Yä'ät nëkäpxwampy, nëmatyä'äkwämpy, yë ujts miti yik tejp, wa' yik tijy mustk käätsy, mutsk këpk jate'n yik tijy, käätsy yä'ät yiktijy, yä'ätpë xä miti mustk yë y'ääy'unk, mutsk jë y'ääy, jats pasurkë y'ääy, jats nyëë, niy'eemy, yë'ëtsën e.... mutskëpk xën yä'ät jë myëku'uk, mutsk këp yä'ät yë', kiarnal**, jate'ntsën ëëts kapxy matyä'äky jate'n yë tyuk jääy'ätë ntej, yë'ëtsën wa'atëp, yë'ën jë tsyiip**, yë'ën jë tsapkääj y'okooktëp jate'ntë, jate'ntsën yë jyuky'aty pero** yäätën tun'akëm yäm, yäm yë tun'akëm, kopk ääw, mä jamyë y'ity, mä.... mä y'any, mä ntej nyë xuxy jam yë y'ity yë.... jam anëkëxp, yonookp, äätspookp xëtë'n yë', yë'ën yë jëyujk tyajuky'ätëp, tsyiip**, tsapkääj ku pyijy, kuy uunk myatsy, y'ääy'aty nayëte'n y'unk yëë, ka' yë tsapkääj yik nëpäätëtë, yë'ëts jë tsapkääj y'oktëp jyëkxtëp nayëte'n, jatsën yë'ëte'n amuum, yë'ën amuum jëts tsapkääj y'oktëp, jyëëkxtëp, yë'ëtsën, mutsk, mutsk këëpk ëëts yë ntijy yä'ätpë, yä'ätpë ujts, käätsy, käätsy ëëts yë ntijy yä'ätpë, pës** yë'ëte'n jate'n, kämwiiny, käm jëëty, moojk etp, xëk etp yë nayte'n, jate'n ëëtsën yë, ëën ntajuky'aty nayëte'n, ka' yë'ëtsën kute'n yik mëëtsy yik.... ja käm ja tuu yik mëëtsy yik këjy nayëte'n, yik moojk'etp yë', kuts ëëts yëte'n nmoojk y'ity xon kumoojk, kuxëjk yë', yë'ëts ëëts të ntajuky'atyp, ntamaxunky'atypy nayëte'n, jam tun'akëm, kopk'akëm nayëte'n jamyë y'ity yä'ätpë ääy, yä'ätpë ujts, ëxämts ëts jate'n nëkapxy, nëmatyä'äky nayëte'n, jats poop yë pyijy, jats jam jë tyëëm nayëte'n, jate'ntsën ëxa nëkapxy, nëmatyä'äky nayëte'n, akujk jotkujk ëëts yën.... nyiktëëy, nyikjeemy, ku ëëts, ku ëëts yë ntej, ja kipy jä'äxy ntsëky yë'ëts ëëts n'ats pëëtypy, yë'ëts n'ats jaxpy nayëte'n, Alberto Torres López. Xats jatu'uk, ja ääy, ja ujts, nëkäpxwä'äny, nëmatyäkwä'äny, miti atëm yä najääwëntëp, miti atëm yä xëmëëyëntëp, käätsy, käätsy ujts, käätsy kipy jate'n ja yik xëmë'ëy ja', ja ujts, etp ja yää, atëm n'et jëëty, yä yuk'aki'ijy, mä yë, tun'ääw, mäyë kopk'ääw, jayä'ätpë ujts y'ity, najääwëntëp atëm, miti atëm ntijyëm këpky joot, käätsy joot, jate'n ja yik xëmë'ëy ja, ja ujts, ja kipy, miti'its ëxä nematyakypy ja käätsy, miti käätsy yik tejp, tump yë' yik'ajotätp yë', mä yë mapxy y'ity, mä yë mapxy tyëëmë, pës** ëëy yik ëy jäwëë ku yë muum mapxy pyëtyim, kämwiiny, kämjëëty, jëts atëm jaan, najääwa'ant, jëts atëm ja nxëmëëyëntë, pës** jantsy tsuj yë et yääj