Xäm ëëts mëku'uk njaak n'uknëkäpxt njaak n'uknëmatyä'äkt yä'ät ja kipy jatu'uk, ja xee,ja poop xee pës yëny yë yëny,këjxp yë yëny ots yë nyiktunkpääjtënt,oy yë nyikwäänënt wom oy yë nyikwäänënt pujx'pojtkë',pujx'jajpkë' oy yë marro** oy yë pico** oy otiij nta'ëxëant juun yë,jënts yë,eemy yë ots yë nyikwäänënt teem,ots yë nyikwäänënt yuun kyupijkpy yë,oy otiij nyikwäänënt jatë'nts yë tyuny tyuny jatë'nts yë pyiky jats yë tyëëm pës wa yë tëëmëp yë mapxy yikxon tyëëmë nyiyja'yits ka ëy myajaty miti majaty tëëmëp pës yë yuk'apijky wa'ts yä'ät tyëëmë nyiyja'yë mutsk jaty tits yë tyëëm yë wyä'äny? pës jëkxëp yë ja päk,pës jëkxëp yë ja ku'ujy jatë'n yë jyikxy uk yä'ät ja tsujktë nayëtën ku kyä'änë yë ko'ok ku kyä'änë ja näjxki'ijxy jap ja tsujk yë jyëkxmëyë jëts yä'ät nayëtën oy yë nyiktunkpäjtënt nayëtë'n yë ko'ok, yiktuntëpëtën ja unk ja unäjkt yë ku yë tmatsyopaj'äjtë yik amtootëp yë escuela** nayëtë'n ku yë tnë'ptë tkojtë nayëtë'n jats yë, twa'anëtë nëpnëtë jatë'nts yë xee yiknajäwë uk jatë'n ëëts yë ëxaaj nijxyajty naytë'n yik jääxy'ajty yikkipy'ajty jatën yë yik'tyunkpääty yë kipyunk jatë'nts yë, kuts yë yyeny kuts yë myux,pës ja pyäjk miti ja kyo'ok yë'tën natspojëp,yëtën natskäjëp, jëts yë myuxy jëts yë jatën yukyëny yukpety, jatënts yë kipy yyëëky uk jatënts yë kipy ity kuts yë myajanäxnë,pës yëtën yukkipy wumpëjtnëp yëtën yukkipy'ajtnëp ku yë yikxon yaaknäxnë, jumëjt ämp,kawënääk jumëjt tsyinaanyë,tyananyë tyety'amëjënyë tyëjk'amëëjënyë,pës jatënëtën yë y'ujtsajty jatënëtën yik ijxy'ajty jatënts ëëts yë ëxäm nëkapxy nëmatyä'äky pës mä yë y'ity? etp yë oy omääj kämwiiny kämjëjty uk etp naytën,jën akipy tëjkakipy ku yë jap nëjpënt ku yë jap nkojënt nayëtë'n yë ijty,jatënts ëëts yë ëxäm nëkapxy,jatënts ëëts yë ëxäm nëmayä'äky ëts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez xäm ëëts yä'ät ja kipy njaak n'uknëmatyäkt wa yë ëëts nyijxyajty najäw'ajty xeekipy, yomp muxp yë wa yë muxp ko'ok ja tyëëm ja yikpu'up,ja'ts muxp ots y yikni'ipy nayë etp yë ¿tii ëëts yë nyikwäny? ku ëëts yë ntsëky ku ëëts yini'ipy nkëjy,wats yë wyä'äny ja'axy'äjtp yë yuun'äjtp yë' wom'ajtp yë' jatën yë pyityimy ku yë jeky ity ku yë jeky yëny jëts yë y'awäjë jëts yë y'axeeny jats wom jam pyityimy,womteky'äjtp yë pujxkupo'otkë'äjtp ku yë myajay jëts yikxon