Xäm ëjts ja ujts n'uknëmatyä'äktë,yä'ät miti yiktëjp ujtskutäk sä yë' t'ijxy pës äätsp yë' nääjxwën'äätsp yë' jatën yë jujk'ajty jëts nukoo kutsëëts yë kyaxi'iky ku yëë tukmanan tukmanan yëny,ääts yë'ëpy yë' kaap yëë tumps jayë pyiti'iky,jëtsyii tsyapyëny tyimnäjx äätsp yë y'ujts aty ka'ap yë mëëjy jë tyëëky,kaap yë yëëky kaap yë tiij tyim nukoo mäts unääjkënëtën wyë'ëy,y'äätsy ku tsyë y'ääts wa'kxy,jëtsyë ja'ayë ja y'unk jap pyëtsëmkojmë,nayë y'äätsjëtypy,jëts jaak äätskëjy,jaak äätskëjy,jatë'n yë yë'ëy jëts yi kuts yi y'atsyonji'iky,jatsyi pyijypyety,jatsyi tyëëmë yë pyety, pyijy pyety jatën yë tyëëmë säm yë xummyë'ëtsy niyjatënëm yë y'atskaxë'ëkwä'äny përë** wa'ts yë t'ijxy yë tyëky tsäpts ku yë wya tyee...tyëëm mwënt yë kyaxi'iky tsäjp yë tyëëmwënt yë, jatsy y'ääy tsujx yë t'ijxy jatsyi kyë'ë tyëky sää yë t'ijxy pës nukoo mäts,nukoo kipy nukoo wa tsa'nk mëët,jatënyë ja'ayë kyaxi'iky,jatënyë yik ijxy'yajty,yë ujtskutäk määts yë ity yääj xuxy et jëjty,mää yë tun ääw tun ääw kopk ääw uk ujts ää'jy,jatë'n yë ity ka'ap yë ëy yëny ujts pat'kipy kuts yë ujts patkipy ,ja tany pës oknëp yë jap,ka'ap yë jap uk tsoknë jatë'nts mëku'uktëjktë jatë'n ëëts yë ëxaaj nëka'pxy,nëmatyä'äky,jatë'n ëëts yë n'ääw n'ayuujk ëxaj nyiknaxy pënë ja'mts mëëts tëkatsyi ja xyëëw xnajäwë,pës ja mëëts xjaak pukäjpxët,ja mëëts xjaak'tukmato'ot jatë'n ëëts ëxäm ja n'ääw,n'ayuujk npëjktä'äky. ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vasquez xäm mëku'uk ja ujts ,ujst nëmatyä'äkwäny,wa ëts ëxaaj nëmatyääkwampy ja ujtskutäk jatits ja ujts'kutäk yiktiijy,nukoo jaku ja nukoo japy nääjxjëtypy,witity y'ääts'witity ka'ap ja këxp tsyapyëny mäts ja npäjtënt n'ëjxënt,mää ja yë tun ääw kojpkääw,mä jäm ja tsääj mmmm...mä mëj ujts kyayëny jamjëtën ja n'ëxënt npäjtënt,ja'apë ujtskutäk,kuts ja ujts patki'ijy,pës ja yon'ojkpëtën ja përë oknëp,ka'ap ja ntëjënt tsyuj, tsuj jam yëny ka'ap ja myëjë myayë jam mää tsa jap tyimy tsyeëky mä ja ujts kyaka'ity jats jatxëëwë ujts'kutäk,sääj ja ujts'kutäk wyë'ëy ja tyëëm,ja pyi'ijy t'ijxy pës nixyun'më'ëtsy pyijyin ja wyë'ëy,ja y'atspyijy jats ja tyëëm,naytë'nts ja tyëëmë,yëkëm ja tyëëmë pës ka'ap ja yik ji'ikxy,ka'ap ja tiij ja tëëm,nukoo ja jatënyë ity ja jëyujkunkën ja jyë'ëkxtëp,ja joontë ja päk'të pitijaty ja jyëkx'tëp,përë** jëyujk ji'ikxy ja ja'yë wyä'äny ka'ap ja jä'äy ja tjëkxtë jats ja, tsyiip ja borreeg** ja tsajpkääj jatsën ja nukoo nyi'oktëp kyu'ojktëp ku ja' y'atsu'unk'ajty ja ujts'kutäk jate'ny ëëts yë yäj n'ijxyë, jate'n ëëts yë yäj ntejën najääwë ku yë ujts kutääk kate'n yë ëy, kutsën ja määj ja ujtskutäk n'jayu'ujën ja tu'unën, pës kitin jyantsy pyëëty myatëëy wënk ja ujts kutkäk japyë ja tëy äätsyë'ëny, jatsën ja t'xëëwë ujtskutäk yëëts ëts ëxäm n'ats nëkapxpy n'ats nëmatyakpy, yë ujts u'unk pës jate'enyë ëts yë najäwë wa'ats jën xëëw Valentina Vásquez Martínez pës** yäm ja ujts jatëkojk n'uk nëëkapxt nëmatyiä'äkt xäm jaa... mitits jawyëën n'uknëëmatyä'äkp, mitits jawyeen ja.... nyknaajxy yin mëku'uk tëjk nëkapxtë nexe'ektëj pëts xääm ja n'uk nëkäpxt wä'ätst, n'jääk kapx wä'ätst sän yë y'ujtsaty sän yë tsyëënë tyianë yë ujtskutäk pës** ja'a yik nëmatyä'äkwämp xääm ja yiin ja wään ën nëmatyä'äkwä'äny sun yë jyëënë