[ë]Xäm ëëts jatu'uk njaak n'uk nëkäpxt nëmatyä'äkt,yä'ät ja ujts miti yikxëtëjp,nä'äny jatë'n yik ijxy'ajty ku ja yukyëny ku ja myuxy ku ja pityimy pës muxp yë,oy määj ëtp yë oy omääj ¿tits yä'ät muxp tits yä'ät pëtsëmp? tii yä'ät yikmëjëyëp yikmayëyëp yikmëjëyëp yikmayëyëp, pës ja pyäjk pëjpëtën yë,tëëmëpëtën yë jats yi tyëëm pës watënët yë t'ijxy,ja pyijy jatë'n ja t'ijxy säm ja tsiiy'unäjk,jatë'n yë pyijy poop ja kyolor** yë t'ijxy jatën yë pyijy yë nä'äny jats yë tyëëm,jatë'n yë tyëëm kyaxi'iky kakëëyëm yë ëxway tsyä'äm uk yë äytsyëts niyjatëntëkë yë wya'a jë tyëëm jatën pëjkits jaku amuum ka'ap yë wyë'ëy ka'ap yë jatë'n wya'mëëtë y'awäjë y'axëëny,jatënxë yë ëxwaytsyä'äm yë tyëëm,amuumtsën yä'ät yë jya'a pëjk ja'ayë jëts jap jë pyäjk yëkits yë kyaxi'iky jëts jap jë pyäjk kuts yë tapaneant n'uk wajënt ëjxnwäjënt,pënë jap ja pyäjk,uk ka jap yë pyäjk pës ukpëtën yë wya yë tyëëm yë ku yë ntoonënt ku yë nmäjtsën ukp yë tyëëm yë, pë jatënts jëtën tukiiyë jansty tum jääkyap yik ijxy,päjkënë yë tyëëm yë,kaap yëë sääj jyäwë jë'ktsyi jyäwë otën jyantsy myukxmyujkënt jats yëë, tyeky jëts yë y'ääy tsuxk yë y'ääy yë t'ijxy, jëts yë tyeky nyiyjäämëm yë t'ijxy nyii wya yë t'ijxy nyiyjääm putsëm nyiyjatën yë tyëky yë t'ijxy nya wya yë t'ijxy yëë nyikipy yë t'ijxy jatë'nts ëëts ëxaj nëkapxy nëmatyä'äky jëts yë ots yë nayëtën tiij nyikwänënt oy yë nwom'äjtënt ats pëtsëmp muum ja wom tii yë ja'ayë kyata'ëy uk jatitskëjxp yë ëy kya'ats'yikwompëëty jakëxp ku jyamtyim tyuy yë kipyunk ka'ap ëy amuum tyany pës ka'p ëy myituny ku jatë'n ja kipy tyuy,pës jantsy yi tsaatsyëp ja kë' ja teky yë jatë'nts yä'ät kipy kuts ja kuts yë tyi'itsy,uk ku jatën muum yik pääty uk kipy tyëëty aty,pës yëtën yikjäxp yëtën yikjokxpëjkp,uk yëtën ja kaaky to'kx tyakiipy tyakëjpy mäsë ku yë tiempo** mää tyu'uy pës yë'tën kuwänë atyik'ëxaapy ja tanë tëëts ja nääny pyattë'ëts pës jatë'nën yë tyunpääty jëts yë kuwänë jëntuu'ajty jatë'n yë wyä'äny kapën yë ëy nëmya'tsyi kapëtën yë ëy nëëj tyatëkëyë,patskëjxpën yë nayëtën yikjä'äxy'ajty, jatë'nts ëëts yë ëxaaj nëkapxy nëmatyä'äky pës tii yë jëkxëyëp,pës nayëtën ja tsujk yë ji'ikxy yë ja joon yë ji'kxy kuts yë pyijy kuts yë pyijy yë nyawyäkxnëyë,jats yë kumyu'u jëts yë xiwinky,jëts yë serë jëyujk tamujkëp nayëtën jatë'n ja jyëkxpë yë,uk jatë'nts jaa jyä'ämpë yë t'pääty t'ijxy jatë'nts ëëts yä'ät nëkapxy nëmtyä'äky yë ujts yë'ëts xyëëw kupity,nääny nääny yë xyëëw ja ja myiku'uk yë miti kupity pës ja yë miti naxpy tämp jaayi tsyeets'ëyë,mäsë yë ja ity yë kupity mä yë wa mää yë wëntäk jojt jatë'n yë mäsë ity yë kupity kuts yë nääny pës yompts yë ja ujtspatki'ijy uk yomp yë äämy jëjty,ëxaj yukjëjty ja äjtpëtën yë kapën ëy nyäjxpexy yë'ëpë ujts jatë'nts ëëts ëxaaj nëkapxy nëmatyä'äky mä yë nayëtë'n tyuny,pës kuuj npu'uty'äjtënt tyaijtypy yë ja kuläntrë** tya'ijpy yë ja