¿Teh tiki:xmati mowihxiwit? Wa:n yo:n mowihxiwit ka:mpa kipiah, ¿para toni n' kwaltia? Pos yo:n ka:mpa kipiah yo:n mowihxiwit, pos yo:n semi, no: kwali para to..., topah. Yo:n tikihtowah topah, ma:sá:, ne:n, no: kimanayah wa:n ika kina:ltia:yah kone:meh. Teihsá: ihkó:n kikwiah toto:nik *o** teihsá:. *Por eso** kiliah mowihxiwit. Wa:n pos yehwa yo:n niki:xmati tepitsi:n wa:n, pos nijó:n semi, semi kwali. No: semi kwali wa:n, pos a:mo nikihto:s onkas ..., onkak kowtah, ampo:wí:n onkak, nikahkwí:n kahkaltsi:ntan. Ma:ski [i]tech ohti se: kita mowihxiwit. Entó:s, ¿ke:yeh kiliah yo:n mowihxiwit? *Porque**, pos *siempre** ima:yo [i]hko:ko:ntsitsi:n. Wa:n ihko:ni wehkapania, a:mo semi wehkapania. A:mo nikihto:s we:i kowit mochi:wa. Hko:ni sah sahkó:n, ihkó:n mowihxiwit. Yo:n *porque** kiliah mowihxiwit *porque** [mo]ma:ma:yo:tia ihkó:n. Pero, ¿sayoh para pilimeh *o** kwaltias no: para se: yeh? Pos yo:n, yo:n nochi kwaltia *de que para** se: yehwa *o** para kone:meh, te:a:lti:skeh. Yo:n a:mo nikihto:ti ke ti..., tikwa:tih, ke we:lik, ika *timoservi:ro:tih**. Yo:n a:mo. Yo:n sayoh para teihsá: ihkó:n. Wa:n komohkó:n para se: kokolis tikpiaskeh, wa:n mah te:chmanili:ka:n yo:ni, ¿ton kokolis n' kipahti:s yo:ni? Pos nehwa nijó:n nikmattok ke [...] toto:nik, toto:nik komo te:kwi, mm. ¿A:mo ki..., a:mo oksé: kokolis onkas para ki..., kipahti:s ok yo:n? Pos neh a:mo n'mati. Yehwa sah yo:n nota:tahwa:n ne:chilia:yah ke yo:n toto:nik mah .... 'Ketsayah wa:n ma:yohtokotsowa:ya wa:n ika kina:ltia:yah pilimeh yo:n xiwit. ¿Sayoh pilimeh? No:, no: oso *bueno** a:mo nikmati para to:n ..., xa: nochi, no: cha: nochi weliskia. Nimolwia neh. De se: yehwa. Nimolwia neh xa: no: te:chna:mikiskia komo se: i..., wehwei ya. Wa:n yehwa yo:n neh nikmati pero, pos no:, no: kwali tine:chili:s teh xa:, xa: kachi tikmattok ke:ní:w topah oso se:, se:, *o** ke:ní:w *porque** teh xa: kachi tikmattos, kwali tine:ch..., tine:chili:s. Pos neh no: nikmati wa:n nikaki, kihtowah ke kininmaniliah kone:meh tein mokokowa ika toto:nik. Wa:n se: tokni:w tein we:i, pos komo kikwik toto:nik, mah kimanaka:n wa:n ika kimetspa:kah. Oso iwa:n kisen..., kisempa:kaskeh ke:meh yetok. Yehwa yo:n nikakini. Pos nehwa nik..., nikinkakilia:ya nota:tahwa:n ika kin..., nochi kimpa:kayah. I:mpaniá:n, nika:n impoxko, inkechko. Intsontekon pe:waya nochi n' imetswa:n, *hasta** ne: n' ixokpalwa:n nochi. Wa:n *después** de ihkó:n kinte:kayah ya para ne: de nohne:lmeh wa:n kintake:ntia:yah ika n' a:ya:t. Ton ke:meh eskia yo:n no: mi:to:nia:yah. Yehwa yo:n neh nikmattok pero, pos de n' wehwei:n pos tak xa:, xa: no:, xa: no: te:..., se: pahtis ta: .... Pos yo:n kwali yo:n xiwtsí:n. Mm. Oso mah tikihto:ka:n ika kisena:ltiah. Ke:mah pos kipa:katih ipox, kimpa:katih n' imetswa:n. Wa:n *entonces** mah tikihto:ka:n kisena:ltiah. Pos neh nikmattok yehwa yo:n kinsena:ltiah *hasta** n' in..., n' imetsko . *Ándale. ¿Bueno?