xäm ëëts jatu'uk ja wa n'uknëkäpxt n'uknëmatyä'äkt yä'ät ja ujts, miti yiktëjp yëkmixy ¿säts yë ijxy uk sää yëë, yik'ëjxkapy? pës wa yë kujpëtën yë ku yë y'unk'ajty ku yë yomp pyityimy pës nukoo nëapky,nukoo në... nëkujpëtën yë t'ijxy nayëtën y'äätsy sämë tuut y'äätsy jatën yë y'äts yë t'ijxy jast yë y'ääy yë ja'ayi tëkätsp,yë tumpale...tumpalëwäjts yë y'ääy jats nyitsasurkë yë y'ääy amë tiin jatën n'ukëjx'käjpën nyiyjatën n'ëjxkäjpën sämë ëëts ja ujts nëkapxy nëmatyä'äky,miti pawiity yiktejp nyiynayëtën ja y'ääy yë t'ijxy jaku yä'ät mäsë palëyuujts yë y'ääy,mäsë ayëny jatën yë kyaxi'iky sämë tyim sämë pawiity ääy nyiyjatënëtën yë kyaxiiky tits yë ja'ayi tyatëkatsypy, ku yë amuum apyky amuum kump,amuum yotspë kapëtën yë ëy yiknëxäjë nyinyakupojkëpjëtën yë otënyë myixy'ajty jatë'nts ëëts ëxäm nëkapxy nëmatyä'äky kuts yë jatën y'ätsnë kuts yë ya'aknë kuts yë myëjënë jats yë pyëjnë tsu'ukxy jaty yë pyijy,tukmë'ëtsy tukmë'ëtsy yë pyijy kuts yë pyëjkixy jëts ja tyëëm yë pyëëxnë pës sää ja tyëëm yë nayëtë'n pës nayën ja tuut tëëmën kyaxi'iky nyiyënits nyipalëyujtsëts nyiyayëtënëtën yë tyëëmë jats yëë tsyä'ämy pës nayëtë'n tsäpts tsyä'ämtë yëk tsyä'ämtë nyinyayëtën kyolor matsk tëkëëkpikyitën jatë'n yë' yë wa'atë yëkmixy jaa ja tyëëm ja tsyä'ämy,nyiyjatënëtën nyiy'ijxy'ajty jat'ën ëëts yää n'ijxy'ajty mää ëëts yää , nëkapxy nëmatyä'äky yë ujts yënts yë y'äätsy këjxp yë y'äätsy nayetën yë tuutën y'äatswitity nayëtë'n tuutën nyakutiiwitity oy omääj kijxy'äätskëjy ka'ap yë tu'uky ta'äjtspëty ja kipy pës äätswëtëtpëtën yë,jatë'nts ëëts ëxaaj nëkapxy jatë'nts ëëts ëxaaj nëmatyä'äky kust yeë yikji'ikxy pës jëkxëp ja joon yë nayëtë'n, ja tsujk yë nayëtë'n yë yë nayëtë'n tëëm kajpë'n tëëm jëkxëp jatënyëtën yë jats yë' jatën yë kyä'äjy ja pyäjk ku yë jatën ntëjë'nt yik myajäänë jëts yë kyä'äy yë pyäjk,ja'ts muxko'ojmëp jatë'n jatë'nts ëëts yë ëxäm nëkapxy jatë'n ëëts ëxäm nëmatyä'äky. ëts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez Xäm ëëts yä'ät ujts njaak nëkäpxt njaak nëmatyä'äkt wa ëëts yë ntijy, yëkmixy ëëts nukoo ntijy perë** kuts ja majääytyëjk wa'ts ja majatyëjk yë ijty tëjtë tsayyin'aa jë ja'ts ëëts yë ijty najäw'aty kutën yë jatën yikti'ikxy,yëkmijxy ëëts ja'ayë tyimtyijy pë jants tyimyo'p ka yë yiktëny,ka yë y'ëyë ku yë nmäjtsënt yikxon yinkë' tyim wajënt tyimyiknëtujkën jats tyimtyämp ka pyityimy jatënts yë y'ujts'ajty,ätsp yë äätswëtëtp yë yëny yë yëny,yikxon yë muum ku yukjëjty ku mää pën kyatëny kyapëëty kyäkä'ätsy,yikxon yë kipy nëtäkkixy yë'ëpë ujts, wats yëë jëkxëp yë tsyiip** yikxon yë tsyiip yë tyim'ëkyë tsapkääj nayë y'ëkypy yë mity uunk yë mäjpë ka'ap ëy uk yik oknë tëëmëp yë nayëtë'n,tëëmpatp yë nayëtë'n pëjp yë nayëtë'n poop yë pyijy jëts yë tyëëmë tum tsäpts ja pyijy wa tyëëm yë t'ijxy