Xäm ëën n'uk nëkäpxt n'uk nëmatyiä'äkt yä'ät ja ujts miti yik tejmëp paxu'nmye'etsy pësäj yit ëxmëj, uk sä yë yomë, uk säj yë yakmë tyim nayëte'nts yë yëëky, uk tyim nayëtë'ën t'ijxy säm yë xunmye'etsy miti yik jëëkxp titsy yä'ät tyatëkatsypy ku kaj yik jikx, jëts ku yë kyipy ka ëy o'ojkën yëëk niyjayë' tyany säm yëë ujts kutäk miti jate'n tyejtëp miti ni ka jyiääwë y'ëxwäy tsyä'ämë, ni nyayëte'en ja ja'ayë yëëky naxpy jatë'ntsën yë y'ujtsaty perë** tyim nayëte'en tijx ja kyë'ë ja tyieky säm yë xunmye'etsy ja'ayë tyiëkatsy ku ja tyiëëm tëkatsy t'ijx ja pyijy nayëte'n pyijy yë tyëëmë'n ja'ayë tëkätsp ku yë tyëëm y'u'unk aty nyëpoop, poop tsuxkëm yë t'ijxy kutsy yë tsyämnë, ni ryosa**ja'an, nyii joox tsäpts, joox, joox joox color** yë myëët kuts yë tyiääm näjxnë jëëts nyëtsyäptsënë jate'nts yë, yëpë ujts yëëky, jate'n yëpë ujts ëxaj yëëny perë** yë' mayëp jyiäwë nayëte'n yë' pyiäjk, päjkëpëte'n yë nayëte'n, xap yë pyiäjk nayëte'n säm yë xunmye'etsy jë pyiäjk tyim nayëte'n t'ijxy, ja jyäwë ja wanë pëx jate'nts mëku'uk tëjktë, jate'n ëëts yë ëxäm nëkapxy nëmatyä'äky yiy ääy, nayëte'n tyim xënmye'etsy ääyën ja'ayë ku nyipoop kyiaxi'iky, poop tsuxkëm nayëte'n kyiaxi'iky jate'nts ëëts ëxäm nëkapxy nëmatyä'äky, oy jäwë njo'ok äjtën ja jënts jete'en yë nyëkyipy jyiawë jyakaxi'iky ka ntëjën tyim ja yik tanë'ijxnyëm ja ku ëxäj ëën nayëte'n nwe'eynyëm n'ejx, n'ejx... njixnyëm këynyëm, jate'nts mëku'uktëjktë jate'n ëëts ëxäm nëkapxy nëmatyä´äky ëts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez jäm mëku'uk xäm n'uk nëkäpxwä'mpy nëmatyä'äkwä'mpy ja paxunmye'etsy ja paxunmye'etsy jate'n ja t'ijx säm yë xunmye'etsy jakute'en ka ja yik jiikx, yë xunmye'etsy yik jëëkxpyë pës** paxunmye'etsy ka'a yë' tijy jyi'ikxyë yë nyë'ujts ja jate'n yë jyayëny säm yë säm yë xunmye'etsy perë** nukë ts... tsuxk yë y'ääy kaxëkpyë ku ja ka xunmye'etsyë, pats yë paxunmye'etsy t'xëëwë, titsyim ka yë yënyë, ka yëë kajaa ntejën ja nayëte'enyë yë xunmye'etsy jya wye'ey jya... jya...jyam, jaku jam jya myuxtë jya yontë, perë** tëkätspëte'en liin wan yë y'ääy yë'ëte'n ja'ayë yik ëjxkäp yë nyëkipy nayëte'n, ka'a yë tiij wyä'än,nika'a yë kyä'äjp'aty,nika'a nëtiij, nëtiij, pës** yëj jëyujk ja'ayë ajot'äjtëp yë joon u'unk ja'ayë ajotäjtëp ku yë tyëëmë, ku yë tyëëm pyety jate'nyëte'n yë iiy, jëts yë tsyiä'ämy, pës** ja yë'ëyë para** joon yë wyiä'äny mäts yë 'yity yë paxunmye'etsy nay jam mäj yë xunmye'etsy yik pääty yik ijxy ëjts nxëëw ajtypy Valentina Vásquez Martinez pës** xäm ëjts ja ujts jatëkoojk 'nuk nëkäjpxt 'nuk nëmatyä'äkt mitë ja' mtë ja jää'y tyëjtëp paxunmye'etsy përë** ja ujts jate'n xyëëw nyëjate'n tyinmy ja ijxy sä xunmye'tsy tja'ijxyën përë** ka' jya'ë wenk tëkäjtspxë ja tyëëm ka'ap ja nayëte'n 'tijxy xämë