xäm ëëts njaak uk n'uknëkäpxt njaak uk n'uknëmatyä'äkt,yäät ja ujts miti yiktejp äytsyets sää yë yyëny uk sää yë y'ujt ajty nyinayëtën säm yë ëxway'tsyä'ämy nyinayëtënëtën yë t'ijxy,nyinayëtënëtën yë',ja yë tëkëkpiky yë ujts jatë'n nyapyäätyitë,ja jatu'uk miti yiktëjp ujts kutäk, sää ja ujts kutäkmë ,pës ka'ap ja tsyapyëny këjxp nyiyjaayë ja tyany,jatënyë nyikyon jëts nyi pyantsy ja t'ijxy,jëts yë äytsyets wa yë' t'ijxy nyimyääxëm yë y'ääy nyii... yë' nyinta'ëjxkäjpëmp,jëts nayëtë'n nyikyon yëny,ka'ap ëy ykëjxp tyim tsyapyëny, sämë ja ëxway tsyapyëny jats yë pyijy puts nyipyoopputsëm yë' yeeky,nyipyoop rosa** sunyë nkäpxën yë'ëpë color** nyiy jatë'n yë wya yë t'ijxy yë pyijy jëts yë tyëëm pës naytë'n äytsyetsën yë tyëëm,naytë'n yë yikxon ku'tyiijy...ku... kutyuky yë pijy pyijy wya pyijy ,pyijy pyijy myä... mää të pyijy pyijy uumy naytë'n yë ntëjënt të tyim yëëky yë tyëëm naytë'n yë tmëëtë yë tyëëm sääm yë ëxway'tsyä'äm,tyimnayëtën yë t'ijxy jats yë kuts yë tsyämnë,pës nayëtën yë yëk tsyämnë yë tyëëm nayëtë'n yë yikjii'kxy nayëtë'n yë' ntej njantsyi nkanatyapikymyëë'yë'ant,pës yik jëkxpëtën yë',joontë pëëjxtyë yikxon yë pëëjxy nyitäkwyitity,ku yë pëx...ku yë tsyämnë ku yë tyëëmë jëts yë pëëjxy yikxon nyitäjknëyë jats yë pyijy pës yë kuumyu' yë jëkxëyëp,yë xëwiinky yë seerë** yë yë jatë'n mu'jkëyëp yë pyä'äk jatë'nts ëëts yä'ät'ujts n'ijxy'aty jatë'nts ëëts yä'ät ujts najä'wë ku yikji'ikxy,yikjë'ëkxpyë pës nji'ikxypy ëëtsëtën yë nwepy ëëtsëtën yë' jantsyi kanatya'pikymëyëp ëëtsën yë' ku yë jatë'n yätyikpäaty ja ääyjëjty ujtsjëjty jats yë tsyiip** jëkxep yë tsyiip** yë ku yikxon y'uunkaty ku yikxon xëmumtë jyeestë yë ujts, pës jëkx...jyëjkxtëp yë tsyiip** yë tsapkääj y'oktëp yë',jatë'nts yä'ät'ujts,jatë'n yë xääj yuk... yik... yë yikpäät yä yuk'akiijy,xa yë tunijxki'ijy ampy,pës ja yë' ja yë y'ujts'ajty ja yë' myuxt ja yë yontë jatë'n ujts patki'ijy jatënt ja wëntäk jëjty ja'äjtëp yë yääj jaak kutëëjk äjtëp yë yääj jatë'nts yë'ëpë ujts yikpäättë yik'ëjxtë oy tsyë naytën njojk'äjtënt oy tsyë naytën nwom'äjtënt, ku muum y'ats yëëky ja kyëë' ja tyëky pës ëyëtën yë nayëtë'n nyiktuunënt,uk nayëtën nkä'äjp'äjtënt,tunkpätp yë nayëtën yë nykipy oy yë nkäjp'äjtënt jatënts ëëts ëxaj nëkapxy nëmatyä'äky yäät ujts Ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez