Xäm ëë mëku'uk njaak nëkäpxt njaak n'uknëmatyä'äkt yä'ät ja ujts,miti yikxëtëjp papëptsyi'ipy pës tii yë wyä'äny uk sää yë y'ujts'aty uk sää yë t'ijxy,uk tii yë ujts wa'ts yë jatënt t'ijxy säm yë pëtsyi'ipy jatë'n ja y'ääy ja nyëtë'n yë tyeky tii yë tyatëkatsypy ku yë ja'äyë tu'mtsyi yyëny ka yë y'awäjë ka y'axëëny tumtsyi ja'ayë tsyapyëny jats yë kyë' tyeky pës nyinyayëtën yë t'ijxy sämë poptsyi'ipy jats yë y'ääy nayëtën yë t'ijxy sii yë y'ääy, nayë ya'akp yë jatë'n yë majaty yë y'ääy ku yë yikxon twënjä'we ja et ja näjxwiinyët mäts yë naytë'n ity pës yää ujts patki'ijy,uk xam muu wëntäkjëjty mä xa ko'pkpatkëm'ampy,xam mëj të'jäm xam i'pxyukpët patkëm jatë'n yë ijty jatë'n yë tsyëënë yë'pë ujts,ka'ap yë jap jënakipy tëjk'akipy yëny ku yë jatë'n yuk yëëky yukpëty jëts ja, tii yë jëkxëyëp pës ojkëyëp yë ja ujtsjatsyu'u ku y'unkajty yë tsyiip** yë'yë ojkëyëp yë jëkxëp ku yë y'unkajty jatën yë jyujky'äjty ku yë myutsk'ajty kuts yë yya'aknë kuts yë pyajtnë kuts yë kyëxpënë pës ë ëy nyiktunkpääjtënt oy yë nëjp'äjtënt, ja'ayëjëtën yë tyeky yë jap tawä'äts,ka y'ujtstsë tawä'äts jëtën yë jap yë tyeky'unk ka'ap ëy jyëntsë, përë** ya'akp yë oy yë njääxy'äjtënt naytë'n ëy ku nxeny'äjtënt këjxp yë yëny ka'ap yë ëy naxypy tyany tsapyomp yë jats yë pyijy tsu'kxy jaty yë pyijy jaty tyëëm jëts nyi nyipyëjk jaty yë tyëëmë jatë'n kakëëyëm yë wäjkpyijy jatë'n yë tyëëm yë tmëëtë jatë'nts mëku'uk yä'ätpë ujts yä'ätpë utpa... papëptsyi'ipy jëts ja nyim'tyamë'ëjxëwampytsën yë pëptsyi'ipy nyiy jatë'nxënyë,ja'ayë ja pëptsyi'ipy yik ji'ikxy ka xë yä'ät yik ëky exëm ja pëptsyi'ipy,oojxaa ja poptsi'ipy myi'ikxy nyik'ëyëant,ka'atsën yä'ät jatë'n jatë'n ëëts ëxaaj nëkäpxy nëmatyä'äky yä'ätpë ujts kaap yë tii nyikwäänënt ka'ap yë njojk'äjtënt ka'ap yë nwom'äjtënt yuunkjëtën yë'pë kipy jatë'nts ëëts ëxaaj nëkapxy nëmatyä'äky. ëts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez Xäm ëëts yä'ät yë kipy njaak n'uknëkäpxt njaak n'uknëmatyä'äkt wa yë t'ijxy jääm yë tyëky nëjëk yë tyeky jëts yë y'ääy axëëny yë y'ääy wa'ts ëëts yë ntijy, papëptsyi'ipy ja ëëts yë ntukxëëw'ajty jatë'n ëëts yë nijxy'ajty jatë'n ëëts yë nëmatëy tiits yë ojkëp? y'ëkypy yë tsapkääj yë,yikmëëpy yë tsapkääj yë, pero** yu'unk yë kyipy'aty ka'ap yë mëj tyimyëëky tyimja'ayë nukoo tiiykyäjpnë