tapala:n de teihsá: ihko:ni, Ke:mah. masá: se: kita:lilia teihsá: *plantita** se: kite:milia, ompa pala:ni n' tahsol wa:n yehwa nijo:ni sah. *o** n' ikowyo no: kwaltsi:n. Ke:mah, no: kwaltia. ke:mah. Ke:mah. Pos yehwa sah no: niki:xmati *compadrito**, nehwa. Yehwa sah no:. A:, yehwa sah. Ke:mah. Pos kintsi:n nijó:n, xa:, sepa ki:ní:n moto:ka:y wa:n ne: xola:lpan. Pos neh niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan. Pos nehwa nimono:tsa, nijó:n, Anastacio Nicolás Damián, de Ke:mah. San Miguel Tzinacapan, kintsi:n ompa niwa:le:wak. Ajá.