*Weno, pës** mëku'uktë, [ë]xyäm yëtë'n nwëtijtyëntë, [ë]xyäm yëtë'n nnäjxyëntë [ë]xyäm yëtë'n ntëjka'ëntë. [[E]xyäm yëtë'n nmii'nyëntë njä'äjtyëntë määj yä'ät ja ääy määj yä'ät ja ujts, yyontë 'yäätstë. Määj yääj ja et ja näxwii'nyët ttsëmy'ity tkiy'ity, yääj txëëw'aty Kuxo'okwiiny. *Pës** [ë]xyäätsën ja yëtë'n ja tunk yëtë'n ja pëjkk nyëkyë'ëyëm. Atëm nwëtijtyëntë atëm n..., *pës** yä'ät ja ääy ja ujts jë yyëkpiy yyëkkëny, yyëk'ejxkapy. Mëti'ij ..., mëti'ij ëxaaj tëë npääjtyëntë *pës** yë'ëj yë ääy ujts xyëëw'ajtypy, käjyëj'ujts. Ja'aj ëëts ja nteety ja ntääk ujk ntety'amëj ntëk'amëj oj xukmatëy. Ja'aj yë xyëëw, käjyëj'ujts. Jä'äts ëëts yë jate'n ..., jate'nts yë yyëktijy jate'nts yë txëëw'aty. Jate'nts yë yë'ëpëj'ujts jë 'yity yääj. Määj yë 'yity? Yääj Kuxo'okwiiny ujk jaaj määj yë xuxy'et. Jate'n yë ..., jate'n yë 'yettë, jan yë npääjtënt, ëy yääj xuxy'etjëëjty. Eej, nay[ë]të'n nyë... nyëy'ujtsjëëjty, ka'aj yë 'yejtmë kämjëëjty ka'aj yë ... määj yuu'ën määj tuu'nën ka'ap yë jaaj 'yity jaaj. Eej, jaaj yë majtsk tëkëkpiky yë'ëj, yë'ëpëj'ujts. *Pero përëj** yä'ät mëti ëxaaj ..., yë'ëj tukpikyë, nyëy... yë'ëtën tsëëy yë'ëtën yyëktsëëy'äjtp. Mëti'ij yë tsyëëy'ajtypy? Yä'ät atëm nnëmatëë'yëm yääj n'ayuujk, käjyë, käjyëjpä'äm kä.... Ku nkäja'ënt ku nwe'ejtsa'ënt, eej ku yëkxon ja .... *Pës** jatë'n säm atëm yääj ja pä'äm nmëët'äjtyëm ku yyo'otstä'ätsy. Jati'inyë jyäwë ka'aj n'ukke't'awëtettää'nëm ujk ka'ats n'ukwä'k'awëtettää'nëm, pätp jajp ja tekyjyëtypy pätp jajp ja këjjëtypy, pätp jajp ja äm jotp. Jatë'nts ja käjyëjpä'äm. Nnëmatëë'yëntëpts atëm ja'aj. Mëti'itsëtën yyëktajtsëyëp mëti'ën ja majjää'tyëjk 'yajot'äjtëp? Eej, *pës** yä'ät, yä't'ujts. Yä'ät, mëti ëxyääj yëtë'n ëxyäm npääjtyëntë mëti ëxyääj yëtë'n n'ijxyëntëp, käjyëj'ujts. Ja'ats yë xyëëw. Ja'atsën yë majjää'tyëjk yë ttejtë ja'ën ja majjää'tyëjk yë tyëkxë... xëpattë ujk yë'ëtsën yë 'yëxaatyëp ujk yë'ëts yë tsyëëy'äjtëp. Jatë'nts yë'ëpëj'ujts. Yäts yë npääjtënt äyjyëëjty ujtsjëëjty. Jats yë npääjtënt ka'ap yë nukë ë[y] määj 'yity jën'akë'm tëjk'akë'm, ka'aj yë jam, yän yë äyjyëëjty ujtsjëëjty. Yän yë *mäsë mäsë meerë** Kuxo'okwiiny, jats[ë]n yë npääjtënt, jan yë pyëtsimy. Tukpiky yë ... yë'ëj ëxaaj yë ujts. Jats jatukpiky tëë njaj'ijxy, *pero** ka'ats ëy nnëjäwë pënë tsëëy kajtsëëy ja'aj. *Përëj** mëti'ij atëm ëxyäm tëë npääjtyëntë, yë'ëtsëtën