** Nochi ihkó:n *porque**, a:mo, a:mo sayoh kimetspa:kah, yehwa yo:n neh nikmattok to:... para toto:nik. Toto:nik de n' kinkwi, pos kaxa:ni. *Después** moka:wa ke:meh eskia sekwih ya, a:mo, a:mo toto:niah ok. Se:wi. *Porque cuando** se: toto:nia ye:knochi, *hasta** toto:nik se: itilmah. Semi *parejo**. Kiki:xtilia ya yo:n kokolis. Ke:mah, ke:meh eskia yo:n se: mi:to:nihtok, ke:meh eskia yo:n, se:, se: popo:katok. Yo:ni sah pos n' tiknekih tikmatiskeh, tiksematiskiah ke:mih, ke:mih ke:ní:w n' *servi:ro:skia** *o** kwaltiaskia de yehwa yo:n xiwtsitsi:n, para ih..., ke:meh yo:ni, ihkó:n tikinilwihtia:skeh *hasta** topi:piltsitsi:n. Pos neh ... Ke ke:meh toni n' pahti mota:lili:skeh. Komo teihsá: kokolis kinahsik para a:mo *importa** tikitati:wih ok ne: tapahtihkeh. Yehwa yo:n deke tehwa:n te:chilwiah tota:tahwa:n nijó:n semi topah. Semi topah, kihto:sneki topah *porque** yehwa n' te:ch..., ika te:chpahtia:yah, yehwa ne: ika te:ch..., yeha nijó:n a:tsí:n kikawa:ntia:yah, hkó:n tia:yah 'kawa:ntia:yah n' a:tsí:n wa:n ika te:ch..., te:chpa:kayah. Entó:s nijó:n kiliah topah *porque** yehwa te:chna:miki. Te:chna:miki *porque** nijó:n .... Wa:n [e]kintsi:n pos no: tikitstokeh topi:pilwa:n no: seki tik..., ika tikimpa:kah, tikimetspa:kah oso nochi itech n' ima:ko, n' imetsko, nochi itech n' ipox, *o** n' insehse:katan. Nochi tikinaha:wiah ihkó:n *porque**, para kina:mikis. Wa:n no: tikinka:..., kinka:wilia:yah seki ne: nijó:n tsikitsitsi:n. Ne: xiwit, xiwit mo..., tamomox se: kinka:wilia itech n' impa:nko para yeh mah kin..., kimpahti. Wa:n nijó:n xiwtsitsi:n, pos no:, no: ahwia:k. No: ahwia:k yo:n xiwtsí:n. Yo:n a:mo nikihto:s taman, teihsá: taman, tamantik. A:mo, ta: yo:n ahwia:k no:. Ahwia:k *porque** pos yehwa topah. Pos ne: tehwa:n wehka:w ya ne:n, ne: ke:man ya tota:tahwa:n ihkó:n te:chne:xtilia:yah, kihtowa:yah pos nejí:n mowihxiwit p[os] semi tel, tel no: kwali para to:..., topah. Kihtosneki topah pos nejó:n te:..., te:chna:miki de te:ch..., ika te:cha:ltiah, te:chpahpa:kah, te:ch..., nochi te:chchi:wiliah ne:n kini:h.... Nochi topaniá:n, tometsko, para, nochi te:chkwi:ltia:yah. Entó:s te:chna:mikia. *Por eso** kihtowa:yah topah. Wa:n wehka:w a ne:n tota:tahwa:n, yehwa:n kimatiah, ekintsi:n no: tikitstiwih ya, pos no: tikchi:wah. Wa:n te..., yehwa neh nikmattok pero, pos no:, no: teh no: tine:..., kwali tine:chili:s kini:n n' teh xa:, xa: kachi tikmati ke:ní:[w], moskaltihkeh mopi:pilwa:n *o bien** xa: tik..., xa: tikmatia kini:n na:nkina:ltia:yah, kin[i:n] nankimolo:ntia:yah? ¿Ox tsikitsi:n n' a:t *o** miak, *o** motokotsowa:ya n' a:tsí:n? ¿*O** ton ika nankwi:kwiah? pos no: kwali ne..., tite:chili:s kini:h. Pos ihko:ni sah yo:n tiki:xmatkeh. Tote:iskaltihka:wa:n kih..., te:chi:xpano:ltihkeh ika yehwa yo:n mowih. *Cuando** teihsá: ih..., ke:man teihsá: ihkó:n te:chahsia toto:nik, pos no: sen..., senta:tanemiliah, toni