Xäm ëëts ja ujts njaak nëkäpxtë njaak ëmatyä'äktë ja ujts miti xyëëwajtypy,äytsyëts, miti jatë'n yiktëjp sääj yë t'ijxy tsuxk yë t'ijxy naytë'n yë y'ääy, mäj yë y'ääy,mëjk jënts yë y'ääy jats yëë pyijy pëjp yë nayëtën amëë tujn päjkën yë pyijyë sä më wa sä më salonk** päjk jatën yë pyijy ja ëëts yë ijty nyikwä'äny ku ëëts yë ijty ntakuy'aty nsalonk päjk ajtypy ëëts yë' ijty kuts yë pyëjnë y'umnë ya'aknë yë pyijy umy jëts yë poop pyëjnë a më nään pyijyn yë ntej pyijy may yikxon naytën sä më ëxway ,ja'ayë yë ëxway kipy wa yë jyä'ämë waanë may yë äytsyëts yikxon tsyä'ämy may yë tyëëmë ka wänääk jënëkxë tyëëmë ëxëm yë ëxwaytsyä'äm,ja'ayë yë' majktäxk makoxk tyëëmëkëjy ja tiny yë' tyajënaxpy ku yë tyëëm yë majatyits pääk yikxon ëjxëm yë yäytsyëts nayë pääk yikxon,mää yë pyityimy ja yë pyityimy yukaki'ijy jëts wa yikxon pääk yikxon jëts ja yë pyityimy mayo** y junio** ja yë yikxon tsyä'ämy, jats yë yikxon yikji'ikxy përë** jatë'n nyityëmpo këjxp jatëntën ka yë' nukoo ajäwë tyimptyëëmë y'ity tyëmpo këjxp yë ity jatë'nts yë yikji'ikxy,jatënts yë wyä'äny ku yë jëyujk yë tmuuky,yë jëyujktë'pëtë jëts yë tsyiip** yë'kypy yë tsyiipy** yë' ku yikxon y'unk'ajty ku yë ujts kyäätëkätstë jyëtstëkätstë,jats yë yikxon yë tsyiip** t'ëky tsapkääj t'ëky oy otiij jëyujk naytë'n tjëkxtë jatë'nts ëëts yë n'ijxy'aty tump yë nayëtë'n mëëj yë yyëëky yik jä'xp yë uk yik wom äjtp yë' yik päx äjtp yë ku yikxon tiyi wyë yëny jats yë yik kääjp ajty yik jojk ajty tump yë,tunk pätp yë,jatë'nts ëëts yë najäw'ajty,jatë'nts ëëts yë nyiktuny ku yë yääj mä ëëts yë npääty n'ijxy,jatën ëëts yë nyiktuny ëjts nxëëw'ajtypy Emerenciana Váquez Martinez Xäm ëjts mëku'uk njaak n'uk nëkapxt n'uk nëmatyääkt ja ääy ja ujts jam ëëts liin waan të n'ats pëëkxy n'atspiky pëts mëëts mjantsy m'ukpatmato'op yë kapxy y'ayuujk mä ëëts yääj njaak käpxwä'tswäny ja ääy ja ujts pës miti ëëts ntijypy äytyëts ja ëëts ëxäm nëmatyä'äkwampy ja' ëëts ëxäm nëkäjpxwampy ja yë ujts matsk jëjp tëkëëk jëjp yë äytyëts äjtë ja jatu'uk t'ijxy jatë'n sää jaa përë** apäjt'ampy ja ity,miti tyëjtëp ääypyä'äk tëjmëtë përë** naytë'ntëkë yä'ät ujts t'ëjxmë sää ja äypyä'äk t'ëjxmë jakutën ja pyä'äkxu'ukmë përë** naytë'n yä'ät ujts t'ijxy säm ja äytyëts,miti ëëts ntijypy ääytyëts naytë'nts yë' t'ijxy säm ja ääypyä'äk