xunmye'tsy tyëëm tëkäjtsp kuwänë pë ka'ap ja ujts ja'apë jyïikyxyë ka'ap ja pën tjiikyxy ka'ap ja' pën 'tajot'aty ja'ëtën nukë jantsy pa'ujts ntej jatë'n tëëmëp säm yë xunmye'etsy tyëëmë pats ëëts xäm jate'n nëkajpyxy nëxi'iky kunëjkx xunmye'etsy 'xuk ejxnëtë 'xuk jëëkxnëtë ka' jyëktsyë ka' pyä'äkë nukë tujxypy jyäwë atä'mëp jate'nts ka' tyëëm pyä'kë ka jyëktsyë tsojk ja 'xëëtswëtejtënt tsojkts ja 'xuk pä'ämtuunë'ant 'xuk yëk o'jknë'ant ku yë njëë'kxënt ku yë muts'unä'jk ku yë pën tjëëkxt ka' yë jyiikyxyë yë'ëpë ujts mitë ëëts ëxaa ntijpy paxunmye'etsy pës** wa' yë' pë jyiikxpy jëyujk kya jiikxpy jë jëyujk yë' ja'jku jate'n säts ja tyëëmë ku ja pyijy nayëte'n poop pyijy nyte'n xunmye'tsyën tsimy ja pijy jajku tyëëmë tëkatsy tyëëmë tëkatsy tsyä'ämy tsujxk ntej tsujxk puts´ëm ntej tsyujxk'aty ku pyiixy ku yeeky kuts myajäänë nayte'n tutä'ky myajay përë** jate'n tsäjpts wëëxyëm ntej tsyäm okwä'äntë m... kuwya'atëëj tsyämnëj myäjäänëj, kuts tsyämkëtäknë pës** wä'äts tsäpts ntëjën tsyämnë ka'a ntëj yëk tsyä'ämy ëxëm jë xunmye'etsy tsyä'äm yëkxë tsyä'ämë tsu'unk tejën jya'a 'tijx porqué** y'ät ujts xëp paxënmye'etsy tsäpts jë tyëëm 'tijxy jëts ka'ap jëy ääy jate'n tsyuukxyë xäm jë xunmyë'ëtsy y'ääy tsyuukxyë ja'ayë nyëmajaty jawëne'enën jëy ääy pyëty yë'ëpë ujts säts yë tyeky yë 'tijx nayëte'en xunmye'etsyën ja 'tijx ja kuu jäämën jë tyiekyu'unk nayëte'en jëy jyioojt, nayëte'en tuki'iyë 'tijxy jë nyëkyipy përë jaten nukooj nayëte'n mëj ntejën ja yeeky, përë ka tyim myëj yeeky, nayëte'n xunmye'etsyën yëëky ja ku nayëte'n përë** ka tiij nyikwäänët, ka tyim tsyapyomë, jäk tsapyomp yë xunmyië'ëtsy jaak yakp yë, përë** kuyä'ät ujts u'unk jate'n ntëjënt niyja'ayë yoonk këjy, naxpy ntëj tyaanë, përë** ja yomp, përë** këjxp ntëjën jyatanë përë** ka tyim yënyë tyim yoon nyäjxmë, ka tyim myëj nyäjxmëj jate'n konyë tyä'änkëjy, jate'ny tyëëmë uk jate'ents myajääyë, jate'nts yë tyëtsnëmëj, jate'nts yä'ät ujtsu'unk jyiääyaty, ujtsaty pats ëëts ëxäm njääk käpxwä'ätsy jate'n jate'n yëpë kipy jate'n yëpë ujts tyëëmë, uk jatents yëpë ujts jyiukaty përë** ja ka yik najäwë wänts tsyëëyë yë tyëëm, uk wänts tsyëëyë yë y'ääy ujts tijy, ka yik najäwë yë' päts ëëts xäm jate'n nëkapyxy, nëmatyä'äky, ku ja tëëtyamëj tëk'amëj jatë'n xëtejtë pats xunmye'etsy xyëëw pëts ja'a yë ujts, yë ëxaj ëën tijy jate'n jate'n ja y'ääy u'unk t'ijxy, jatents jay tyëky u'unk t'ijxy sä ëëts ëxa nekapxy nëmatyä'äky, nekapxy në xi'iky pats ëëts yäp yëte'n njääk käpxnaxy, njääk xeknaxy, xats ëts yën mëku'uktëjk tët nëkapxtë pës** jate'nts ëts yë kapxy ayuujk njääk yiknaxy. Bonifacio Orozco Vásquez. Ejemplar Treinta y Nueve Mil Ciento Uno, familia Aquifoliaceae, género Ilex, arbusto de un metro y medio con frutos un hemm de Bayas rojas.