xääm ëën njääk uknëkäpxt njääk uknëmatyä'äkt, yä'ät ja ujts miti xyëëw wa'aj yëk.... yëktä'äm pu'uts, tën tyim'ats jätyëkëy miti xyëëw yëktä'äm pu'uts, pës määj yë 'yity, uk määj yëë npä'äjtën ëxäj wä'aj tunaki'ijy kopk aki'ijy, jate'n yë 'yity tits yë jëkxëyëp jëkxëp yë' jë tsyiip** ku y'uunkaty uk yë pyijy pyijy nyukyj jate'en yë yik jiikxy, jate'n yë tsyiip** jëy jyiikxëj, tsapkäj ka'ap jë tsapkäj jëy jyiikxyëj uk ka'ats yë' ëy tiij jëyujk jyiikxyëj, tsyiipëte'n** ja'ayë jëkxyëyëp jats sääj yë yëny? këjxp yë yëny, niyjam matsk metrë'an** ni jate'n yë yëëny jëts yë myajääkoojnëj jati'inyë jats yë pyijy, poop yë pyijy jats jati'inyë tsëtskix yë pyijy ja'ayë wyëko'onë japts ja pyiajk jyë pyëtyim, ja'ats yë mujxp ja pyäjk niyjate'nxëtë'n yë wyëpëjy ja pyäjk sämëtë'n yë kuxo'ox pyijytyë ja pyäjk ja'ayë y'apoojpäky, jats yë jate'n jam myuxy jëts its... kë kipyj, wa' yë 'tijxy nyëpoopjäämëm , jate'n nyëkipyj yë 'tijxy, jëts jë y'ääy nayëte'n yë y'ääy jya kaxi'iky, tä'äm pu'utsën ja'ayë kutën tsuukxy 'tijxy jë y'ääy, tsay 'tijxy jë y'ääy jate'nts yë' y'ujtsaty jate'ntsyëë yukyëëny yukpety, ka' yë ëy tijwyä'äny, ka'apj yë nejp'äjtën, ka'apj yë nwo'omäjtën jakuj nyëmyäts yëj... yëëny yë wya'... kyë' tyekyj, nyimyätsëte'n yëj... ja'ayë pyëtym, omtsyë nwä'äjtën njä'äxyäjtën niy jate'nyë ka' ntejën mäsë** jë tyunk pyëjk teej jate'nts ëëts ëxäm nëkapxy, nëmatyiä'äky m... matsk jëëptsëte'n yä'ätpëj ujts, matsk jëëpëte'n yik 'iijxaty, yä'ät yëktä'äm pu'uts wa'aj yë' tsuukxy jë y'ääy jate'n yë n'ejx käjpënt jats ja mëëj tä'äm pu'uts miti mëëj tä'äm pu'utsäjtpmë përë** ëtp ja nayëte'n oyëëj määj etp jaa... jok'xëjk ääjy , n'ijxpy ëëts ja jaa, uk nayëte'nts ëxaj xääyë kämwiiny kämjëëty, ëtp ja jaa, ots ja nykwäänma'ant pujx ja'ajp kë', pujxja'ajp teky, uk ots ja nwä'äjtën nëjpäjtën mëj ja yëëky, tsë'ëtsy ja yëëky muum määj jats ja... ots ja nwë'ejxën mitipë ja jam nyiktunkpätää'äny jate'nts yë ujts tsëkatsy jaten yë ujts nya... nyapyëxëyë pës** jate'n jëte'n yë tyunkjpäätë, përë** yë mutskpëj yëj... tsaypë ka'ate'n yë wye'ey ka'anëj tyunkpyëk yë teej, jate'nts yë... ëts ëxaj nëkapxy nëmatyä'äky jets yë y'ity pës yäj yë y'ity tun aki'ijy, kopkaki'ijy yëj... tsäypë yë yëkpëj, jayë y'ity jëts ja majatypyëj pës** etpja' oyëmäj, etp ja yäj tun aki'ijy kopkaki'ijy uk etpts ja' xayëj muum jate'n, jënaki'ijy tëkaki'ijy, nayë tsokmëp ja' ku ja nejpën ja majatypYëj jate'nts ëJts yë ëxäm nëkapxy nëmatyä'äky ëts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez. Wa'ats ëJts tsyäm n'uk nëkäpxwä'äny n'uk nëmatyä'äkwämpy yä'ät yëj tu'uk yë ääy yë ujts wa'a ëëts yëntijy yëktä'äm pu'uts mäts yë' jyukaty jam mäj wa'a mäyëë... nyë të'ëts et, ka'ap yë' yukpatki'ijy y'ity wa'atsyën ëëts yë nyikwä'äny yë tsiip** yë jiikxypyëj jëyujk Yë Jiikxpyëj, pijy myu'ujkëp yë' kumyu'u yë', xëwinky yë' jate'n yë