yiktsekxy,jats ja pujxpo'otteky pyityimy jatën yë tyuny nayë wa'ts yë wom'ajtp nëjp äjtp ku yë pejy yikxon y'awäj yeny myuxy jats ëëts yë nëjp'ajty jatën ëëts yë nyiktuny kuts yë tyëëmë,jëts yë ko'ok pyitymy,jëts yë jëyujk yë jikxy jëkxëp päk jëkxëp ku'ujy otiij jaty joon jëyuujk yë jikxy jatënts ëëts yë nyiktuny,jatë'n ëëts yë nyikpiky kuts yë ëëts yë nyik'okänë jëts ëëts yë nyo'oknë jëts ëëts yë kipy'äjtnë njääxy'äjtnë jënts yë tyëy tsujy yë tyëy,mäts yë ity? ja yë ity mää xuxy'et ka yë ëy y'ëtmë ku'jë än'et äpäjt'ët ka yë ja ity tim jatë'n yë yukakijy ity kojpk'akiijy ity,määtën xuxypyoj yë'ëy mëk jatënts ëëts yë nyik tuny,jatënts ëëts yë ny'ijxy'aty yë poopxee,ja yë kawënääkjëjp, ja yë tsuxk xee,jats jëë tsäpts jatë'n yë kawënääk jëjp,yë xyëëw tpëktäjkëtë,ja majätyëjk,tits ëëts yë ny'ijxyajty poopxee ëëts yë ja'ayi najäw'aty. ëts nxëëw'atypy Emerenciana Vásquez Martinez. pës mëëts mëku'uk xaj njaak nëkäpxwä'äny ja kipy miti yä'ät ja nmëku'uk tnëkäpxtë tnëxë'ktë,naytë'n xäm ja kapxy ayuujk njaak yiknäxä'äny ¿tii ëëts yë kipy nxëtijy?,xëë ëëts yë ntijy yääj yuk'akiijy tsyëneë yää yuk'akijy tyanë,tum yë tun'akijy ampy tanaatyëp tum xee kipy ja tanaatyëp tsenaatyëp ka'ap xoj yääj ëy tëemë ka'ap yë xoj ëy myayë miti yiktëjp jënko'on yiktijy yä'ät yiktijy estee** jënko'on jëts yë yuk'apijyky yuk'api'jky jatën yë kipy yë xyëëw yäätë jëts jë xee jatë'n yë yä´ätë, tëkëkpiky maktäxkpiky yë xyëëw yäätë,mëët ja näjxoj jatë'n yë yä'ätë kipy'äjtë pats ëëts jatë'n nkäjpxwä'ätsy,pats ëëts jatë'n nëkapx ku yäät ja ja ääy ja kipy miti jëntstë jatë'n yë jëntskipy'äjtë myejkipy'äjtë,miti mëjk jënts tëëtyëp pës ja jë tsäptsxee,jats jë poopxee,jats jë tsuxk xee jats jë tsu'xy xee miti myutskëts yë y'ääy tu'kxyjits jë y'ääy,kawënääky piky yë kipy'äjtë,xee'äjtë,ka yë tuuky tyim y'ääy y'ujts'ajty yë'ëtë,kawëënääkpiky yë'ëtë jatë'nts yë'ëtë ntëj wyatë yaaktë tsyi'oktë jatë'n yë ääyunk ujtsunk yë xeekipyty pës jatë'n ëxaaj xyëëw yë'të,jatë'n ëxaaj xëtiij pës tii yë ku yë tyëëmë,ku yë y'apajtë,ya'akpatnëtë jëts yë tyëëmë jëts yë pyëjtë pës ¿sääts yë pyijy yë t'ijxy? nyipyuts nyipijy,ja ku amë tënë'ëkën wya yë pyijy yë tyiy'ëyë nyiyyëny jaty pyëjtë ka yë nuko pejkjits ka nukoo liinjaty pyijy a më jatë'n tënëk'unkën jaty yëny jaty tyëmëtë wa pyëjtë kuts yë pyëjkyixy,jëts