Yä'ät jë nëkäpxwampy, nëmatyä'äkwampy, yä'ät yë ääy, yä'ät yë ujts, miti ntej yik tejp wa', nayë wa' yë myëku'uk yë' na yë tajëëw yë myëku'uk yë' jëts jë xutsky nayë, nayë myëku'uk yë tajëëw yë' jëts jë xutsky yik tijy yä'ätpë ääy, yä'ätpë ujts nayëte'n, wa'tsën yë', jam ja tënë'ëk yë tmëëtë jam ja jëyujk yë tmëëtë jats ya pyäätyëyë ya putsk kijxy putsk kixpy pyäätyë uk yä pyäätyë uk näxäjkpatkipy, mä pyätyë përë** yë'ëten yë xutsky yik tejp, yäm ja jëyujk yi tmëëtë yäm jyupäm, jate'nën jaa mäjääytyëjktë përë** wate'n yë' kaapy, tsutsp jëyu'unk nayëte'n yë'ëtën jate'n xutsky yik tejp, përë** yë' nayë.... myëku'uk, wa' yë tajëëw, nayë myëku'uk yë tajëëw yë mëët, yë' yë mëët, kyäpxtë myatyä'äktë nayë mëët nyapukë'ëyë nyapuxäjëyë nyapu.... kyäpxtë myatyä'äktë përë** yë'ëts yë myë kyarnalëkëte'n** yë', tukjääyëk yë jate'ntë, pats jate'n yëk wya'tëp kya'atë y'uukxtë nayëte'ntë, pës** jate'nën yë' kuts jate'n jaa ëën tej xke'ey x'uukxy nayëte'n ja jëyujk tyatëkëy, tyawäkëyë'. jats jë xëts yëk pëktä'äky xëts yëk tawënku'uupë yä pyääty, yä pyääty, yä pyääty, yä pyääty, yä pënë mä ntej pyäätyëyë jate'n yë'ëpë ujts xutsky yä'äpë jë ujts xyëëw jats tsäpts pyijy, përë** tajëëwxë mëët myëku'uk, täjëëwëk yë y'utsy yä'ät nëmpëte'n wyä'äntë, nëmpëte'n kyäpxtë ja majääytyëjktë, xämts jë nkäpxnaxy nayëte'n, wa'ats jë tyeky yë', cafe** yë tyeky yë', ni yek jääm yë kyafe** yë tyieky yë' jate'n yë'...., jate'ntsën ijty jyuky'aty, jyuky'ätë, yë'ëts jë nëkapxypy, yë'ëts jë nëmatyakpy përë** tajëëw xë myëku'uk tijy, tajëëwëk jë y'utsy yë', nëmpëte'n wyä'äntë, nëmpëte'n kyäpxtë, wa'ats yë' yä'ät yik tijy xutsky ëëts yë ntijy, përë** tatëjkëp, tsutsp, kaapy yëte'n, jap ja tënë'ëk mitsykyët mëëtë, mitskëte'n yä tmëëtë, yäp, yäp të myatsy, yä'äp yë të myatsy, yäp të myatsy, yäp myatsy, yäp myatsy o määj ka määj ntej xmäjtsën përë** wenk yikxon nyatyejëyë, nyaxeeyë, natyëk...., perë** nyatsyejëyë, nyaxeeyë jëts më'ity jate'ntë, Alberto Torres López. Meets mëku'ujtëjktë xäm ëts yä'ät, matyä'äkwä'äny, ja ääy ja ujts nëkäpxwä'äny, nëmatyä'äkwä'äny, miti yä etp atëm n'et jëëty yä xääm kijxy, yä'ät ja ujts, jate'n ja majääytyëjk yë' xëmo'otë, ujts xutsky, ja' këxp jate'n jaa ujts, ja määjäy tyëjk xëmo'otë, ämääy ja ujts ka'ap ja ëy yik tëny, ka'ap ja ëy yik nëxäjë jate'ntë ja majääytyëjk nëmatyä'äktë, wa' ja' jëyujkmëët, xutyky myëët, tënë'ëk mëët