n' te:chna:mikis, *porque** pos a:mo, a:mo kimatih ok toni n..., te:chta:lili:s *cuando** te:chkwiah toto:nik ihko:ni. Senta:tanemiliah ke:meh ton te:chna:mikiskia wa:n yehwa yo:ni nikakia no:. Yehwa ya yo:n nikakia no: ke mowih, semi pahti. Mowih semi kwali. Mah te:chmanili:ka:n wa:n te:chpa:kaskeh ika. Wa:n komohkó:n nohne:l ok, pili ok, pos kitetekwinowah ika tilmah wa:n kite:kah mah mi:to:ni wa:n kika:was yo:n kokolis tein kipia. Wa:n *hasta**, *hasta** moka:waki:w ke:namih katka de a:mo semi toto:nias ok. Ah, wa:n yo:n toto:nik nijó:n no: se: ki..., takwaliska:wa a:mo, a:mo se: takwa ok. Ta: pos yo:n tel iwki. A:mo se: takwa ok, neh nikmattok. Ke ke:masá: pos se: 'ka:wa n' taxkaltsi:n skie:ra se: o:me, e:yi to:nal. A:mo niman *de que ...,** se: pahti a ika n' toto:nik, yo:n xiwtsí:n te:pahtia. A:mo niman se:, se:, takwaliskwi. *Siempre hasta i..., después**, ke:meh eskia yo:n se: tahyalkwitok. Entó:s, ihkó:n neh nikitaya n' [k]one:meh, ihkó:n *hasta** kimakayah ihkó:n ne:, pos a:mo, a:mo wel taya:yah. Ke:meh eskia yo:..., yo:lixwitoyah. Yo:lixwitoyah *porque** taihtik yetoya n' toto:nik. Mm. *Pues** e..., n' mowih, kimanaskeh se: *rollito**, *o sea** se: tatsi:tskil. Se: taki:tskil de mowih kimanaskeh. Wa:n yo:n para mochi:was pahti, *hasta** mah mopata n' a:t. Mah kitapalwi. Ihko:ni nehwa nikakik wa:n nikitak. Ke kitekih se: taki:tskil de xiwit, wa:n pe:wa kimanah. *Cuando** molo:ni a, pe:wa kitapalwia ya n' a:t. *Enton[ces]**, wa:n ke:mah kiki:xtiah ya de n' tiko:mit wa:n kiketsah mah se:wi. A:mo kite:kili:skeh oksé: a:t xoxowik. Sano ke *mismo** yehwa n' a:t, mah moyo:koli se:wi. Wa:n de moyo:koli:s se:wis yo:n tapala:t, yehwa ya n' ika ki..., kipa:kaskeh n' a:kin mokokowa. *Porque** a:kin mokokowa, ke:mih yekintsi:n tine:ch..., tikihtowa, ke a:mo se: te:we:lia. Ke:mah, a:mo se: te:we:lia *porque** yo:n toto:nik te:chte:mpata. Ke:mih timokokowa, a:mo tik..., a:mo tikwe:lili:s nió:n tei. Mitsmakaskeh teihsá: we:lik, teh tikeko:s komo ke pané: a:mo we:lik, *hasta** ke:meh tikihiyas. Wa:n a:mo. Kipia de kite:mo:skeh sepa ke:ní:w n' tikwe:lili:s n' teihsá:. Pero no: tamanká: nono. No tamantik, ke:mah s..., Oksé: pahti mitsakaskeh sepa para tikwe:lili:s a tein tika:wak *cuando** ti..., ke:mih *cuando** titakwa:ya. *Porque** n' kokolis toto:nik te:chte:mpata wa:n te:chkokolakia. Pos yehwa yo:n neh nik..., nikmattok *de que** se: ki..., se: kimana wa:n kipa. Kipa ne:n n' a:tsi:n, pero ki..., nijó:n mosenelowa. Kipa kihto:sneki kipa, kima:nelowa ihkó:n moka:wa. Pero ki..., kisena:kipa. Wa:n yo:n kihtowah *cuando** yo:n a:mo se: te:nwe:lia, pos ke:meh eskia se: te:nchichi:ya. Ke:meh eskia wapaktik ne:n taxkaltsi:n se: kikwa. A:mo teh se: kwe:lilia, ke:meh eskia yo:n .... Pos a:mo, a:mo se: kimati ok ke:ní:w se: takwa:s. Entó:s *cada** se: iskaltihka:w ihkó:n te:ilia, se: ihko:ni, pos niman kihtowa ne: tikwi:li:tih