jantyim yëny oy yë npäx'äjtënt nayënpäx'äjtypy ëëts yë,npë'ëtypy ëëts yë jëts ëëts yë npäx'ajty,ëëts yë tsapkääj yë ntapawëpy jatë'n ëëts yë nyiktuny kuts yë tyëëmë,kuts yë pyijy poop yë pyijy jats yë tyëëmë mutskën tsyiir unä'jkën yë tyëëmë jatë'n yë tyëëmunk yë tukpiky tukpiky,tukme'etsy tukmë'ëtsy jatë'nts yë y'ujtsajty ja'ats yë ja'yë wyä'äny ka'ap yintëj mëj tyimyeeky,tsiikiji'ikxyjëtë'n yë tsyiipyji'kxyijëtë'nyë,jatënë'nyë tyuny yë ujts'unk mäts yë tsyëënë,ja yë ëy tyimtsyëënë yuk...yuk'ujtsxën yë nkäjpxent, kipy patki'ijy,ujts'jëjty,uk nëjutjëjty,ja yë mäsë yikpääty yä'ätpë kipy yä'ätpë ujts ka'ap yë nukoo ajäwë pyityimy,nayë nyi'etëp yë mää yë pyityimy jatë'nts yë ujts wyä'äny miti ntëj mëj tsaatsy'ya'akp nayë ey yë yik jä'äx'aty nayë ëy tyiknëjp'ajty tyim ëy yë ku nëjp'äjtënt nyiktumpy ëëts yë jatë'n pës wa ëts nxëëw Emerenciana Vásquez Martinez pës xäts mëku'uk njaak uk nëkäjpxkojt ja ääy ja ujts, ku xyëëw yäm tyëkäjtsko'ojmë,ëëts yäm nëkäpxwänkojmë wënk ujts ëxäm ëëts nxëtëjwänkkojmëp, pats ëëts njaak tyimkäjpxwä'ätsy tiijën ja mëërë ujts xyëëw,tiij ja ujts mëërë xyëëw'ajtypy jaa ja teety'amëj ja tëjk'amëj ,jatë'n tpëjktä'äktë ja xyëëw pats ëëts ja ëëts npakapxy,pats ëëts ja n'ëjxkapy ku ja txëëwë ja ujts pats ëëts ëxäm jëtën nëkapxy nëmatyä'äky pë tiij yë ujts'unk xyëëw? yë ëëts ntijpy, papëptsyi'ipy ëëntijy yë'ëpë ujts pats ëëts ëxäm nkäjpxwä'ätsy,pats ëëts ëxäm nëkapxy nixi'iky yë ujts, sää yë y'ääy yë t'ijxy? tsuxk amuum tsujxk yë y'ääy jëts nyiyjääm patkipy yë yij wya...y'ääy y'ääypyätk ntëjënt yë jatë'n yë ëëts ëxaaj nëkapxy jëts yë tyeky wä'äts ka yë tsyiuxkë poop jämëmt t'ijxy jatë'n yë ëxäm yë tyeky yë tyeky'unk yë t'ëjxmë jëts jatën ka ntejë wya jyënts kipy ka ntej jyuunkipy nyij kya ntej tyim wya'amë tyim nukoo jitsy kipy'äjtmë lëtsyky kyipy'äjtmë wa yë yikjä'äxy'äjtp yë, nyiyjëntsën yë kyë' tyëky ku yë yëëky ku yë tsyë'ëky yomp yomp yë këjxp tsapyomp yë këjxp ka yë naxypy ntej tyany yomp yë yoonjëkp yë këjxp yikjëkxëp yë tsyiipë** yë,ji'ikxypy tsapkääj yë,jyikxypy yëë ujtsjatsyu'u yë,jatë'n yë jëyujk yë jyëkxmëyë, ojkëp yë jëyujk yë kuts yë jatë'nyë ntej ëxaaj yukyaaktë pyattë, jatënyë ka yë wom ka yë tiij wyä'äny oy yë womën nja yikpëtsëmwäänyëmp,ka yë y'ääwäj ka yë y'axëëny ëy myejkë jyëntsë uk ku