A:man xte:chnohno:tsa i:n kowtako:t nika:wí:n mochi:wa i:n kito:ka:itiah te:nkwa:kwalakowit, te:nkwa:kwalaxo:chit, ke:niwki, ka:ni ne:n mochi:wa, toni se: kikwi wa:n ke:niwki xo:chiowa. A:, nehjó:n pos nimitstapowi:ti nika:n de nik..., nikita de ne: ke:man, nehí:n te:nkwa:kwalaxo:chit ne:n se: kikwi, se: kikohkoto:na ihkó:n de we:weyak wa:n se:, se: kikehketsa, se: kitekpa:ntiw. Pos ne:n, [to]ta:tahwa:n no: de ke kita..., ihkó:n tatsakwayah ka:sá: kintatsakwilia:yah ne: to:tolimeh. Wa:n yehwa kikehketsayah nochi, ne:n, mokehketsaya ike:span nochi mokehketsaya ihkó:n ke:meskia itsmoli:nia, tikiliah itsmoli:ni. Itsmoli:ni wa:n pos tikte:ntekiah wa:n nihjó:n, ihkó:n mokehketsaya ix..., ixo:chio, ihkó:n mokehketsaya wa:n tikwiah sayoh tein ka:mpa tami n' ixo:chio. Wa:n yo:n, yo:n no: tikwelitayah *porque** yo:n semi niman selia. Yo:n niman selia nihjó:n kiliah te:nkwa:kwalaxo:chit *porque** yo:n onkak a:te:n wa:n onkak ihkó:n paniá:n. Pero tikiliah a:te:nkwa:kwalaxo:chit pero pos yehwa yo:n tikwiah, ika titatsakwayah *o** ke:masá: ne: a:na:lpa semi onkak, ne: Tozá:n, a:te:n. Entó:s no:pá:n niki..., tikwitih i:n *porque** tikchi:watih se: ihkó:n se: *rueda** ke:meskia yo:n *corralito**. Tikchi:wah, ompa ne: ti..., tikta:liah, ne:n, ke:masá: ompa tikta:liah yo:n, ompa tiktakechiliah ne:n takwatsí:n. Pos ne: tikehketsayah ihkó:n wa:n seliaya. *Después** sepa tikta:lilia:yah pahpata sepa *servi:rowa:ya** nihjó:n, nihjó:n *corral**, a:mo, a:mo, a:mo wa:ki a. Yo:n itsmoli:nia semi. Nochi nika:wí:n, ne:wí:n nikitak ne: tokni:wa:n de ne: a:na:lpa, nochi ne:, *vecinos** ompa ne:, pos ompa nochi yehwa yo:n 'kwiah, 'kwiah n' a:te:n ihkó:n ka:mpa, ihkó:n de panowa:yah pio:tsitsi:n *o** to:toltsitsi:n pos 'kehketsayah. Kihtowah, "¿Seki:n wa:n, wa:n ka:n ti..., ka:n, wa:n ke:ní:w tiki:xmati i:n te:nkwa:kwalaxo:chit, wa:n ke:ní:w tikmati ke selia?" "Pos nika:n pos te:chilihkeh tota:tahwa:n ke selia nehjí:n kowtsitsi:n". A: wa:n niman kihtowah, "*Pos** a:mo wa:ki." "A:mo wa:ki". "Entó:s ne:n no: tikwiskeh". Pos yehwa yo:n ne..., nehjó:n nochi timo..., timolwia:yah ya. Niman kihtowa, "Xine:chtekili se: *rollo**, 'ne:chtekili se: taki:tskil ihkó:n. Se: taki:tskil wa:n tine:chka:wili:ti:w". "We:noh." Niktekia se: taki:tskil ihkó:n wa:n nika:wili:ti a ne:. I:n para nikintatsakwi:ti ne: no..., notapialtsitsi:n *o** no: yo:n pio:tsitsi:n, ihkó:n. Nikintatsakwi:ti ka..., *porque** nika:n panowah semi. Entó:s sepa se: tokni:w, kihtowa, "¿Akoni mitsmakak ne:n i:n, i:n kowtako:tsitsi:n?" "A: pos i:n ne:chakak ne:, ne: okichpil". Kachi tipi:pilmeh ok tikatkah. "¿A: wa:n a:kon..., a:koni kilih ne: okichpil?" "Ne: tak kilih n' ipopá:n. Ipopá:n wa:n tak imomá:n, yeh ne: kine:xtilihkeh, *por eso** ne: ki..., kitekih ne: a:te:nkwa:kwala". "A: wa:n nihjó:n ke:ní:w, ke:ní:w naki..., ke:ní:w kimatik mo:pá:n" "Pos yehwa i:pa," kihtowa, "i:pa kikwiah ihkó:n para ika tatsakwayah". "I:n", kihtowa, "se: kitamo:ta ihkó:n wa:n pos ne: se: kihtohto:ka ma:ski a:mo semi wehkatan, ihkó:n se: kitekpa:na wa:n ye:kkwaltsi:n ihkó:n selia, selia". A:mo wa:ki, i:n a:mo, a:mo wa:ki i:n a:te:nkwa:kwalaxiwit no:. No: tikiliah