Ekintsi:n xte:chnohno:tsa i:n xiwit mochi:wa i:n kahkaltsi:ntan i:n teh tikto:ka:ytia xokotatopo:nxo:chit. ¿Ka:nachi taman tiki:xmati wa:n xa: tikmati ke:yeh yo:n iwki kito:ka:ytiah? Mm. A:, yo:n x..., xokotatopo:nxo:chit, kiliah, tehwa:n tikiliah xokotatopo:nkowit, yo:n xo:chit pampa etok xo:chit. Kiliah xokotatopo:nkwowit *porque** n' ikowyo, ikowyo nejó:n ihti..., ihtiyo:loh ke:meh po:chne. Wa:n yehwa yo:n, *bueno** tehwa:n tipi:piltsitsi:n a:mo onkaya *más** a:wiltsitsi:n te:chkowilia:yah n' tota:tahwa:n, wa:laya de parahko, *de plástico**, te:chchih..., timochihchi:wilia:yah *o** te:chchihchi:wilia:yah n' tota:tahwa:n seki tein tanehnekih. Tiktekih kowtsitsí:n wa:n tikihtiye:ktiah, wa:n yo:n ko..., yo:n nejó:n de kihtiye:ktiah ya mochi:..., ihkoyoktik mahyá: se: *tubo** moka:wa yo:n kowtsí:n. Ompa ke:mah te:chakayah se: ohtatsí:n wa:n yo:n tikwiah xokotatopo:n *porque** tika:wiltiah xokoe:wat ika, ke:meh i:n *tiempo** xokot ya. E:..., t'tekitih xokot wa:n tikihki:xtiliah n' ie:wayo wa:n ika tik..., tikte:..., t'te:ntiah tepitsi:n, kite:xihxi:mah, mahyá: te:neh, para se: itatsi:n ima:ko wa:n se: ki..., kitahta:lia ihkó:n, mahyá: se: kiteki a ika yo:n xoko..., yo:n xokoe:wat. Wa:n ke:mah se: kita:lia ika yo:n ohtatsí:n, kitope:wa *hasta** i..., ka:m..., *cerca** ki:sati a ikwa:pan, n..., no: tiki:xeheko:s ka:n tamiti:w wa:n ke:mah sepa se: tiki:xtia oso e:yi. Wa:n t'tope:wa sepa sah topo:ntiki:sa, kiliah xokotatopo:n tiki:xmatih yo:n, ika..., iwki moto:ka:ytia yo:n pa[ra] kwaltia para a:wil. Yehwa yo:n tikwiah tehwa:n toa:wil tehwa:n wehka:w, ekintsi:n pos a:mo kikwih ok m' pi:pilmeh, ekintsi:n kikwih *bicicletas, co:cochemeh**. Tehwa:n tiki:xmatkeh tota:tahwa:n, ke:mih *pobres**, te:chihchi:wiliah ne: a:wil pero de nika:n ti..., tein tehwa:n mochi:wa. A:mo wa:lah de parahko. Yeh ika tikiliah xok..., ika mo..., mo..., mono:tsa yo:n kowtsí:n xokotatopo:nkwowit. Wa:n no: kwaltia *para corral** semi, yo:n kito:kah ka:mpa *tacorraltiah**, kite:mowah yo:n *porque** ihi:xeh wa:n itsmoli:ni kwaltsi:n yo:n, kwaltsi:n itsmoli:ni yo:n xiwit, a:mo mone:neki. Mi:xtohto:ktiw mahyá: ma:talin . E:..., *por eso** kwelitah *para tacorraltiah** ika. Ke:mah, yehwa sah yo:n, a:mo teihsá: *más**, *más** kitatekiwtiah, nió:n para kowit, soh *para corral**. *Pero para** kowtati:l, no: kwaltias tak, *pero más** kikwih *para corral** n' tikitah. pero semi a:yoh, ke:mah, yehwa yo:n. Wa:n nikahkwí:n sah mochi:wa, nika:n xola:lpan, nika:n San Miguel onkak. Ika *tacorraltiah** tikitanih. Ta kwowtah a:mo mochi:wa yo:n, a:mo mochi:wa. ¿Wa:n ne:n, i:n i:pa sentaman sah? I:pa sentaman sah, i:pa sentaman sah tiki:xmatih. Ixo:chio kostik wa:n weyak mochi:wa n..., mokehketsa ihkó:n