Yä'ät nëkäpxampy, nematyä'äkwampy ja yukxäak, payukxääk yik tijy, përë** jats jë myëku'uk yë', miti yik tapaktsaapy, xëkpaktsä'äy, miny paktsä'äy jate'n ja'apë tyunkpääty, përë** yä'ät ka tyunkpääty nayëte'n yë y'ääy, nayëte'n jë tyeky nayëte'n kyaxi'iky ni yëk, ni yëk tsäpts, jëts nayëte'n yë pyijy tsäpts nayëte'n pyijy, nayëte'n mismo** color** jya kaxi'iky nayëte'n përë** yë kute'n, ka' ntej yik jiikxy, ka'ap jë kaaky, ka'ap jë tokx mëët jyëktsyë, tim ja jatu'ukpë miti ëën tyim yik tumpy, xëjk yik tapaktsaapy, miny yik tapaktsä'äy, jate'n ja'apë tyuny përë** mëët yä'ät ujts ka' tyuny, pa nukë yik tijy wa' ntej yik tijy, payukxääk, ja' yëk tijy payuk.... ja' ëëts ntijy yë'ëpë yä'ätpë ujts përë** ka' xuuky, ka' tiij ka' mäaj, Alberto Torres López. Mëku'uktëjktë xats jatu'uk ja ääy, ja ujts nëkäpxwä'äny, miti jate'n atëm xëmëëyëntëp, miti jiikxy'ätp yukxëkuk najäwëntëp'atëm ma yää ja ääy, ja ujts ku ja jate'n yik jiikxy, ku atëm ntijyëntë paktsä'äy, yukxëkuk pës** jate'n ja', yik jëëkxp ja yukxëkuk jaa xëëjk yik tamëmaawëp, jëts ja paktsä'äy y'ëyë, minypaktsä'äy nayë yukxëkuk tunkpätp, ja'ats yä'ät jë myëku'uk ën nëmatyä'äkwampy, nayëte'n t'ijxy sämtë'n ja yukxëkuk nayëte'n jë y'ääy, nayëte'n jë tyëky, uk nayëte'nts pyijy najäwëp'atem sääj ja yukxëkuk pyijym tsäpts ja pyijy jëts ja tyëky nayëte'n säm ja yukxëkuk teky nayëte'n ja ja ujts t'ijxy yukxëkukën ja kyaxi'iky, tits ja yikxëmëëpy ja'apë xëëw ja yik më'ëy, payukxëkuk jaku tyim nayëte'n t'ijxy, jaku ka'ap ja yik jiikxy, ka'ap jaa nësutsë'ampy ja xka putëjkë'an, nësutsë'ampy ja nyik tuunën yë'ëpë miiny.... ja'apë yëk xëmëëpy payukxëkuk, pats ëëts jate'n nëkapxy, pats ëëts jate'n nëmatyä'äky, pëjp nayëtë'n tumts ja pyijy pënë sutsë ja tyunkpäätym ja jyëkxpë ja', ëxëm jë kumyu'ëën, exëm jëë xëwinky, exëm jë tii jaty jëyujk kakwëtetp, ääy jëëty, ujts jëëty jate'nts ja pyijy ja yë.... yik pijy myuuky, uk jate'nts jaa jëyujk jyëëkxtë jayëxëpyë yë xëwinky, xayëxëpyë wene'nën yë jëyujk wyëtetë ääy jëëty, ujts jëëty jate'nts yë pyijy'unk yëë yik wye'ey yik jiikxy uk nayëte'n jaa ja jëyujk ja tamukët ku yë pyijy yë'ëpë ujts, jate'nts meets mëku'uk ntujmatëy jate'n ëëts yë yä'ät ja ääw ayuujk nëkapxy, nëmatyä'äky, yä'ätpë ääy, yä'ätpë ujts, ëts nxëëw'atypy Gildardo Jiménez. Ejemplar treinta y nueve mil sesenta y siete, familia Scrophulariaceae génelo.... género Lamourouxia, hierba de un metro con flores rojo, rojas anaranjadas