jap...., wa' ja ujts, puts ja pyijy, japtsën ja jëyujk tsyëënë pyijy jëtypy, kutsën ja yik tëny, kuts ja nëxäjënt, jëts ja jëyujk wyëkë'ëy jëts ja xanëko'ënt, uk ja xnëyë'ëjyënt, jëts ja tsyu'utsy, tsutspën ja tënë'ëk, ja jëyujk, xutsky ja yik tijy jate'n ja majääytyëjk xëmo'otë, ku ja ntoonënt, ku ja yëk takuy'aty, nyë'oojtëp nyëkäpxtëp ja majääytyëjk, ka'ap ja unä'äjk ja pyäät'atyë, jëts ja takuy'ät, jëts ja to'ntë, kuts ja kyayëk.... ijxy, kuts ja kyayëktukmätoowtë, pës** tyakuy'ätëp ja', jate'nën ja mutsk'äjtën të y'ity, jate'n ja majääytyëjk nëmatyä'äktë, jëts ja tamëkäpxtë ka'ap unk yë xont, jëts yë'ëpë ääy, yë'ëpë ujts, jap jë jëyujk, jap yë tsutspë yë tmëëtë, kuts muum ja unä'äjk ka'ap yik ijxy, tyäkuy'ätëp ja', jëts jaa tyatëkëtë ja jëyujk, tsutsp ja jëyuujk, jëts jaa, tyatëkëtë xäjkätjipy, tyatëkyëtë puts jëtspy, putsk kijxy, jap ja tyëkë ja jëyujk, përë** mëkjëte'n ja tsyu'utsy, jëts natsyakxëp, jëts nayjä'äxënt, jëts ja y'apu'utytä'äky kajaten ja xmëtëkëëyën yë'ëpë ujts, uk yë'ëpë tënë'ëk mitipë yë' ujtsmyëët jakëxptsëte'n ja majääytyëjk jate'n nëkapxy ujts xutyky jakëxp ku tsyu'utsy ja jëyujk ku yë'ëpë ujts mëët'aty, pats ëëts jate'n nëkapxy, uk pats ëts jate'n nëmatyä'äky ku yë ujts amääy ka'ap yë nukë ajawë yik tëny ka'ap yë nukë ajawë yik nëxäjë, jakëxp ku ja jëyujk, ku ja tsutspë tmëëtë, nayëte'nts yë tyu'utsy, nayete'ntsën yë amääy kutsë'ëkë, ejx mä yik tijy miti tajëëwë tikatsy ja' äätsp ja', kipy kijxy, tsäkijxy jate'n ja tajëëwë y'äätsmë ka'ats yä'ät ëxä'ät, miti ëxä ëts nëmatyakpy nayët'en yë'ëpë tsyu'utsy, uk nayëte'n yë'ëpë jëyujk tmëët'aty jakute'n yon'ookpyë, wa'ats yë' puts jääm jë tyeky, jëts tsäpts jë pyijy, jëts, wa', cruz** jë y'ääy, jate'n yë' ujts yä'ätpë miti ëxa nëkapxy, miti ëxa nëmatyakypy, pats jate'n njäämyajtsën, pats jate'n natyukmatoojëntët, uk xats ja ujts, ja'yë ku ka yëk yik exkapy, jëts ka yik jämyëtsy titsën ja majääytyëjk ja xyëëw, myëjyëtëp, uk titsën ja tyukxëëw'äjtëp, pats ëts jate'n nëkapxy ku yä'ät xëëwë ujts xutyky jakëxp ku ja xutsky jam ja jëyujk xëëwë jakëxptsën jate'n ujts xutsky tejtë ja majääytyëjk, jate'nts ëts yë' nëkapxy, jate'nts ëts yë' nëmatyä'äky, ëts nxëëw'atypy Gildardo Jiménez. Ejemplar treinta y nueve mil sesenta y cinco, familia Rubiaceae eeh, género Bouvardia, especie Buvardia ternifolia, eeh hierba de ochenta centímetros con flores anaranjado brillantes.