yijyäwë xnëjëp äjtënt pë tiiyë yikxon tyimyëny yë kipyunk,tiiyjyupxnë yëny ëy yë jatë'n o tii nyikwäänënt,nëjp'äjtënt npäx'äjtënt jatë'n yë'ëpë ujts tyuny jëts yë xtäjk'äjt, nayë ëy yë'ëmë tiiykyonë yikxon tyimyëny,tsujko'onë yë'ëpë kipy yëny myinapyäjtëp wa yë poop'ujts pëptsyi'ipy yë,jap miti ëëts jatë'n ntijimpy,matsk jëjp ja xyëew yikmëmyë,pëptsyi'ipy poop ujts,jatë'n përë** jatëntsën yë ëxaaj yä'ät ujts ntej y'ujts'ajty përë** ka yë pën tji'ikxy ka yë pën t'ëky yë pëptsyi'ipy yik'ojkp yë n'ëkpy atëm yë pëptsiy'ipy poop ujts përë** yik'ojkp yë nay ëkypy tsapkääj yë nay ëkypy tsyiip yë poop ujts pëptsyi'ipy y'ojktëp yë tsapkäáj yë,jëyujk yë'ëtë mëët atëm yëtën njëëkxwakxyëmp nayëtë'n yë'ëpë, poop'ujts pëptsyi'ipy jatë'n yë matsk xëëw ntej yikxëtijy pës jatë'n ëts yë ëxaaj nkäjxpwä'ätsy jatë'nts ëëts ëxaaj nxetiijy xaj jatu'uk ja ujts miti ëëts ntijpy jatë'n jatu'uk ja ujts jaa tsukpëpy pë naytënts ja'amë përë** ji'ikxy ja tsujkpëpymë naytën tyim'ëjxmë säm yä'ät t'ijxy yë papëptsyi'ipy t'ijxyën përë** yikjë'kxpts ja ka'ap ja jatë'n tyä'ämë ka ja jatë'n wyë'y yaa ja tsyeky,oy ja atsu'ujky nyikëëkojënt pojën n'ojkojmë'ant jatë'n ja jaa miti jatë'n tyëjtëp tsukpëpy,ëyts ja'amë yikjëkxp ja'amë përë** ka ja yääj ity yuk'akiijy ja ja y'ejtmë apäj'tuujy,ja y'ëjtmë jokx'ëttë ja y'etmë n'ijxyajtypy ëëts ja nayëtën nëkë jaamë përë** jats ja yiktëjmë tsukpëpy yiktijy përë** ji'ikxy ja'amë, nayë poop ujts ja myëku'uk poptsyiipy ja myëku'uk ja timtsy yä'ät ka yë yikji'ikxy yë yë yë tsyiip yë yeë tsapkääj yë yë jatsyu'u yë wya ntëj wyatëp jëkxëp, kuts tyëëmë pyijy poop pyijy jats tsujxk myajay tsuxk ntej wyë', ku tsyä'ämy yë ntëj ja'ayi nukoo puts nuuknë jatë'nyë ja'ayë muum y'atstsä'ämy ka ey tyimtsya'amy ka yë ëy ey ëets win'ijxy ku yë jeky tyäänë pojën yë jëyujk jyäwë wyikënyë wyupiyë jatë'n yä'ät ujtsunk jyujky'äty,jatë'n yä'ät ntëjënt ja kyunäjxë kyukämë,yäayë yuk'akijy'ampy tsyëënë tyanë yë, ja xux'et yë tsyinaapy naytë'n ka'ap yë ntëj jokx'et'jëjty tsyëënë pats ëëts jatë'n nkäjpxwä'ätsy,pats ëëts jatë'n nëkapxy nëmatyä'äky, jatë'nts yë'ëpë ujts'unk tyuyë'ëy yë jya'. Bonifacio Orozco vásquez Ejemplar Treinta y Nueve Mil Ciento Veinte Familia Arialaceae,eem género Oreopanax Em Arbol de tres metros con flores amarillas y frutos verdes.