pané:, pané: yo:n, te:..., te:e:kaeski:xtia:nixo:chit mokehketsa no: ke:meh mahyá: ike:span mo..., motahta:lia ihkó:n, e:witiká:, mochi:wa kostik. Ke:mah. ¿Wa:n i:n, i:n ixiwyo ke:niwki? Xokotatopo:nxochi:t n' ixiwyo ne: ma:ahalaxtik, yo:n xoxoktik no:. Ke:mah, ma:ahalaxtik, xoxoktik wa:n ma:ahalaxtik, ke:meh tomakilit *igual** tamati. Ke:mah, ahalaxtik ne:n ii:xko, wa:n nejó:n *medio** tehtekontik. I:n achto ke:meh i:n ya:ya nejó:n, nika:n ka:mpa ika n' i:n, it.... Kali:ka:n talwiah, ka:mpa ekintsi:n mocha:ntihkeh ne:n Miliano ipi:pilwa:n, nochi yehwa n' onkaya yo:n no:, katka se: ohtsí:n panki:saya ka:mpa n..., Abelino icha:n katka, ka:mpa Modesto Martínez, panki:sayah *hasta** ne: ahko, ka:mpa Francisca icha:n, ka:mpa Tellezko se: panki:saya ihkó:n. Nochi yo:n ohti, nochi yehwa n' onkaya. Wa:n *baños**, a:mo onkaya *baños** ke:meh ekintsi:n de nochi, de kalan tiowih n' kalihtik, a:man tiowih *baño** kalihtik ya. Achto tia:yah kalan ne:wí:n xiwtah ya:yah, nochi San Miguel ompa ya:yah n' ka..., yo:n xokotatopo:nxiwtah. Ompa ne:n yowih wa:n yo:n xiwit kikwiah ika mopo:powayah yo:n xiw..., ixiwyo kwaltsi:n no:. Yehwa yo:n kikwiah ika. Pero a:mo kikwiah a:mat ke:meh ekintsi:n de koyo:meh ya. A:mo, ihwa:k a:mo tiki:xmatiah a:mat. Ya:yah ne: xiwihtik, mota:li:ti wa:n yowi a n' kalan. Ke:mah, pero ekintsi:n a:mo, ekintsi:n nochi mopatak, ekintsi:n nochi kalihtik, ne:n, yowih n' kalan. Achto kihtowa:yah n' ta:tahmeh a:mo niá:s, a:mo niá:s kalan kalihtik mihkwitaka:n, n' ka:n nimisto:n, mihkwitah kalihtik misto:meh. Iwki ti..., ne: kalan tia:yah n' tehwa:n te:..., timokalawi:tih kalan. Ke:mah, pero ekintsi:n a:mo wel se: yowi ok, ta: no:, no: *lo mismo porque**, ekintsi:n ne:, timiakiakeh ya, para se: mota:li:s ne: ohti, te:wa:litstokeh ya n' tokni:wa:n, *mejor**, kachi kwali se: motachihchi:wia, se: tatsaktok kaltsi:ntan, ompa se: yetok. Se: yowi kalan ya. A:mo no: wel se: yowi ok, ekintsi:n nochi kalmeh ya. Achto pos kwali tia:yah *porque** a:mo miak kalmeh onkayah. O:me, eyi, ne: tehwa:n kalika:n a:mo, a:mo miak kali onkaya. O:me, e:yi sah yetoya n' kaltsitsí:n. *Por eso** kwali tiá:s ne: timota:li:ti:w ne: ahko, a:mo a:kin mitswa:litstok. Ke:mah. Yehwa yo:n kwaltia ika mochipa:wah n' tokni:wa:n yo:n iwki katka, n' ixiwyo. Ke:mah. ¿Wa:n i..., i..., iteyo no:, no: ta:ki? Ka:n teh mochi:wa iteyo yo:n, soh xo:chit sah pan..., pawetsi de kostik wa:n *después de que, de que** chika:waya pawetsi wa:n a:mo teh mochi:wa iteyo. Ke:mah, a:mo teh. Wa:ki ompa n' itsihtsi:nkaxyo wa:n ompa tami. Yo:n xiwtsí:n, xo:chitsí:n a:mo ..., onkak ata seki de xo:chit, i:pa sayoh xo:chit sah wa:n ompa tami. A:mo teh kipia k..., momaka ta:kilo:t. Ke:mah, yo:n koyo:kopa kiliah ne: yo:n xo:chit