Xäm ëëts njaak n'uknekapxt njaak n'uknëmatyä'äkt xäät ja ujts miti xyëëw,xënk'teky paxënk'teky yë xyëëw ka'ap yë tyim ja xënk teky säa yë t'ijxy uk sutsoo yë nëjxkäjpënt, nyimutsk yë yëny tu'mtsyi yë yëny,ka'ap yë jatë'n axëëny y'awääjë säm ja xënktëky,miti mëj miti këjxp yomp miti jats yik po'otp päjtp ku muum kämwiiny kämjëjty nëkxjënt pës ja ja y'ët... y'ëtmëtë ja'apë xënkteky miti këjxkp miti yomp,jëts yä'ät xääj yë ijty tunakiijy kopk'aki'ijy jatë'n yë yikpääty jatë'n yë yik'ijxy paxenkteky tsuunk yë y'ääy yë t'ijxy patkipyi jats tsuxk niki'ijxy,jats yë tyëky nyinayëtën yë t'ijxy,sämë ja xënk'tëky,miti jatë'n yiktëjp jayëku nyiyjäämën,t'ijxy nyiyjääm tsuxkëmëtën yë tyeky yë jëts yë' yukyëëky yukpety,jëts ja pyijy'uumy yë pyëtsëmnë pës sääj yë pyijy puts yë pyijy jats nyii... nyimyay nyi... nyi...nyiwa'ap yë nyi...nyityukme'etsy ja pyijy'unk ja pyijy yë pyitymy,jatë'nts yë t'ijxy yë ujts,miti ëëts ëxaaj nëkäpxpy nëmatyäkpy jatë'n yë yik ëjxkapy. ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez Ëxäm ëjts yë ja kipy ja ääy ja ujts njaak nëmatyä'äkt,jëë wa yë t'ijxy tsuxk tsuxk yë tyëky yë t'ijxy jatë'n säm ja xënk teky,jayë' ku ka jya'ajë paxënk'teky ëëts yë ntijy,mutsk yë yëny ka'ap yë jatë'n tyimyëny säm ja jatu'ukpë miti xënk'teky yiktëjp miti yiktawëkp miti yiktaxuxp ja tyeky,ka'ap yë jya'ajë jëts ka'ap yë jatë'n y'ëyyë, ku yë jatë'n njatakuy'äjtwänyënt ka yë jatë'n y'ëyyë jatë'n ja'ayë yë yakëëtspaky yë y'äk ka'at tmatstuuty wa'ats yë ëxaaj matsk jëjp yë ntëj y'ujtsajty,mëët ja xënk'teky tyimnayëtën yë t'ijxy ka tii tyëkatsy yë y'ääy pat'tsuunk ja'ayë jëtsyë nyiki'ijxy yë'ëts tsujxk yëë nyityatëkatsypy jatë'n yë nta'ëjxkäjpënt jëts yëë nyiyja'ayë yyëny oy njäwë tukmëtrëjakukpkën uk tuk mëtrë'an jatë'n yë iiy yëny ka'ap yë këjxp yëny säts yë pyijy,naytë'n yë pyijy,puts yë pyijy mukyits yë pyijy naytë'n jatë'nts yë y'ujtsajty uk jats yë ijty yääj ujtspatki'ijy ja yë tsyëënë ka'ap yë jatën awä'äts tu'ujy,säm ja xënk teky ë'tps ja nëëjut'jëjty awääts'tuujy e'tp ja ka'ats yä'ät ja yë ujtspatki'ijy yikpääty,tuun'aki'ijy ka'ap yë jokx'et yi määj nëjxpäty ja jatë'nts yë y'ujtsaty,jats ëëts yë jatë'n njakëpy yë n'ujts ja' ja yë tsyiip** wi'ëky yë tsyiip'unk yë ojkëp,ka'ap yë tii ji'kxy ka'ap yë tsapkääj yë t'ëky. Ëjts nxëëw'ajtypy Emerenciana Vásquez Martinez. Pëts yäm ëjts unk njaak n'uknëkäpxt njaak n'uknëxe'ekt yä'ät ya ääy ja ujts mä yä'ät ja ujts yik'ëjxkapy ja ujts yiknajä'wë pës yä'ät jaa ujst'unk ka'ap ja tsyapyëny ka'ap ja yeeky ka'ap jaa jyä'äxy ka'ap ja kipy yë jaja'yë nukoo pëjkyonë yëny pëjkyonë yoonji'iky, wiin waan ja yë ja tyëk'unk y'ats yaakkëjy ka tyim myëj ka myajaty kipy,pejy kipy'unk kipy myäts'unk ja ja kutën pyijy pijypyëtsëm pijy'äjtpëtën nkäpxënt ja pijy ujst pijy ja pyëtsëmnë,ka'ap ja ntëj kipy ka'ap ja jyä'äxy yë' ëëts ntijpy paxënkteky ëëts yë ntijy yë'ëpë ujts,yë'ëpë kipy säts yë y'ääy yë ujst yë t'ijxy y'ääyunk makoxk yëë wa, yë y'ääy yë nyawa'kxy jatë'n ntëjënt tyawä'ätsë,makoxk 'eskiinë tmëët'ajty jatë'n tsu'nk yäät yë y'ääy t'ijxy patkipy jëts nëkixpy tsuxk nëki'ijxy'ampy y'ääyunk kyaxi'iky kyolor** jatë'n tmëët aty,matsk piky kyolor** tmëëtë tsäpts patkipy tsuunk patkipy jëts tsuxk nëki'ijxy jatë'n y'ääyunk ëxaaj tmëëtajty yë'ëpë kipy yë'ëpë ujts,yë'ëpë pijy jëkxëp jëyujk yë,jëkxëp tsyiip** yë ojkëp yë tsyiip** yë jatë'n yë'pë ujtsunk,jats pyijy puts pyijy jatë'n yë pyijy ja tyëëm ka ëëts tyëëm n'ijxy pësää yë pyäjk,pësääj yë jyojt yë tëëm patp ka tëëm patp,nukoo way'unkts yë pyäjk pyityimy,ka ëëts yë n'ijxy ëy wä'äts përë** jatë'n ntëj ëëts win'ijxy ku jatën yë y'ujs'ajtë jatë'n , ka'ap yë xënkteky tmëku'ukë ntëjënt tsapyomp yë,tsapyomp ja xënkteky miti jatë'n yiktejp pës tëkatsyi ja wya'më ya'akmë nayë jä'äxy nayë ntukkii...jä'äxy'äjtp ja pyityimy ku ja tyëtsnäjxnë yik'jäxp ja'amë jënts ja'apë kipy mëk ja'apë kipy përë** ku yä'ät ka nukoo uunk ujstunk yë nukoo mäts'unk yë jatë'n yë yyëny jatë'n yë y'ujts'ajty,pats ëëts ëxäm nëkapxy ëëts yäm nyixi'iky nëkapxy jatë'n pës ëëts ëxäm njaak käjpxnaxy njaak xek'naxy yë'ëpë ääy ujtsunk jatë'nts yintej matsk piky y'ujts'äjtë mëët ja xënkteky jëts yë paxënkteky naytë'n jatë'nts ëëts yë ëxäm nkäjxpwä'ätsy. Bonifacio Orozco vásquez Ejemplar Treinta Nueve Mil Ciento Diecinueve,familia Asteraceae eh género Roldana Yerba de un Metro Veinte con flores amarillas.