axux jatë'n yë tyunk pääty, jatënën nyëpu'uty yë ka'ap yëë jyä'äjy uk ka'ap yë tsyä'äy,yuunkëtën yë y'ujts'ajty jatë'nts ëëts ëxaaj nëkapxy nëmatyä'äky. ëts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez Xäm ëëts ja ujts njaak nëkäpxt njaak nëmatyä'äkt yä'äy ja nääny kipy wa yë yomp yë,äätsp yë mëj yë yëny këjxp yë yëny,ayaakpäjkp yë mëj pëtsëmp yë womneey pëtsëmpts yë wom,jatën yë yeny jatë'n yë tyuny wa yë tyeky yë t'ijxy jääm jëts yë y'ääy tsuxk yë y'ääy yënits yë y'ääy jëts mëj mëk yë y'ääy mäj yë y'ääy kuts yë yon'apajtnë tiëmpo** këjxp naytë'n yëny pyijy pyijy pëjp yë poop yë pyijy yë t'ijxy nyipyoop tsunkum yë pyijy yë t'ijxy jatë'n yë yëny nyiyjatëntekë t'ijxy yë tyëëm sämë y'äaytsyëtstë jatë'n yë yëky tsyä'ämy,yikxon tsuxk ku pyiixy tsujxk yë jyaxi'iky kuts yë pyëxkëxjnë jëts yë myajänë jëts yë yek yikxon tysämnë jatënts yë tyuny jatënts yë pyiky ku yë ujtsunk mapxy tyanëtë jëts yë y'ääyunk kyä'äy jëts ëëts yë npu'uty ajty,yëtën tyim ëy yëtën tyim tsyuj yë axux tya ijtypy, yë silantrë tyaijtypy** uk yë kalabasitë**,tya'ijtypy porque**nayë ëtp yë ku yë näx npu'tyëant tyayëmpy tya'ätsypy yë jëts yikxon pyityimy ja äay ujts përë** yë y'äay yë pyatki'ipy yikjääxy ja ujts wa ja pu'uty ja'aty yë tyump jatë'n ëëts yë yiktuny jatën ëëts yëë nyinajot'aty kuts yë myäjäänë,kuts ëëts yinpojtnë nkätsnë tumpts yë,yë ëëts njäxy'ajtypy,yëtën të'ëts kipy ka'ap yë ëy nyëj'matsy ka'ap yë ëy nëëj pyiky wa yë të'ëts kipy yë jatënts ëëts yë nyiktuny nyikpiky jëts ëëts nkaaky, jëts ëets yinto'kx yë ntuktaëyë kap yë ëy jëky ka'ap yë ëy nyiky jyäämyë tsuj ëëts yë nyiktuny yë' ëëtsën pawëtity ku jë tuuj ku jë poot tanë të'ëts jatën ëëts yë npatpëëty pátkä'ätsy jëts yikxon ëë nyiktëy,tsujko'onë jatë'nts ëets yë n'ajota'ajty,mäts yë ity jats yë ity,nayë ëtp yë wëntäkjëjty,nayë etp yë ujtspatki'ijy yomp yë nayëtë'n ja ja myiku'uk yë jatu'uk nayëtë'n tyim ijxy,niti kyatëkatsy tiij ja tyatëkatsypy,ku ja ka tsyapyëny tyim nukoo ja jaayë kyuxnë jatën säm ja ujts kutäk ja'ats ëëts ja ntëjmë, kupityts ja xyëëw naytën ja tyëëmë naytë'n ja y'ääy ja t'ijxy ka'ap ja tiij tatëkatsyi tyimja'ayë kutën ja kyatyapyëny,majtsk jëëjp ëëts yë najäw'ajty jatë'nts yë y'ujtsajty,ja'ts mäsë nayëtë'n ëy xook jap ja ity ujtspatkipy,määjën ja kupity jap jatën tsyëtsnë japts yë pu'uty mäsë yikjuuty jatë'nts ëëts yë nyiktuny jatë'nts ëets yë n'ajot'ajty, ëts nxëëw ajtpy Emerenciana Vasquez Martinez Mëëts mëku'uktë xäm njaak nëkäpxkojt jatu'uk yë ujtsunk njaak ukkäpxwä'ätswäny ëëts yäm wan ¿tii xyëëw ja ujts? yä'ät ëëts ja ujts ntijy nä'äny ëëts ja ntijy,mëj ja kipy yëëky tsapyonp ja,ka'ap ja jayë naxypy tyanë ka'ap ja naxypy jayë ity,pës ya'akp ja mëj ka'ap ja mutsk yëëky,ka'ap ja naxypy yëëky, tsapyomp ja nayëtë'n pës mëj naytë'n ja ntëjënt xë'ën paktsekën xë paktsek jatë'n ntej yeeky nayëtë'n mëj ntej