y'ujtsaty, ja'ats ëëts yë nyikwä'äny, päx'ätp yë' wo'omäjtpyë ku yë' yëëky mëj yaakp yë' ku yëj twënjäwë nääjxwi'inyët, ja'ayëj ntejën aejxëj yik pëëty nayëtë'n wa'ats yë y'ujtsaty matsk jëëp, wa'a yë' mutsktä'äm pu'uts yë yëktä'äm pu'uts, naxpyj yë yëëny, exëm ja pooptä'äm pu'uts mëëjts ja, këëjxpts ja pyatëkëj, këjxp ja yëëny ja namatsk, matskjëëp yë y'ujtsaty wa'ats ëts nxëëw'atypy Hemerenciana Vásquez Martínez. Pëts mëëts meku'uktë xämts tsyä'ät ja ääy ja ujts njääk n'uk nëkäpxkoojt njääk uknëmatyä'äkoojt tijaty yë ujts xëëw, ti jaaty yë ujts yik tejtë yä'ät ja majääytyëjk sää jaty ja ujts ijty yik xëtejtëj, yik xëmo'otë ja'ats ëëts ëxäm pakapxpy, ja'ats ëxäm paxi'kpy nayëte'n jay ääw ja ''yayuujktë ja majääytyëjk miti yä'ät ja ujts yiktëjp mutsktä'äm pu'uts ëëts yëntijy, yëktä'äm pu'uts ja' yë yiktijy jaku kawënakjëëp ijty ntejë'n kipyj'ätë, matskjëëp yë kipyj'ätë ka yë ntejë'n tu'uky kipyj'ätë tu'uk ja mëj mëj wä' ntejë'n tä'äm pu'uts, përë** mëjts ja yëëky, jä'äxy'äjtp... wo'omäjtp tump ja'ap kipyj nayëte'nmë yä'ät ka'ak yë ëëy tyuny, niyja'ayë pejy, jëts yë yëëny, jate'n juun yik pëëty u'unk kipy wa' yë' jo'ojkäjtp päxäyp jate'n yë tyiunkpätmë yë' përë** ku yä'ät ujts poop yë pyijy, jate'n yëj... pyijy wyä'äkxy jaku tsuxk 'tijxy, yëk 'tijxy jëëy ääy ka' ntejë'n tyimy wä'äts tsuxkë niyëkëte'n y'ääy u'unk 'tijxy jaku jyääwë mëjk tsuuxk ntejë'n kapxën jate'n y'ääyaty ujtsaty yëpë përë juun yë kyë' jë tyëky yë' ka' yë... jaku ja tsapyoompëmtsyë' këxpj, perë** jaku nukë pejykyonë, ka' yëëky ka' tyayaakë ka tiij jate'nts yëpë kipyj tum ja mëjtä'äm pu'uts, mëjpoopë yakp ja' mëj kipyj ja pyëtymy nayë'ëpë kipyj jate'nts yä'ät xäm kapxy nmatyä'äky yë ääy yë ujts, jatents ëxaj nëkapxy nëmatyä'äky yë'.... yë ääy yë ujts xa ntejë'n jyukyäjtë yääj'ampy, ya yuk'aki'ijyampy yë y'ëtëj, yukaki'ijyampy tyanëj määj jë xuxy ët, mä jë pooj, mä jë tuuj yë'ëy ka' yä'ät jën jëëty, ka' yä'ät apä'äjt tej, ka'ap yä'ät apä'äjtkë'ëm ääm mäyëj än et, ka' yëj jam 'yity, tum wënk ujts jam etëp jamëtëj tëkatsyën ja t'ëjxtë, tëkatsyën ja y'ääy ujts jat ejxtë, ka' yëntejën myënyapyäätyë myuku'uktë mäj ja muum apä'äjtamy ka' yë mäj jam n'ijxy jam nwënejxmë tumwenk ääy ujts jam t'ijxy porque** yäj yë tsyëëny, ya yë tyany yä'äpë ujts pats ëëts nëkapxy pats ëëts nëmatyä'äky jate'n yë ka yëj tsyiip**, tsapkäj yë' waanëj mëmukxy, jëpkumukxëp, përë** ka' ntejë'n tsimy tsyiipëj** jikx yëj ëëy ka' yë'... jëyujk otjëëkxtë ka' ntejë'n mëati'itsy pats ëëts ëxäm nëkapxy nëxi'iky nayëte'n pës ku jate'nts yä'ät ëëkipyj... yäj jyukyajty tsyënë tyanëj yäj, jaten ja teëtyamëj, tëkamëj nëmatyä'äktë ku yë ja kipyj xëëw'ättëj pats ëëts ëxäm nëkapxyj nëxi'ikyj nayëte'n Bonifacio Orozco Vásquez Ejemplar Treinta y Nueve Mil Ciento Trece, familia Asteraceae género probablemente Bartlettina, eh arbusto de dos metros con flores blancas.