nijy... t'ëxmë yääj yë ja myiku'uk ajtypy nayë'ëpë jaku yä'ät ka pyä'äk xuuky jayë yä'ät mapxy tyëëmë, tsapyomp yë' ya'akp yë yik jä'äxy'äjtpë yë',yik wom'äjtp yë' yik nëjp'äjtp yë' jatën yä'ät tyuny jyi'ikxpy yë jääy yë' ji'kxpy yë joon yë',ji'ikxpy yë kumyu' yë, jëmy yë' jatën yë pyijy yë tyunkpätmëtë jatënts yë ujts jëyujk'unk tjaak ntej tjëëkxmëtë,xaaj yë joontë o tii joon yë tjëkxtë,jyëkxtëp yë päk yë,xaaxëp kuntsyat ëxaap ja tsi'ijy'uuktë xaaxëp jaa päkjäamtë tum jëkxtëp yë jëyujk yë'ëpë,ä'xtë oy miti jëyujk tji'ikxy yik... ku'uytyë ku'uypäättë nëkë mäsë ju'ujy natskaapë nats mukxë yë'ëpë jëyujk pats yë ujtsunk jatën ntëj jyayik jëkxtamuky jatë'n yë jä'äy,jatën yë jëyujk jatënts yë yik jë'kxwakxy pëts mäts yë myajay xäm po'o xäm mëë octubrë** po'opë kyixy uk jaa ja matsk ja tëkëëk kyakixy,mää ëëts yäm nkajpxy mää ëëts yäm nmatyä'äky, pës yämpë ujstsunk,pyëjtë ëxäm uumy ptajttë xäm pyëj ukwä'änëtë tumps matsk ja pyijy'unk pyajnëtë pë hatë'nt ja' pyëjwäkxnëtë përë** jatë'n mayë junië mayë junië jatën yë tsyämnëtë jatën yë myäpxy tsä'äm pyëtsëmnëtë säts yë pyijy poop yë pyijy ja tsuunk matsk jëjp yë'ëpë ujts miti tsuunk pëjp, äytyets xunmëëtsy jatë'n yë pyëjtë pë tuuky pyëjtë,jatën yë pyijty,jatë'n tyëkätstë ja pyijy'unk tu'uk tsäpts xääk tu'uk poop jatën yë pyëjtë pats ëëts yäm nëkapxy nëmatyä'äky jatën yë ujstunk pës jatën yë ntëj tyunkpääty tunk pätp yë ujstunk, tsujxk yë y'ääy tsujxk yë tyeky jatënts yä'ät,ujtsunk y'ujts'ajty kuts naytë'n pyijy poop pyijy naytë'n yëk tsyä'ämy ku tsyämnë jatë'nts yë'ëpë ujts myajäwtë jatë'n yë ujst äjtë yääj ntëj tsyëënë tyanë ayuktuujy yääj xuxtyu'ujy jayë tsyëënëtë,yë ka yë nukoo apäjtampy muum t'ëttë ka yë muum jap jojk'apy ka'ap yë jap mä ëy,jap ka'ap yë y'ejtë jap yää yë tun akiijy yuk akiijy yëjttë patsë'n yë jaayë jyujky'äjtë yë'ëpë ujts yë'ëpë yë tëëm yë tsä'äm na yë y'ëjtë yë'ëpë kipyunktë pats ëëts yäm nkäjpxwä'ätsyi njaak nëmatyä'äky jam mëëts xpatmatowtë,uk ja muum xkana'jäwëtë pats ëëts ëxäm nëkapxy nëxi'iky ja kipy ja xyëëw ja ujts ja xyëëw,pats ëëts yitën nkäpxnaxy nxëknaxy. Bonifacio Orozco Vásquez. Ejemplar Treinta y Nueve mil Ciento Dieciocho Familia Ericaceae Género Gaultheria,eh probablemente Gaultheria Adenotrica, Arbusto de 20 centímetros con flores rosadas y frutos eo negros.