mëëts mëku'uktëjtë xäm ëts ja ja jääm kipy nëmatyä'äkwä'äny, ti ëëtsyin yik wä'äny mä ëëtsyin yiktuny, mä ëëtsyëë n'ajot'aty jam ëëts jë nejpkipy m'pëëty, jam ëëts jë pujx ja'ajp pëëty, jaten ëëts yë nyiktuny uk wo'om, jate'n ëëtsyin yiktuny yë kipy sätsyë' yëny?, niyja'ayë kuyë yikxon may jaayë kupäjk nyäwä'äkxnyëyë jëtsyë awääjë jëëts ëëts ja jate'n në'ijxy ku ijxy ja kipy ti ëëts ja nyikwä'änt jëts jaa titsyi wyiä'äny titsyi yë tyiumpy? tump yë nayëte'n jam ja jëyujk yë pyijy myuukiyë, jam ja jëyujk yë nyëjä'ätyë jaten ëëts yë yam pëktä'äky'ajty, mäts yë mäsë y'ity? yäj mäj ja näjxwi'inyët xyiuxy mä ja näxwi'inyët yäj nëk, yë yëmyëpëtsë'ëmëp jaten yë jëyujk yam ëë mëët nyiktuny, ja pijy myukpëtë miti jaty yë jëyujk pyä'äk unk y'ëxäätyëp jaten ëëts yë ëxaj n'ajot'aty yë kipy jatenyëts yë kipy ëën yäj nëkapxy nëmatyä'äky ja jäämkipy ja jäämkipy ja jäämkipy ëts nxëëw Amelia Vásquez Gómez pu mëëts mëku'uktëjktë xäm yä'ät jaak yik nëmatyä'äkwä'äny ja ääy ja ujts miti yä'ät yik xëtëjp ujts pawiity xäm yä'ät ja jaten ja ëjxpät yäät ja u'unk unä'äjk të pëktä'äktë miti yä'ät yik tëëtëp yik amtootëp yik nëëkapxy yik nëmatyä'äky ku yä'ät tyiuny kuyä'ät piky nayëte'n kuyä'ät nayëtë'n jaa ja tsyiip** t'ëky uk ja tsyiip** t'ëky ja xäm yä'ät nayëte'n ëëj yik ijxy yik mëë... nëkapxy yik nëmatyiä'äky mä tyiuny mä pyiky kuyä'ät jaa tsyiip** yä'ät yë kipy wyië'ëkpy yë n'tëëjën ja y'äk, yë jyë'ëkxtëp, jëëts jë tyiëëm miti ëxaj yë tyiëëm jaten kaxëkp xa jääm nayëtë'n të tyiëëme jëts nayë myumu'kxypy yë tsyiip** yë përë miti mäsë jyiëjkxtëp ja, ja ku'ujy uk ja jëyujk u'unktë miti ujts jëjty tsënaatyiëp yë joontë wyëëpeetëp nayëte'n miti'its yë ujts ääy nayëte'n yë y'ääy pës** wë'ijxy tsäpkääj nayëte'n t'oktëj, nayë y'oktëp yë nayëte'n pës** nayëte'n tsyë twä'ätë tyiktuntë tikpëjktë pës** mäts yë tyim tyuuny yë, yë jë nyëjkipy ka'a yë mä päät ëy tyim tsyäp yommëj ka'a yë mä päät ëy tyim yëny jayë naxpy kiy ëyyë, jayë naxpy tyiany pës** yaakp yë mëëj pës** mätsyë tyuny mä yë pyiky jä'äjxy'äjtp yë nayëtë'n yik tëëp yë yik jenkoonëp yë tump pëjkp yë jaten n'tejën pës** ka'ap yë wyëntëkëy ka'ap yë mäj n'tëjën pyu'uty nukoj jä'äxy yë wyënpity uk jä'äxy yë wyä'äny jatents yë tyiuny jatents yë pyiky uk jatents yë nyik tu'nkpääjtyëntëj jatents ëts ja'ayë nëkapxy nëmatyiä'äky ku yë ja kipy n'tëjën ëxäm yik ijxy yë këy pës** pawiity yë xyëëw pës** pawiity yë xyëëw pës** pawiity yë xyëëw wa'a nxëëw ëts Octaviano Martínez Vásquez mëku'uk tëëjtë xäts ja ääy ja ujts n'jääk nëmatyiä'äkt miti ja kipy yä ëjtp mä yik pääty? yä yik pääty käätsy jëëjty yik pätpts kutsääy tii yë xyëëw yi kipy? ujts pawiity yik tijy säts yë t'ijxy? niy jääm puts säts jëy ääy? nayë tsuxk jëts niy jäämën patki'py sutsëts jëy jëkuuts? jësurkë jëtsë pyijy? poop pyijy säts ja tyëëmë? jääm tyëëmë, kuts ya'aknë jëts tsyämnë jääm tsyiä'ämy yikxon, titsyi jiikxpy? ja joon yë jyëëkxtëp jëëts jë y'ääy tsäpkääj ja jëyujk y'oktëp jyëëkxtëp titsyë kipy wyiä'äny ja jä'äxy yë wyiä'äny ja jä'äxy yë tyiuny jën jëtypy jate'n yë tyiuny yë kipy, mäts yë yikpääty ats pëtsëmp yë kutsääy ka'ap yë nukë ajäwë y'ity apä'äjt tump ëëy yä yi y'ity yuk aki'ijy ti yë xyëëw yë kipy ujtspawiity ujtspawiity ujtspawiity ëts nxëëw Simón Martínez Martínez Ejemplar Treinta y Nueve Mil, Ciento Treinta y Nueve, familia Melastomataceae género Miconia he arbol de dos metros con fruto, una balla blanca azulada.