ne:, *masculinos** ata kiliah. Wa:n xo:chit tein *femeninos** yehwa n' ta:ki. Ke:mah. Yehwa yo:ni mahyá: okichxo:chit, a:mo teh, mm, poso:ni wa:n powetsi wa:n ompa tami. Yo:n selia ikowyo, a:mo, a:mo selia ita:kilo. Ke:mah. Yehwa yo:n. ¿Wa:n ikowyo tohtoma:wak mochi:wa? Pihpitsaktsitsí:n ke:meh i:n se: imahpil sah. Ke:meh se: i..., we:i ke:meh se: iwe:imahpil sah, *más** a:mo mochi:wa. Wehwei. Wa:n tahkoxihxikitik ke:n..., ke:meh, mahyá: t..., tahkoxihxikitik, ka:mpa i:xheka:n [tah]koxihxikitia. [*Por eso**] kwaltia kiliah xokotatopo:n *porque** tein, tein ka:mpa a:tik wa:n se: kite:ntia wa:n se: kiteki ne:n, ne:n xokoe:wat, wa:n i..., ike:ch motiti:chaki:ki a wa:n yo:n topo:ni a. Ki:stiki:sa sepa sah. *Por eso** ne:, kwali topo:ni *porque**, te:nkoya:wak ne:n kowit, wa:n ahko pitsa:wak a. Ke:mah, iwki yo:ni, *por eso** topo:ni. Ke:mah. I:n mochi:wa komo se: kito:ka, ¿oso i:pa mochi:wa sah? Pos te:..., kanah, kas..., ka:sá: ika kikwitih *semilla**, se: k..., se: kinehneki wa:n se: kito:ka ya, para selias. Yo:n *que** semi kwaltsi:n kiteltsakwilia *para corraltsí:n** wa:n a:mo, a:mo poliwi ok. Yo:n sepa se: *kisemillarowa** a:mo poliwi ok. Mochi:wa nochipa ya. Ke:mah. Wa:n wehwei *mata** mochi:wa, wehwei, nochi tako:tsitsí:n, a:mo mochi:wa wehwei tohtomaktik. I:pa tako:tsitsí:n sah. Ke:mah. ¿I:n kowtah ka:n mochi:wa? Kowtah a:mo se: kita tei, a:mo se: .... Ke:mah, ompa a:m..., a:mo onkak. E:..., mochi:wa kaltsi:ntan, ka:mpa se: kita:lia *corral**. I:pa yehwa sah, ne:n, tein teh tikmattok, ne:n, .... I:pa yehwa sah, yehwa sah ne:n n'mati neh. Ke:mah. De i:n teh tikilia xokotatopo:n, ¿i:pa yehwa sah i:n kowit kwaltia oso onkak okseki kowmeh tein no: ihtikoyo:ni? Para xokotatopo:n se: kichi:wa no: kwaltia yo:n eskowit. No: se: kichihchi:wa xokotatopo:n, se: ki..., no: kwaltsi:n, no: kwaltsi:n ki:sa n' eskowit. Ke:mah, soh tohtoma:wak mochi:wa yeh wa:n i:n xokotatopo:n pitsaktsitsí:n mochi:wa. Ke:mah, wa:n takwa:wak n' ikowyo *porque** mahyá: ohtat. Ke:mah, yeh ka..., *por eso** ki..., *más** se: kwelita yehwa yo:n, *bueno** tikchi:wayah n' a:wil yehwa n' achto. Ke:mah, kwaltsi:n kiteki ne:n xokoe:wat *porque** se: kite:nkana:wka:xi:ma moka:wa mahyá: te:neh. Ke:mah. Wa:n yo:n eskowit a:mo kwaltia, no: kwaltia koyoktik no:, pero semi ye:mani:k, a:mo kiteki xokoe:wat. Ke:mah, niman xixipochtia n' ite:mpan, a:mo kiteki xokoe:wat. Wa:n ne: xokotatopo:nkowit takwa:wak ke:meh ohtat ne:n ie:..., i..., ikowyo. Ke:mah. Pos komohkó:n, *este**, nochi a ne:n i:n tein tite:chtapowih sayoh xte:ili, Yehwa sah yo:n niki:xmati neh. Ke:mah. ne:, xte:chili ne: moto:ka:y wa:n moxola:l. Pos neh de, neh nimono:tsa niErnesto Vázquez, eh, niwa:le:w nika:n de San Miguel Tzinacapan.