käätsy joot, käätsy et, yë' yik mootsp, yë' yik tump, të yjyääwë yë kääm y'äämy, jate'n yë yikxëmë'ëy yë ääy, yë ujts, kuts ja yë...., yik mëëtsy, kuts ja yik tuny ja käm ja tuu, jëts jaa, yik näxpëëty, yik näx.... je'etsy ja ääy, ja ujts, kuts ja et, kuts ja xëëw pääty, jëts ja yik në'ëky ja käm ja tuu, jëts ëëy, jëts tsuj ja yikxon të yik näxpëëty ja kaamäjk joot, ja këpy joot, ja käätsy joot, pës** kuts ja tyëy, kuts ja yjemy, kuwänëts jaa, ja nëëj, ja mojk y'ity, mojk et, mojkämëte'n yë käätsy joot yik këjpy, ku kaamäjk joot jate'n ja majääytyëjk t'akäpxmuktë, mitits ëxa nëmatyakpy, ja käätsy kipy, ja käätsy ujts, tump yë nayëte'n, pu tëjkëp yë nayëte'n, jyëkxtëp yë' ja jëyujk, ja tsapkääj, jyëkxtëp tsyë' jë ujtsjëyujk nayëte'n ku yunk'aty, pë tii jaty yë' ku ojkëp, ku jëëkxëp ku yë xëmumy, mäts yë jate'n jaa, këm ja natyaputëkë, ku ja jëyujk, ku ja tsapkääj ja yik mëëtë, jëts yëë ku ja mojkëyuuk pääty, ja mojkëyuuk jya'aty, jëts yë xëmumy yë nëpëkpatë ja mojkëyuupë, ja mojkëtumpë, pën jaty ja moojk, pën jaty ja xëëjk kyëyuutëp, kyëtuntëp, jëts ja ääy, jëts ja ujts yikxon xëmumy, tsuj yë y'uunk'aty, tsuj yë xëmumy, jëts yë nëpëkpatë, jëts yë nëpootpatë, jëts ja yjëyuujk, jëts ja tsyapkääj yë tmo'otë, jate'nts yä'ät ääy, jate'nts yä'ät ujts tyuny, uk nayëte'n, tump nayëte'n jën jotp, tëk jotp, ja nyë'ääy, ja nyëkipy, ku yëë, wyëtëy ja kipy, jëts ja yik jä'äxy pyëëty, jëts ja nmënëkxën jën jotp, tëk jotp, jëts ja nkaaky, jëts ja ntokx ja ntuk ta ëëyënt, tuk ta pääjtën, tum yik'ajotätp, tans ja jëyujk, ja tsapkääj yë t'ëky, tans ja jääy nayëte'n kipy'aty, jä'äxy'aty ja kyaaky, jëts ja kyaaky, tyokx tuk ta ëyë, tuk ta päätë, jate'nts yä'ätpë ääy, jate'nts yä'ätpë ujts yik ajot'aty jate'n yë' ääy jä'äxy yë nyikxy, ääy.... ujts yë nyikxy tump jë y'ääy, tump ja nyëkipy, y'ajot'atypy jaa, ja ku jeyuujk, ku tsapkääj, kipy'aty jä'äxy'aty, kuts ja y'uunk ja y'unä'äjk jaa mëët pës** jate'n ja t'ats jä'äxt, jate'n ja tyiktunkpäät ja ääy, ja kipy, të ja tsyapkääj tuk'oojk të tukjëëkxt ja' ja uunkpë, unkëte'n yë tsyopääty ja tsajëyujk, ja tsapkääj yë tmë'ëy, unkpë ja' yë y'oktëp, ja' yë jyëëkxtëp, jate'nts mëku'uktëjk xa'at nëkapxy, yä'ät nëmatyä'äky, yä'ätpë ääy, yä'ätpë ujts, ëts nxëëw'atypy Gildardo Jiménez. Ejemplar treinta y nueve mil sesenta y tres, eh familia Rhamnaceae ehh especie Ceanothus caeruleus, eem arbusto de dos metros con frutos verdes.