Tsi... yë tsiij ëëmy yä'ät ëxäj miti' ëxä ëjts ntëmpy ntëmpy nmatsyipy, wa' yë' këjxp yë yëny tsapyomp yë' samyëë kaam'änktë sämyëë jënpojtë niiy jatë'n yë 'yujts'aty jannën yë' tsyapyëny, jatsyii pyijy jatsyëë tyëëmë ku yi pyijy tamujkëp yë' ja kuumyu',ja xëwinky ja serë** jëyujk jatë'n yi tyamukyiyë,jëts yë tyëëmë yëk ënk äjtp yë tyëëm yë' ukjats jatu'uk ja tyëëm apëjpaky mitii niwyäjën kaxë'kp sämë ja kutsarey sämë paktsek ja tyëëm nyiyjatë'nën ja appëjpaky,ja tyëëm muum,ja'ts naytë'n yik enk'äjtp, yikpëëmukp yikkonmu'kp,jëts ja yik ënk'aty,ëyë unä'jku'nk ja takuy'ättë,mutsk unä'äjk ja takuy'ättë jatsyii y'ääy pës tsuxk yi t'ijxy, jëtsjë nyikyipy jääm yi t'ijxy,tsapyop yë' oy yi nyiktunk'päjttënt,jam jë jo'ojk,jam jë nëjp wo'm pënë sääj ja kipy jam të yaak'pitymy,pënë sääj ja kipy jam wyiyeeky wëë...wyikaxi'iky ,jatsë wa' jëtsëë pujx...pujxjaajp tëky ,jatë'n yi tyunk pääty tunk pätp jëtën yë mayjëëjp, kuts naytë'n tyunkpääty jap ja tyuu'nën ja pyëjkën jatu'uk ku ja uunk ku ja unäjk kyaxë...myëntë kyaxë'ëktë, jëts ja wuëpy yik ëxä'äy ku ja tsëxk y'ëyyë, ku ja tsëxk yik nëpotsë, jëts ja kë'ën nyajxy ja kë'ën tyuny jëtsën ja jatë'n ja u'unk unä'äjk yik wa'atë yik tawoptë ja wepy,uk nayëtë'n ja majääytyëjk ja u'unk tääk ku ja 'yatski'iy pës yë'ëtë'n wepy'äjtp yë'ën ja majäytyëjk nyanamptëp yë'ën ja majäytëjk 'yamtootëp kutë'n ja xyik kë'ënt xyik tsë'ënt xyik xëjtsënt jap tsëjxk'jëtypy jatë'nts mëku'uktëjktë jatë'n ëëts ëxaj nëkajpyxy nëmatyä'äky,jëtsyë pës jatënëtë'n tyunkpääty kutën ja ujts jya'aty ja'këjxpëtë'n naytë'n 'yatsikjäätyikëënyë ka'ap ja kë'ën 'yuknäxnë, jats ka 'yukyiknajääwyënë tiijatyjëtën yë ujts wyä'äny,jatë'n ëëts ëxäm ijxy'aty uk jatë'n ëëts nyik... nyiktukmatëy,uk jatë'nts ëëtsyi të nyiktunkpääty,ku ja u'unk ja määy të yikpääty të yik'ijxy jatënts ëëts yë ëxäm nëmatyä'äky uk jatë'nts ëts ëxäm ja n'ääw ja n'äyujk nkëyaky,jëts yë tyëëm pës tsapts yë'... tsäjpts yë tsyä'ämy jëts ku tsyämnäjxnë jats yë yëkënë,jëts yë joon yë jyëëk'xmëyë,ats jëëkxëp yë joon naytë'n ku yë ji'ikxy 'yats akëjxë joon yë jya'a,pës joonëte'n y'atsjiikxyäjttëp nayëtë'n jatë'nts mëku'uktëjktë jatë'nts ëxäm nëkapyxy nëmatyä'äky säm ëjts ja nëkapyxy aja ku tsëx... tsëxk jëtypy tyunk pääty ku ja natyatsä'ë natya'oonë, pës** jatë'n mëku'ukën ja yiktakastë'pyxy ja wa' ja jën'ayow,jëts jëtë'n natyaoo'nëyë'ant yë tsijyeemy ääy,jatëntsënyë tsyëëy'aty,jatë'nënyë tyunk'pääty jatijts këjxp ja nyatya'ëënyëtë ja majäätyëjk, ja uunk tääktë jats jaa... pä'äm ka yikmëtany,jëts na niijpy wyinäjkkijxy,kumë tsaatsyëp ja ääw ja jojt, pës jatë'ntsën ja yik'äyë yik'tsëyë jatë'nëtën ja tyay ja tsaatsyë ëën ja majääytyëjk yë tnëana'amtë kutën ja na... kuwänë ja nänkyë'jë, jatë'nts ëjts ëxa nëkajpyxy nëmatyä'äky. Ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vasquez. Mëku'uktëjktë xäm ëts yë tsijy'eemy n'uk nëkäpxt n'uk nëmatyä'äkt yë tsijy'eemy yomp yë', wa'a këjxp yë yëëny yik jä'äxy'ätp yë', kipy'ätp yë', tits yë mäse ntejën tyim tyumpy wo'm kiipy yë', neejp kipy jakp yë' etp yë' ka'a yë säj jyaty, jaten'ts ëëts yë yääj n'exkapy yë tsijy'eemy japts yë jatu'uk määsë mititin yëj... xik tsënääyën xik tanääyëm mëk mäjääwëj yik tsëëy'ätpën yë nayëte'n, määts yë tyuny ku yëë... mutsk yik pääty , mutsk yik ijxy jatsëte'n jap ja tyunk pyäätyë yë tsijy'eemy, yë' jap.... ku ja tsexk y'ëëyë, ku ja tsexk tyaapyääts jatsëtën ja tsijy'eemy ja'yëj y'as yik këëny ja'ats as yik këëny ja'ats yik tanëwop, natyanëwojpëya'am, jaten yë tyuny yë yik takatswop japp tsexkjëëtspy ja jëën, sä... ku ja xuutsy yik tsëëxy, jate'nts yë tyuny yë tsijy'eemy, mätsëtën wye'ey jats yëë... kutsyë ntejën kyukëëjxëënyë nayte'n yë yikwëntsë'ëjkynyë yik wën jääwënyëj yëtën mäsëj tyim tyumpy yë tsijy'eemy yik ëxääp yë yik pawëtetpëtën yë' mä yë y'ity kya'ity kuwänë yik ëxä'äy. jate'nts yë tsijy'eemy yë tsuunk yë pyëëj jate'nts ëëts yë yäj n'ijxyë, jate'nts mëku'uk yë tyu... tyuny pyik yë tsijy'eemy jats kutsën yë y'akëëjxënyë kyuukëjxënyë ja tsexk mäntej e'... eepts xëëw, eepx xëëw,eepx xëkëk xëëw säj jaty yë yik tijy jats yë yik'akoonmuknëj yë tsijy'eemy miti jats të tuny ja... miti të xiktuny nja'ats yik akonmuknëp eepx xëkëëk jats yik atsummuknëj, yik wëntsë'ëjkë tyutk y'ooknëj jats yik patsëmnë jam kopk këëxp jamts yë y'ats yik juknë, jatents yë tsijy'eemy yë tyunk yë pyëjk nayte'nëten yë xpukë'ja'am xpuxäjja'antëp, mäts yë y'ity , ujts patki'ijy muum mäj ka'a yë nukë mpääjtën ku yën ja jate'n ja pawëtej...,pawëtejtëm yë' patsoonëm yë' ku nayte'n ja'apëj wënmääny tëxpääjtyëm, jate'nts mëku'uktëjk yë', nëkapxy nëmatyä'äky yë tsijy'eemy, jats yë tyëëm, ku yë tyëëmmëj pës** nayë jate'n yë joon yë ajotätëj pi'ixtyäktë tsuujktëj jate'nts yë tjëëkxtëj yë tyëëm. Ëts nxëëw Valentina Vásquez Martínez. Tëj xaj? yam n'uk nëmatyä'äkt ti kipy'u'unk yë ëxaj pëti yë wyä'äny, yë yë'... tunkpäätp yë'pë wo'm yë pyëtyimy, kukäp yë pyëtyimy jate'n yë tyunkpätmë yë'ëpë kipyj yaakp yë mëj, yoomp yë mëj yukkipy yë jätp yë'ëpë kipytyë jëts yë tyëëm ku yë tyëëm pëty,pyijy