Yä'ät jë nëkäpxwampy, nëmatyä'äkwampy yë tsaxoj, miti etp jëtunk kijxy, määj të'ëts et, të'ëts näjx, ja yä'ätpë ääy yä'ätpë ujts ijty, ka'ap yë nukë y'ity o määj ka määj, ka'a yë y'its näjx ëëjky mäntej jë nääjx, mäntëj jë apono** y'ity, ja yë y'et, et ëëky tsatunk kijxy, pats yë näxoj yik tijy, tsaxoj yik tijy, jate'n yë'ëpë yik tijy yä'ätpë ääy, yä'ätpë ujts, ka'ats yë tiij wyä'äny wa' ëëts yë nyik wä'äny, wa ëëts yë nyik tunkpääty, wom, yuun, jate'n ëëts jo'ojk miti yik tamokuyuup ja' yë wyä'äny ja ku xë yë a neey, a teets yë'.... y'awäjtë, jate'n ëëts yë nyik tunk pääty, kuts ëëts jate'n nyik tunkpätkixy, yik pëëty, jëts yik kä'ätsy jëts yik...., ku jate'n ja ëëts ja ntunk pajt, wëpëëty nwëkä'ätsy nayëte'n, jats ëëts yë n'uk jä'äxy ätnëj jate'n, jëts yëë, ja kaaky, ja tokx yik ta ëëyë, yik tapäätë, ja wa' ntej ja, ja ku jëën, ja kutëjk, jaa ja kyaaky ja tyokx, tuk taëyëtë jate'ntë, Alberto Torres López. Mëku'uk tëjktë, xa jatu'uk, nëmatyä'äkwä'äny, mëku'uk tëjktë, xats jatu'uk nëkäpxwä'äny, nëmatyä'äkwä'äny, yä'ät ja ääy, yä'ät ja ujts, yä'ät ja kipy, yä'ät ja xoj, miti atëm yääj, n'ijxyëntëp jëts atëm yä nyik tuunyëm, etp ja yääj atëm n'et jëëty yä xaam kixiy yä'ät ja kipy, yä'ät ja xoj, wa' ja majääytyëjk xëmo'otë, näjx xooj, ja yë' matsk piky ja xyëëw, säj ja kipy, säj ja xoj, sääj ja y'ääy, mëëtë tëkätspën ja yiin waan, miti naxoj, miti tsaxoj, miti'its tsaxoj, miti'its naxoj, jate'n'ampy ja tsëkatsy ja naxoj, yompëte'n ja waanë, ka'ap ja ntej tsuknäxëtë, yë'ëts, yik ajot'ätp yë', tump yë', jatu'uk nayëtump miti tsaxoj, jate'nën yë, matsk jyëëp ja xyëëw, tsawiiny, tsajëëty yë y'ity yë naxoj yomp yë jawaanë jëts yë', pyëtyimy, yik pääty jam ja yuun, jam ja wom, jam ja teemë jate'n yë'ëpë, näjx xoj, jëts yë tsaxoj, ka'ap yë ëëy yëëny, naxpy yë y'ity jëts tëkätsp ja y'ääy'unk waanë, tsuukxy ja jawaanë, ja tsaxoj, ka'ap ja yëëny këxp, pats ja nukë kutsääj, pats tam ja majääytyëjk ja xëmo'otë, tsaa, tsaxoj, jate'n këxp ku ja ka' yëëny yëëny këxp, ja' yë jaa, naxpy ja yëëny jëts ja y'awäjë, uk ja wej ja muum ëëy pyëtyim, nayë yik yuunk'ätp, uk nayë wom'ätp, jaku ja ëëy nyaxpy y'awäjë, jam ja kuuney, jam ja axeeny, jëts ja yik wëmpëëty, jets ja wënkuneey oyë sääj jaty muum ja kipy'unk yik pääty, ja' këxp ku ja kyutsäjë, patsxën ja tsaxoj tejtë, pats jate'n ja matyä'äky miti ëxaj naxojp yompëte'n yë' jawaanë, tum tumpts yë', ku yë yik pëëty, yuun, wom, pës tëts ja y'ëëky, uk tëts ja tyëkëy ja kipy, tämts ja jyëëp ja', nayë tump pätp ja ka nëëj.... ka'ap ja nukë wyëntëkëy jay jyëëp, yik jä'äxy pyootp ja', yik tunkpätpkëxtëp ja' pënën ja yik tuntëp, pën ja yuu.... y'ats yik wën pootp, y'ats jä'äxy pyootëp, tuki'iyë ja tyun ji'iky ka'ap ja nëmën ku ja nukë wyëntëkëy ja jyëëp, jam ja wom, jam ja yuun të pyëtyim, uk jamts ja teemë, ëy yë muum tiiy yë naxoj y'ats yëëny, yik najääwëts yë', ku yë' jënts, ku yë' eemy jate'n yik kipy'aty yë'ëpë nääjx xoj, pats ëts jate'n nëkapxy, pats jate'n nëmatyä'äky, ku yë'ëpë jate'n tyuny, kuts muum ja mëëjpë t'ats päätë jam ja yuun mëkëtay, may ja jyëëp yëëny ja jyëp, jëts ja tjä'äxpyootë ku ja, tsi'itsy uk kuts jaa, tsuxk tyany, jä'äxy pyootëp ja', jëts ja nayëte'n tyik nëkxtë tyik jä'ätë jyënjotp, tyëkjotp, jëts ja kaaky, jëts ja tokx ja ta'ëyë, ta päätë, jate'n ja yëk naxoj tyuny, uk jate'ntsën yik, yik tajuky'aty, ka'ap yë nukë wyëntëkëy, xäm jate'n yë ëxa tyunity xoj, o miti xoj tum tuntëp yë'ëtë, jate'nts yä'ätpë kipy tyuny exa nëkapxy, exa nëmatyäky jëts jate'n meets ntukmatëy, mëku'uktëjktë, ëts xëëw'atypy Gildardo Jiménez. Ejemplar treinta y nueve mil sesenta y ocho, familia eh Fagaceae, género Quercus de ocho metros esteril.