Xämts unk ja ujts n'uk nëmatyä'äkt yä'ät jaa, ja.... pawop ääy pawop ääy xyëëw yë ujts ja' yë majääytyëjk yë tejtë, jëts yë wa' yëë, ¿ku yëë ti yë tsyëëy? uk motpë, jëts jë tsääny, ku jääy tsyu'utsyëtë, jëts yë tma'atë, jate'n yë tyik tuntë, jats yëë, uk nayëte'n, ku yë uk yë' tatsëyëtë me'.... myatëp yë nayëte'n jëts tuk uuktë, jats jaa, jate'n yë tyuny mäts yë y'ity nëëj'aki'ijy yë y'ity, pawop ääy yë xyëëw apiky ja'amë miti tokx yëk pëktäkp, miti yëk jëëkxp, ka' yë yik jiikxy yä'ät ujts, pawop ääy yë xyëëw, pawop ääy, pawop ääy, Amelia Vásquez Gómez jë nxëëw. Kuts yä'ät ujts najäwë mäjätyëjk yä'ät najäwëtë pawop ääy yä'ät xyëëw, jate'n jë najäwë yë', etp yë äy jëëty, etp yë ujts jëëty, yomp yë ujts jëëty, najäwë ëëts ku yë uk yë tsëëy'aty, yik maap yä'ät ujts jëts ja yëk ta'atamë ja uk të ja uk jëë tsëëy'aty yë', jëts ja uk wyijy jatëkojk, ja nyaxy jëts tyëkë jatëkoojk ja uk, etp yä'ät ääy jëëty ujts jëëty yä'ätpë, pawop ääy yë', yomp yë' äätsp yë', jëts jë yä'ät jëë ka' yë jyëë.. yëk tëkx yë' ka' yë we'ey yë, ka' yä'ätpë tyuny, miti ja yiik tokxp'ätp yä'ät jaa, tokx tsëëy'ätp yä'ät, pawop ääy yä'ät xyëëw'atypy yä'ät, pawop ääy, pawop ääy yä'ät xyëëw, pawop ääy ets nxëëw'atypy Gerardo Gutierrez Vásquez, pawop ääy pawop ääy yä'ät xyëëw, pawop ääy yä'ät ujts xyëëw ëts nxëw'atypy Gerardo Gutierrez Vásquez. ¿Tij ujts yë pawop ääy? säm ja pawop ääy yë xyëëw yë ujts jëts ¿tits yë tsyëëy yë'?, uk motpë yë tsyëëy yik maap yë' jëts jë kyaaky yë mëët tamëxëkukë, jëts ja tkay ja uk tsëëy'aty jate'n, jats jatu'uk, miti jiik.... yëk jëëkxp ja wop ääy myë mäts ja yik pääty nayë nëjëëty ja tsyëënë uktsoktsp ja' nayë tëk'aki'ijy, yik nep ja'amë mitits yë pawop ääy tsënaapy äy jëëty ujts jëëty jats yë yik pääty matsk jëëp yë y'et yë'ëpë ujts ¿jëts yë ujts pawop ääy tii yë jëkxëp? ja ja' nitsky, jayë jëkxëp jëts jëë tënë'ëk jate'n yë yëk jiikxy yë'ëpë ujts të, yë pawop ääy, pawop ääy xyëëwë, pawop ääy yë' xyëëw, pawop ääy xyëëw, ëts nxëëw, Simón Martínez Martínez, pawop ääy, pawop ääy, pawop ääy, ëts nxëëw Simón Martínez Martínez. Ejemplar treinta y nueve mil ciento veinte y cinco, familia Piperaceae, género Piper, arbusto de dos metros aproximadamente con inflorecencia blanca.