pyety jawyeen yë pyijy,jëts pyiixy,jëts kuts myajäänë jëts tsyämnëpëjkënyët, tum yëkits tsyä'ämy kuts yë' jaten tsyä'ämy tiits yë jekxëp tum yë jëyujk yë jëkxëtëp,joontë, kuujty, yë' yë jyëkxtëp yë' yë jëyujk ntëj tyajujkyäjtëp yë' tyëëmtë kuts yë ntej myuxy,nayë pyäjky yë' muxp nayë' pyäjk ntëj,japy nyääjxëkëp,jëts yë y'äätstëkë,jëtsyë' yontëkë myujxë'ke yëëpë kipy titsyi yiktijy,tsiijy'eemy ëëts yë ntijy ,tsij... tsijy'eemy ja majäätyëjk yë tëjtë pës ja kipy yë' ka yiknajäwë pitikëjxpën ku yë' tsijy'ëëmy yiktijy, ka yiknajäwë xyëëw,titën yë mëërë tinyë mëët tyikxekäpxtë jatë'n yë' ka yiknajäwë, perë** tsiijy ëëmy ëëts ntej të n'awëjë n'akajë yë'ëpë kipy përë** jatë'n wyä'äny wo'm, kukäp jatë'n yë tyunkpääty ja yë' wyä'äny yë'ëpë kipyunk jatënts yë jya'a xyëëw ja'ayi yikxëmë'ëy yë'ëpë kipy, yë'ëyë, pë jantsy tunkpätpëm tsyë' përë** ja... yë mutsk këëxp yëntej ntej tik tunkpätmëtëj kuts t'ext ku të y'ëëyë... yëtsëte'n jantsy as yik tëjp yë'tsëte'n yik wa'a yik taj.. mutsk'u'unk yik taku... wa'a yik tawojpjëktëp käpxën jap tsexkjëëtspy yë yëmëtëj ja xuutsy tët'ääntëj tij... yëts jap wëpy'ätp wëpy ja tejtë yë jantejën ja maxuunk yik tawopj, yik taa... yik tsaapy, yik tapäätsp, përë jate'nts yë tsunkpätmëj yëpë kipy yëpë... yëpë ujts, kuts yë jate'n yë' jam tsuunkpääty ku yë nëkx ja mustk tsexkpyëtsëmnëj, jats yë' yik matsyëëy eepx xëkëëk, jate'nts yëpë kipy yik matsyëëy jëts yë kopkkëjxpy yik mënikx määj ja mutsk tsyëxkpëtsëmwä'äny, ja'akëxp yë jate'n ntej wa'a tyunkpätmëj, ja'akëxp ntej yë mutsk yë' tiktumëtëj, ja'an yë wa'a eemy ka yëntej kyä'äy y'ääy, ka yëë wyëtijy jëy ääy ku yë tsexkjëtpy. pats yik weetsp yë jap, juump yë jati'inyë jap, ka'a yëntej... wye'ey wyëkä'äy ka yëtij säj yë' y'ääy, eemy yë'ëpë kipy pats tsijy'eemy tejtë yë'ëpë kipy, jëts kopkkëxp pats ja'ayëj mya... myatsyootëp yë para** wa'a mäj ja tsexk tejtë jamts yë t'as juktë yë majääytsëëjktë ja ku' ja mutsk jyupkëxnë, jate'nts yë t'as juknëtëk jap kopk këëxp ku ja mutsk jyupkëxnëj, ku tsyexkpyëtsëmnëj jate'nts yë tyunkpätmëj yë ëxaj, yë'ëpë kipy, jate'nts yë tyunkpätmëj yë'ëpë... kopk'ääjy tun'ääjy y'ats yikmëënyë yëpë** ääy'u'unk, yë kipy'u'unk jate'n, perë** eepx xëkëëk matsyowtëj jate'nts yë y'ats yik juuky jam jate'nts yë tyunkpääty yë'ëpë ujtsu'unk patstejtë tsijy'eemy tejtë pats jate'n nëkapxy xäm nëmatyä'äky jate'n. Bonifacio Orozco Vásquez Ejemplar Treinta y Nueve Mil Noventa y Tres, familia Rosaceae, género Prunus, eh árbol de 8 metros con fruto morado obscuro.