Mëëts mëku'ukte xäm ëts jaa, ja ujts jatu'uk nëmatyiä'äkwä'äny miti yä känwiiny, kämjëëjty ëtp, mäyëë ääy yë ujts yää tsyënëtë wä'äts ëts ëxäm nëmatyiä'äkwämpy miti ja ujts xëëw tsom tsomyëtë'ën yë yëëny jëts yëtë'ën jatën tejtë mäjääytyëjktë tsom ujts sä yë yëëny tiiy muum yëny, muum nyäwä'kxyë y'ääts wä'kxy jëts yë y'ääy tum pälewä'äjts jëts jëts tsom tsomp tyiëëmët tët... tët kuy äätsy jatyë tyiëmë kuy äätsy jatyë tyiëmë säts yë tyiëm yit ijx? jaten yit ixj säm jë wäjk pijy jatën yë tyëëm yit ijxy titsyi yë jëkxëyëp? jam jë tsyiip** jam jë tsäpkääj, jam jë borreek** buurr** yë yëyjëkxtëp jaten yä'ät utsju'unk tyiuny pëts yik pätp yë omääj, oy omääj nëkxëën xëm apä'äjt, xaa mäyë mäsë y'its mäjë nääjx yu'unk, mä pëjy mä tijy nääj... mojk kä yuk ëtnëj jayë pyitsimy yë'ëts mëku'uk xääm nëmatyakpy yä'ät ja tsom ujst tsom ujts tsom ujts jëts ëts n'xëëwë Amelia Vásquez Gómez wueno** mëëts mëku'uk tëjktë xääm jatëkojk yä'ät yëk nëmätyiä'äky ja ääy ja ujts miti yä'ät ja käm ujts mitiyä'ät jyuptsomë yomp ääy ja ujts pusä** yit ijx tsuukx jëy ääy yë nayëtë'ën jëts juptsomë jay ääts u'unk jatë'ën yë pyitsimy uk yik pätptsyë'ë mä ja käm jëëty kam wiiny mä yë mäsë pyitsimy mä ja käm n'tëj... ka'a y'uk yik yuwënpetnëj përë** pëtsëmp o mokjëëty ooy oyë mäj yikexkäp yëpë uts u'unk pus** tëëmëp yë nayëtë'ën säm ëxääj yik ijx yik këëy säm ja wäjk ja tyëëm jatë'ën nayëtë'ën yëtyëëmunk ëxaj, përë** pijy poop yomp yë mëj, uk äätsp tsyë' mëj yon wäkxptsyë kawënääkyë yë mutsk kyopk u'unk jap... pyityimy pus** kawënääk yë yonwyiakx, y'ääts wyä'äkx pus** pus** yë yiktuntëp yik pëkp yëë tsäpkääj yë tsyiip** yë y'oktëp yë yiyjyëëkxtëp kä'äp yë mä tyuuny uk kä'äp mää tsyëëy n'tëjën atëëmtë para** jäytyë, ka'a yë.. yë yik tun ooktëp, yë y'oktëp jyiëkxtëp uk nayëtë'ën yë ujts jëyujktëë, ëxëm jë ujts jatsyu'u exëm jë konej u'unk miti ujts jëëty tsënaatyëp yë'ë y'oktëp jyëkxtëp nyëmëntë nyiëjä'tëp mäyëë jam muum nëäjy tuj ääjy kuwänë yë kukaaptu'utë jëts jyiäwë ääw ayuujk n'tëjën tu'unkpätp yë nayëte'en ka'ap yë nukoj yë ujts u'unk y'ity jëts ka'ap yë juunë kyutëkëy ëtpj yë kä'äp yë junë tyi'itsy pus** jatë'ën ëëts ëxäm nëkapx nëmätyiä'äky yëpëë ääy yë ujts ujts äätspë ujts äätspë ujts äätspë ëts n'xëëw äätspy Octaviano Martínez Vásquez wueno** mëku'uktëëjktë ëxäts ëëts yäät ujts n'jääk nëmatyiä'äkt miti ëts jan n'tijpy ja ujts äätspë miti tsomë tsomë yë'ëpy jëts jëy ääy t'ijx nukë mutsyk konë përë** määj myëktëny jëts ja tyieky nyëjëkuuts yë kuts pijy poop pyijy tsomë tsomë pyijy jëts tyëëmënyë nayë tsomë tsomë ja tyiëëm mäts pyijy jyë kyiixy jam jëpäämnë jam ja tyiëm të tyiany nayëtë'ën nukë pëlotë** konë tits yëy jyijkxpy ja tsäkääj mëët ja tsyiip** mëët ja borreg**? mëët ja këy miti ujts jëtsp tsënaapy miti nëëmojp ja jëyujk yik pätp tsyä'ät ujts omääj oomiti nëkxën xä japyëkx jëëty, äpä'äjt tump nayë yomp yë jam yik pätp yë jam jatë'ën tyikatsy yäätsëämpy yuk aki'ijy wä'ä yë y'itsj tsë'ëtsy jëy ääy yë, tsë'ëtsy jëy kyipy yë miti apä'äjt tump nëaxy ja kyipy yë'ëmë pënë jatë'ën t'ijx nayë jumptsomë pyijy nayë juptsomë tyiëëmë jëts jëy ääy nayë mutsykit, kuts y'awäjë... kuts y'awäjë pyityimy nayjam jay pyijy u'unk pyityimy jëts nayjatë tyiëmë säts ja tyiëëm yë? nukë tsääykyionë kuts yë tyi'itsy jëts piëjwäkxy jëts yë myiux juunëts myiajay? xä'ätpët tiempo** myiajay, yä'ätpë tiempo** tyiëëmë pus** jaten mëku'uk tëjktë ujts ätspë juptsomë tyiëëmë ujts äätspë ujts äätspë ujts äätspë ëts n'xëëw ätypj Simón Martínez Martínez ejemplar treinta y nueve mil, ciento treinta y seis familia Rubiaceae he hierva rastrera de 30 cm con flor blanca.