sun yë myajääyë suts yë yontë y'äätstë, sutsë pyu'utë, sutsë myiuxtë jatents ëëts yë nëkäpxwä'äny nëxe'ekwä'äny pëts yä'ät yë ujts kutääk mayë tsyënë, mayë tyianë ya yë wëntäk jëëty y'ity, wëntäk jëëty yë tyiëënë, ku äntujy yë tsyiëënë, ka'a yëë ujts patki'ipy y'ity, ka'apyë jap tsyapyëëny, ka'ap yë yoon ji'iky, ka'apyë y'ä'äjts ji'iky jayë jap jayë wya'anë y'ojknë tsëkëënyë nukë jap liin jaty muum jap jyääk ku'ujxnë, porqué** ku yë' äntuujy, o wënwä'äts tuujy tsyëënë tsatsy yon jëkp, ats ä'äjts jëkptën yë këxp tsatsy y'as yon ëëky përë** ka t'o'kën tyim ëy exëm jë xën me'etsy tyapyomp kojmëp yë, përë** yë ujts kutäk u'unk ka'a yë naspäätë yë'ë, ni jaak naxpy yë tyiany, naxpy yë jë wyiäknëtë jate'n kuts yë tyëëm pyety pyijy pyety nate'n pës** nayjayë nyaaxy,ja tyëëmë, ja yë naxpy pyijy jate'n yë ja'ayë jyujkyaty kuts yë wyë'ëy, jaten yeeky pyeety jëts yë pyijy u'unk, jëëts yë tyëëm u'unk yë pyety tsujxk ku pye'extë tsuxk yë ntejën tëëmaty, tsuxk yë kiolor** yë tyan, kuts tsyämnë pës** tum jate'n yëkj nuk jaty tsyiamnë tum... ka'ap yën tejën kxon wä'äts tsäpts, ka'ap wä'äts... jën tsapts tyiä'ämy, tum nukë yëk nukë jaaty yëk, xëmë mutsk pyiakxën tsyä'ämy ntijy tëj, mäj kxon tsämnäxtëp, përë jate'ents yä'ät tsyämnë pats ëts yä'ät nëkapxy ka'a yi tij tyim wyä'äny, ka'a yë tsyëëyë, ka'a yë nitij n'tejën ka ma'a... ka yik najäwë, puj ja tsyëëy kyatyëëyë pëtij yëpë ujts'unk wyä'äny porqué** ka yik najäwëaty, jaten ja majäy tyëjk nëkapxy nëxi'iky ku ja ujtskutäk xëëwë, ka yik najäwe pë tij merë tyim ja xëëw përë** jatenyëj najäwë ku jumëjt tëk amëj nëkapxy ku ujts kutäk xëëwë pës** ku jaten tsyaty n'tejën yë ujts u'unk tyëëm pëty tyëëm ntëjn pyajtnë wyënä'knë yë joon nteej wa'a wëpujxtëp wyëpëtëp, yë' yë joon y'ajotäjtëp xats tsujk u'unktë, xa jë päktë, përë** ka jyiäwë yë päk tjëëkxtë, yë tsuujk jyëkxtëp, jon u'unk jyëëkxtëp yë jate'en tsyaatsy wyëpeetëp wyëëkontëp jate'n, yë jëyujk yë' yë tyajuky äjtëp jate'n yëpë ujts, yëpë... ya ntej... përë ja ujts jëëty tsënaapy ja jëyujktë, yë'ëts jën tejen ja wyëpëëtëp ja wyëjëëkxtëp,jatë'n yë' tyayaktëp tyatsoktëp yë jëyuk u'unk yëpë ujts pëts jate'en ëë mëku'unk ën nëkapxy nëxi'iky yë ujts ku xa yë... jate'en y'äätsy, përë** ja wëntäk jëëty y'äätsy wyë... y'äätsy jate'n përë** awä'äts tujy ntej tsëky ka'ap ja ujts patki'ijy ja tsëky, ka'a ntej twënjäwë oktëp nayëte'en, kuts yë myajääyënë nayë tëtsnëp nayëte'n, jate'n yë tyëtsnëj, jate'ny yë wyëëntëkëënyë kuts yë tyiek u'unk jate'en ëxaj mëj y'aty yëëky, përë** nayëte'n pejy kyionë mä nukë mätskonë, ka n'tejen xikxon mëj tyim yëëk, ka yë tij, ka yë kiä'äjpë , ka yë tij pyëtyimy, nësutsë yë jate'nts yëpë ujts kyipyajty sä ëxäj y'ujtsaty, y'ujtskutäkajty jate'nts yë y'ujtsajty, jate'n... pats ëëts yë nëkapxy, pats ëëts yë n'jääk nëxi'iky, njääk käpx wä'ätsy jats meets xnëkäpxt pënëtiij ja merë tyim xëëw, uk jats meets xjääk najäwë, jëts mëts xjääk xtukmato'ot wënajty xkäpxtët matyä'äktët nayëte'en pats ëëts njääk käpxwä'ätsy jate'n përë** yë ujts kutääk u'unk, yë ëëts ëxäm njääk käpxnajxypy yë xyëëw jate'n Bonifacio Orozco Vásquez. Ejemplar treinta y nueve mil cien, familia Ericaceae eh arbusto de cuerenta a cincuenta centímetros con fruto una baya morada.