yeeky ja'ayi ka jatë'n tyim tyiiy yëny jatën ja jaayi naxypy y'awäjë,jaayë ntëj naxypy pë niyja'ku ntej y'äwäjë ku y'awäjë ya'akp ja y'awäj ja nayëtë'n, mëj kipy mëj kipy ye ntej pyityimy pëtsëmp yë tutujkën wëxujkën ku ntatsa'kxëant ku tuk woj nyik wojën yë y'ëjx mëj kipy yë' pats ëëts yäm nkäjxpwä'ästy nayëtën yikjokxpëjkp yë tya'ëëyep, tyakëjpy yë ja kaaky ja tokx yä'ät ja pitsy,tyakiipy otiij nyikwäänënt otiij yë kipyunk tëëpy jamp yë nayëtë'n, jëts nayëtën ku tyetsnë ku yë myajä'änë jëts yë tyëtsnë pës yik pawëtëtpëtën yë,ku jë poot et ku jë tuuj myiny,xux myiny ka'ap yë ntëjënt yë nyëëjnaxy jënts yë'ëpë kipy,jëts ka' ëy nyëmatsyi të'ëts yë ity jatë'nts yë kipyunk,yomë y'ätsmë pats ëëts xäm nkäpjxnaxy sää yë tyëëmë poop yë pyijy naytë'n amë tsiiyunkën yë pyijy pës may yintej pyijy ka yë tumps pyijy ku tu'ukpë awäj'unk,may ampy yë pyijy yë'ëpë nä'äny yë may ampy yë pyijy ka yë tyëëm naytë'n,ku tyëëmëtë tsujxknu'uknëjaty piixy kuts myajäänë pës yëky tsyämnë jëts nyiy'jatën ntëjënt yë tyëëm t'yjxy,kakëëy yë wäjkpijy jatën ntëjënt pek pek ntej ku tsyämnë yë tyëëmunk nayëtë'ns yë wya t'ijxy yë tyëë sämë wäjkpijyn tsu'ukxy'jëts ka nyi tsyëëtsyë nukoo në'axyim kyaxi'iky,jatë'nts yä'ätpë yë nä'äny yë tyëëm jatën yë ntëj jyujky'ajty jap yë pyäjk yë tmëëtë puuty yë pyäjk yë nayëtën apënë jyäwë jya myuxy,apënë jya pu'utë pës kë'jy yë jatën yë y'ääy yë ujts,pats ëëts yë jatë'n njaak käjpxwä'ästy pëtsëmp yë wom jayëtën wanaty tyuy kutën wom ja y'atsyikpëëty ja'ts wom äjtp nayëtë'n, ja'ayi nayëtën jyantsy kyëtsaatsy jayë ntëjënt ku tyuy yë yë kipyunk ka yik tatsokp,ja pëtsëmp ja wom,jatën yë ayoopë jatunkpäjtp yë yik'kipypip yikjä'äxyëp yë yikkëjëp yiktëkyp yë nkäjpxënt yë tyakiipy tyakëjpy yë ji'kxy pats ëëts yäm njaak nkäjxpwä'ätsy, ja jatu'uk ujtsunk miti nayëtën yiktejp ja kupity miti kupity yiktejp ka'ap ja jatë'n yeeky ka'ap ja jatën tsyapyëny naxypy kyonë ja nyax'äätsyi,jatën ja nyäjxëkë jatën ja'më jayë may'ampy ntëj tsyëëts'ëyë jëts naxypy jatën tukpëk tukpëk nayëtën nyapëjktä'jkmëyë,jatënts ja'apë, kupity wya'më yonmë y'ätsmë pats ëëts jatën njaak kääjpxwä'ätsy njaak nëkapxy pës nayëtë'n ja pyijy nayëtën ja tyëëmë,pës nayëtën yë nä'äny tyëëmë nayëtën ja tyëëmë kats ja määj tyikatsy,nitiij ja kyatëjatsy ja'pe kolortë** jayë jakny ja wa ujts... kipynä'äny yë mëj tsapyomp jëts ja ujts nä'äny jëts katën ja ëy wyë kupity ka'ap ja ëy yëny ka'ap ja ntëj oy otiij pyityimy para** tii nyikwäänënt nukoo jatën jayë naxypy tsyëëtsnë jayë tsyëtsnë näjxkijxy wëntäkjëjty ja muum pëjkëm pëjkëm wyäknë muum pats ëëts ëxäm njaak käpxwä'ätsy nayëtën, pats ëëts njaak nëkapxy njaak nixi'iky nayëtën. tiij ëts nxëëw Bonifacio Orozco Vasquez Ejemplar Treinta y Nueve Mil Ciento Veintidos Familia Ericaceae Genero comarostafilis arbusto de dos metros y medio con fruto,una vaya morada obscuro.