amë kanik'unäjkën yë tyëëmë yë'ëpë ujts, nayja'ayëts myayëp nayjayëts äätsp yikxon yë kupyty patki'ijy tyim muxy may'ampy ku yë pyijy yë ja kyä'äy tyëëm yë ja kyä'äy jats yë yikxon myuxnë jëts yikxon myayë jantyim poyji'iky yë myayë, yotsp yikxon yë'ëpë ujts tits yë wyä'äny tii yë jëëkxep ka yë jä'äy yë jikxy wa yë jëkxëp yë yë tyëëm yë tsyä'äm yë jëyujk yitjëkxtëp yë joon yë ku'ujy tiijaty tamujkëp yë jëyujk yë nayëtë'n ka'ap yë pyäjk ntëj nukoo tyim ëtmë nayë tumpëtën yë jyikxypy ja jëyujk yë jatë'nts ëëts yë n'ixjy'ajty yë ujts yë'ëtën yää ntej tsutsp jë'ëkxp. ëts nxëëwajtypy Emerenciana Vásquez Martinez pës xäm njaak n'uknëmatyäjköjt yë ääy yë ujts ja liin ja waan ëëts yäm njaak ka kukëxë xämts jatu'uk njaak käjpxwätswäny ja ääy ja ujts miti äätsp amë tuutën y'äätsy amë tuutën yëny ka'ap yä'ät ja tuut tmëku'ukë tëkatsyi yä'ät apyky yë kujp yë tits yë xyëëw ku ëëts yë nti'ijy ja majätyëjk tëjtë yëkmijxy'xyëm yiktëjnë yikxëmënyë,yë'ëpë ujts ku yä'ät jyantsyi awä'änë awä'än yënyë jakëxp yë yëkmixyyiktijy ku y'awänë kutën yë yëky yë y'apyky t'ijxy jëts tsuxk yë tyëky t'ijxy ja ku y'apyky tum yëk t'ijxy tum jatën ntëjënt ëy myutsk oy sääyë pë tumyëk,yääy yiwyaj ntëjënt yë kyum yë yo'tsp yë pyityimy yë kyum yë apyky yë ajëën yikxon awänë yikxon pats jatën jä'äy tëjtë yëkmixy tëjtë ku yë yëky yë y'apyky tsujxk yë nyiteky jatën yë y'ääy yë jii... kyaxi'iky na tsuxk yë y'ääy naytë'n yë y'ääy yë, jëts wänääk yë wa jyëkuuts yë tmëëtë tëëkëëk tasurkë yë wa tmëëtë jyëkuuts yë ujts, jëts yënyjaty y'ääy yëny ka pyëjkë tum yënits tum palëwäjts yë y'ääy yë pats ëëts yë jatën nëkapxy nëxi'iky,nayë tëëmëp yä'ät pyijypyajtpë yë nayëtë'n jatë'n poop pyijy nayëtë'n yë tyëëmë tsuxk ntëj tsuxk'ajty ku piixy ku yëny yë tyëëmunk jëts jatë'n nyitsäpts'nu'uknënaty nayëtën tsyämnë,ku tsyämnë yiyjatëntëkë tsyamnë jëts jatë'nts yë kyolor yë t'ijxy,jatën ëxam yë ujts t'ijxy sää ëts ëxaaj nëkapxy nëxi'iky yë, jatë'nts yë'ëpë jëyujk ntej y'ëkypy yë tsyiip** yë tsapkääj yë,ku yë y'uunk'äjtë pë jyëkxp tsyiip** jëkxëp yë jëyujk yë miti ntej xëmumy miti unkits pës kyumukxpy yë tsujk yë'ëtë,jëyujk yë'ëtë miti xon unko'në kukkajpëp yë jatë'nts yä'ät ujts yikjakyëp jatë'n yä'ät ujts yik... yiktuny,tyuuyë'ëy yë'ëpë ujts pats ëëts njaak nëkapxy njaak nëxi'iky yë pats xaaj ëëts njaak yiktuuyë'ëy jatë'n yë'ëts ëëts njaak käpxwatsypy ëxäm yë ääy yë ujts yëyë ja yëkmixy, ja yëkmixy përë** jatë'n ëëts njääkyukë ku yë nyakupëkyë pats yëkmixy yiktijy ku yë y'apyky jantsy yëk jantsy awänë kyaxi'iky pats ëëts jatën majäätyëjk yä'ät tëjtë jatë'n yëkmixy pats ëëts yä'ät njaak käpxwä'ätsyi naytë'n. Bonifacio Orozco Vásquez Ejemplar Treinta y Nueve Mil Ciento Veintitres Familia smilaceae Género Smilax eeh bejuco de tres metros y medio con frutos verdes.