okseki ne: kwa:kwalaxiwit, pero yo:n oksé: taman no:, yo:n no: selia, yo:n ihista:k. Yo:n ihista:k yo:n, a:ten..., no: kwa:kwalax..., tehwa:n tikiliah kwa:kwala..., kwa:kwalakowit, kwa:kwalakowit sah. A:mo tikiliah a:te:n..., i:n, i:n seki a:te:nkwa:kwalaxo:chit. Entó:s yehwa yo:n tehwa:n tikwiah para te:ntsakwil ihkó:n, para titatsakwayah ke:meh ne:, kitsakwayah ihkó:n, tikehketsayah seki ko..., *mismo** yeh tiketsyah wa:n nihjó:n ompa tiktepa:ntia:yah, tikil..., tikilpihtia:yah ika ko..., ika kwamekat. Ika kwamekat tikilpihtia:yah ompa ne:. Entó:s kwaltsi:n moka:waya ihkó:n tiki:s..., ti..., *cuando** se: kita kwaltsi:n selistok a ihkó:n, Moka:waya ihkó:n selistok pero tikilpihtia:yah, tikpatilihtia:yah ne: kwamekat, ke:mah. Yehwa yo:n nik..., tik.... ¿Ixo:chio ke:niwki wa:n xa: tikmati katí:n me:tsti xo:chiowa? Pos yo:n xo:chiowa ne:n *seguido** xo:chiowa ke:meh nihjó:n ihkwa:k, ne:n, xo:chiowa yehwa i:n *mes de abril**, nochi i:n, diciembre, nochi xo:chiowa. Nihjó:n xo:chiowa, nochipa xo:chiohtok. Ke:mah, sayoh seki sah a:mo xo:chiowa, tein nohne:lmeh. Wa:n yo:n wehkapantia ihkó:n, ihkwí:n de we:weyak mochi:wa. We:weyak seki. Pero a:mo semi, senwehkapan, ta: ihko:kó:n mochi:wa, mm. Wa:n ixo:chio katí:n tapal kipia. Kipia pané: yo:n nochi *anaranjado**, yo:n achi, achi *medio morado**, nihjó:n achi. A:mo, a:mo kostik, ta: achi, achi *morado, anaranjado**, mm. I:pa sayoh ika se: tatsakwa, a:mo wel se: kikwi teisá:, ¿kowtati:l ka:n kwaltia? Pos no: kwaltia, no: de semi telwa:..., komo paniá:n se: kita:lia , de *más** a:mo, a:mo kwaltia para kowtati:l, yo:n *solamente** sa..., sayoh ika se: tatsakwa. Se: tatsakwa *porque** yo:n semi selik ne:n, se: kiteki wa:n se: kita:lia ihkó:n selia. Itsmoli:ni. Itsmoli:ni, yo:n a:mo, a:mo kwaltia para kowtati:l, *solamente** para ika se: tatsakwa sah. *Porque** yo:n miak n' tokni:wa:n ne: i:pa, *antes** ihkó:n ki..., kikwih. Kikwih ne:n, kow..., *antes más** ki..., kikwiah ne:n .... Yehwa nihjó:n a:te:nkwa:kwala semi kikwia pero ekintsi:n pos kikwih yehwa yo:n okseki ne:n, kowtsitsi:n pero ke:meh, pos a:mo yehwa yo:n semi ki..., kikwiah, ne:n, tota:tahwa:n, ne:n, *antes**, ne:n, a:te:nkwa:kwalaxo:chit, mm. ¿No: ta:ki? Pos yo:n a:mo, a:mo nikita ox ta:ki, yo:n nikita sayoh ixo:chio, ke:mah. Wa:n sayoh nikita mopihpilowa ixo:chio sah, ihkó:n, ihkó:n mokehketsa wa:n ihkó:n xi:ntiw. Xi:ntiw, moka:wa sayoh ne:n koh..., kowtsí:n ihkó:n, yo:n de, yo:n de wa:ki a xo:chit, xi:ntiw, ke:mah. ¿A:mo tikmati ke:yeh kito:ka:itiah a:te:nkwa:kwalaxo:chit? Pos kihtowah ke, kito:ka:itiah a:te:nkwa:kwalaxo:chit *porque** ka:sá: ika *cerca** de yo:n a:..., a:..., a:me:yalmeh ihkó:n, a:te:n..., a:te:nte:n, ompa nochi yehyetok nihjó:n. Wa:n yo:n no: motekpa:ntiw ihkó:n. *Por eso** kiliah ne: a:te:nkwa:kwalaxo:chit, ke:mah. We:noh, tasohka:matik, xte:chili, ne:n, moto:ka:y. Pos nehwa nimo..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Ninemik nika:n Tozán, Tozán, Jonotla, ihkó:n motato:ka:itia wa:n pos ekintsi:n nietok nika:n Xopanaco. Xopa..., Xopanaco, motatoka:itia San Miguel Tzinacapan. Nehwa nikpia e:yi, e:yi powal xiwit ika e:yi, e:yi xiwit. Ke:mah.