yë tyëëmë ja ko'ok pyety miti ko'ok yiktejp, jats yë tyëëm yë pyajtë,jatën may'ampy yë tyëëmë,may ampy ka yë liin waan yë tyëëmë pës kuts yë myajäänë kuts yë tsyoknë,jatënts yë tyëëmë myajäänë jëts yë kyä'änëtë,jëts yë joon tjëkxtë wanën jë pak wanëm jë ku'ujy wanën xa ntëj otii jeyujk jyi'kxyiyë,yë tsujk nayë tsujk yë ji'ikxy jëts wa yë ntëjënt ji'ikxy'äjtp yë jëyujk pyëktä'äky'äjtëp yë jyäwëtë yë'ëtë yë yintëj tyajujkyäjtëp,tyaya'aktëp tyatsoktëp tii jaty jaak wyä'äny xa jë yuun xa jë kukäp xa jë wom ,xa jë nëjp pëts jatë'n yë tyuny,pujxpo'ot teky, tii jaty yuun oy mëët oy ntëj tyimtyunpääty,yë nyiktuunyëm yë yikpikyëm,yë'ëpë kipy ka'ap yë ntëjënt wyajë,nukoo npotwëntëënt,ka yë npoottëkëëyënt pës tump yë'ëpë kipy njäx'äjtënt naytën yikjokxpëjkp naytë'n ka'ap yë ntëjën yë kaaky tokx ta'ëyëp yë pës kawënääkjejp yë tyunk yë pyëjk ka yë ntëj tumtsyi tyunkjëjp ja yuun ja kukäp ja nëjp yä'ät ja pujxpo'ojtteky tiijaty ntëj jyaak ja wä'äny yë'ëpë kipyunktë tunmtëp yë përë** nayë tumts yë y'ääy yë'ëmë,tum yë atëm njup'iijxyintëp yë y'ääy yë y'äyunk ku yë yë ja miiky ku kästë ku tii y'ëyyë yik tanëpëjktääkë,pës yë'ëtën yik'ajot'äjtp,yë'ëtën yiktsëmujk yëtën yiktsëmujkp y'ääyunk yëtën ja mi'iky tyaëyëp,ja mi'iky yikat'oktsëp pats yë 'ääy yë ujts,jatë'n tyunkpääty,yë'ëpë xee yë'ëpë kipyunk jatënts yë tyuyë'ëy,jstën yë'ëpë nayë ojkëp yë tsapkääj yë nayë ojkëp yë tsyiip yë kyumukztëp kyutsu'ujtsëp yë nayëtënmë,ka yë ku tii ntëjën wyänë ka y'oktëp yë pëjktä'äky yë'ëtë,jëkx'äjtëp pëktä'äky yë'ëtë jë pats yë muum t'ats ta'ooktë t'ats ta tëkeytyë ku muum y'atyikkukaapëtë y'ats'yikutsu'utsëtë jatë'nts yë ayoopë ujstunk jyaty,pä pats ëëts ëxäm nëkapxy nëmatyä'äky, jatë'nts yë tyunkpääty yë'ëpë kipy,tuntep yë'ëtë,ka yë ntëj nukoo yë kipy,ya'aktë ku yë ya'akpatnë y'apatnë ots yë nyikëtäënt ots yë n'jä'äxy'äjtënt,may kipy yë pyityimy,may kipy yëë jyäxy'ajty ku yë tukko'pk nyikpëtëjkënt,miti mëj yikxon ya'akp pës, pëtsëmp tu'k kärrë** ma'tsk kärrë** tu'ukpë ku yikxon mëj y'apaäjtnë tump yë'ëpë kipy,pats ëëts ëxäm nkäjxpwä'ätsyi nayëtë'n yäm nekapxy nëmatyä'äky përë** jatënts yë'ëpë kipy jyujky'äjtë tsyëënëtë tyanëtë jatën. Bonifacio Orozco Vásquez. Ejemplar Treinta y Nueve Mil Ciento Veintiuno,Familia Fagaceae Género Quercus Arbol de doce metros con estel...