teihsá: para te:nwe:lias. Entó:s pos yehwa nijó:n neh nikmattok kipanketsah tsik..., n' a:t tepitsi:n miak, wa:n ompa ma:yohtokotsowa. Nejó:n ma:yohtokotsowa pos yehwa ya kikwih. Yehwa ya kikwih pero ne:n, ne:n xiwtsi:n ima:yo, a:mo, a:mo nikmati ka:nachi, yo:n a:mo, a:mo, a:mo nikmati ox kipowah. *[Por]que** yo:n neh ni..., ne: yo:n se: taki:tskil, kiliah se: taki:tskil para n' [ih]kó:n kichi:wah kikwitih wa:n kipanta:liah ya ne:. Kipohpostekih ihko:ni, kikohkoto:nah wa:n kipa:nta:liah itech n' ko:mit. Ke:mah molo:ni a. De molo:ni a, se:wi tepitsi:n ke:mah ki..., de se:wi a kwali ika ka:ltiah ya ne:n kone:tsi:n. Ihkó:n ka:ltiah ya. *Después** nió:n ye:ktamati a. Ye:ktamati a, pero yo:n, niman yo:n, [ih]wa:k yo:n, niman a:mo wel, nijó:n, nikihto:s ne:nemi. Yo:li:k, yo:li:k ihkó:n *hasta** sepa, ne:n, ki..., [ki]te:moliah teihsá: para sepa moa..., mo..., moyo:lkwi. Moyo:lkwi kihto:sneki para moyo:lchika:wa ya ika .... *Después** kikwa ya ne:n taxkaltsi:n, tai a n' a:tsi:n. Ihkó:n. Ihkó:n tehtepitsi:n *hasta** moyo:lkwi a. Ke:mah pe:wa, pe:wa ne:nemi a. Ne:nemi a, niman kihtowa, ne:n, eu..., te:momá:n, kihtowa: "I:n pahtik a i:n kone:t, ta: ne:nentinemi a". Pe:wa ne:nentinemi a. Wa:n kilia, "A:mo ka:n timokaxa:nih ta: yekin ti..., tipahtik a ne:.... I:n xiwit, yo:n semi kwali". Niman kihtowah, "Ne: tikwiti:weh, n' ampowí:n onkas. Sepa tikmanili:skeh ta yo:n, tikpa:katih ki..., skie:ra, skie:ra ohpa, ohpa *o** e:xpa para *más** kina:mikis. Wa:n no: tiktai:lti:tih tsikilitsi:n, ne:n, a:tsi:n. I:n a:mo teh nikihto:s te:..., te:..., te:pahwih. I:n kwaltsi:n we:lik". Wa:n no: a:ahwia:k n' a:tsí:n *de cuando** pa:ti a ne:n xiwtsí:n pos ahwia:k no: moka:wa n' a:tsí:n. Ahwia:k. Entó:s no: kwe:lilia ne:n kone:t pos tai ta:, pos nijó:n semi topah. Topah tikihtowah *porque** yehwa te:chna:miki. Yehwa te:chna:miki yo:n. Ka:sá: ika ihkó:n se: kita newí:n pos, semi se: ki..., se: kipia *cuidado** mah a:mo se: kite:nxi:ma ka:mpa *cer..., cer...,** de ka:m..., se: ka:mpa ne:n, *cerca de** n' kali a:mo wel se: kite:xi:ma *porque** yo:n se: ke:wtok, se: kihto[wa], "Nikwiti:w i:n, pos ta: yo:n semi kwali". Yo:n semi kwali para se: ipah. Entó:s ka:nsá: ika se:, se: kita oso kaltsí:n..., kaltsi:ntan no:, no: e:wi. Pero a:mo, a:mo nijó:n miak. We:wehka. Ke:mah, yehwa yo:n neh nikmati no:. *Pues** tikte:ne:wkeh ya i:n pahti tein tiki:xmatih. ¿Wan tiki:xmati ke xo:chiowa no:? ¿Tiki:xmati n' ixo:chio? ¿Wa:n yo:n kito:ka ixo:..., iteyo oso *mismo** ikowyo? Pos neh a:mo nikitak ox kito:kkeh, ta: pos nikitak sayoh ihihkatok sah. Ah, *bueno**. Pos tasohka:matik timoseyo:lmahxitiah ika nejí:n pahxiwtsitsi:n. Niktasohka:mati. Wa:n Pos *igual** tehwa. neh niwi:tsa de San Miguel Tzinacapan. Pos no: *igual** ni..., niwi:tsa de San, de San Miguel Tzinacapan, neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Nimo..., wa:n neh nimono:tsa Juan de los Santos.