kajyëjtsëëy'äjtp. Eej, tiij yë tyunypy? *Pës** nayë tunp jatë'n säm tëë nnëkajpyxy ku tsyëëy'aty *para** käjyë jëts nayë tunpts nay[ë]të'n ku ... wa'ap yë'ëj 'yëjkypy yë *tsyiip** yë'ëj jyii'kyxypy yë tsyiip yë'ëj. Mëti'ij yë ... yë'ëj yë tyajjujky'äjtmëtëp nay[ë]të'n. Ku *tsyiip** yääj wyëtettë ku jëyujk yääj wyëtettë, ku jate'n sääyë jatë'n yë ääyjyoojt ujtsjoojt yyëktatawop'ë, 'yojktëpts yë'ëtë. Jatë'nts yë yä't'ujts tyuny. Eej, jatë'ntsën yë wa'aj ... yuk'a'ujtsën yë'ëj, yäätën yë 'yity. Ka'ap yë jam teej apa'äjttum. Ka'axë jo'kx ...; määj mëjk'än'et, ka'aj yë jam 'yity, jam. Yän yë 'yity xuxy'etjëëjty, määj xyuxy määj mëjk ja xux nyäxkëtä'äky, jats yë 'yity ka'aj yë sääj jyaty. Ka'aj yë tyi'itsy ka'aj yë tiij. Ejtp yë'ëj, yonp yë jatë'n jujky'äjtp yë jatë'n. Jatë'nts meets mëku'uk [ë]xaaj ntukmatowtë yä'ätpëj'ääy yä'ätpëj'ujts. Nay[ë]të'n yë jëyujktë mëti wëtejttëp, ëxaaj yë wa'atë jë tektë. Nayë äy... yÿëktuntëp yë nay[ë]të'n, ja'akëjxp ku yë yääj ujtsjëëjty tsyëënë. Pya'an'äjttëp yë nay[ë]të'n, wya'atëp yë nay[ë]të'n yyëktuntëp yë nay[ë]të'n. Wa'atëp yë tyëjk'äjtëp, jatë'nx[ë]n yë nkäjpxënt, tyëjk'äjttëp. Wa'aj pya'an tyëk'ëyëtë. Jatë'nts yë yë ujts tyuny, yä'ätpëj'ujts tyuny, yë käjyëj'ujts. Jatë'nts meets mëku'uk ëxaaj ntukmatowtë jatë'ntën yääj yë ujts jaliin jawaan yyëk'awejë yyëk'akajë. Pë jatë'nts yë uu'nk unä'äjk nay[ë]të'n yyëktukmatowtë ujk jatë'nts jajp jaapyety kee'tspety tyany jëtsëtën nay[ë]të'n wyënäjty ëy jyuunë wyëntemë yyëkjää'myetsy yyëkjää'pyääty. Jatë'nts mëku'ujk ëjts yë nnëmatyä'äky, yë'ëpëj'ujts. *Wënë** [ë]xyäts jë nnëkajpyxy tiij *mero** xyëëw, käjyëj'ujts, käjyëj'ujts, käjyëj'ujts. Ëjts yäm nnëmatyakypy Félix Jiménez Pacheco. Meets uu'nk unä'äjktë, [ë]xyäm ëëts yä'ät nnëkajpyxy nnëmatyä'äky, [ë]xyäm ja ääy [ë]xyäm ja ujts ëëts jate'n tëë npääty mëti'ij tyejtëp käjyëj'ujts. Käjyëkëtën ja tsyëëy, ja'atën nwë'uujkëm ja'atën nyëkwëkëë'ëm, ja'atën n'uu... n'uk'ejtëm ku njotkäjënt ku njotyo'ojtsënt, ku nkëjji'ijy ntekyjyi'ijy, kupäjkjëtypy. Määjaty ntejnë nkajyëntë nyë'ëjtsyëntë. Ja'atsëtën ja tsyëëy'ajtypy ja käjyë ja ujts. Nyëyjyate'n t'ijxy, tsimyën ntejën t'ijxy. Atu'ujaty ja yyëny. Jate'n ja yyëny ja'aj. *Përëj** ja'atsëtën nwë'uujkëm ja'atën nyëkwëkëë'ënp. Ja'atën ntsëëy'äjtënp *përëj** yë käjyë, käjyë tsyëëy. Ja'aj nyëkwëkëë'ëm, nyëjmyayën ja nyëkwëkëëkojënt, ja'atsëtën n'ukejtëm n'uk'ejtëm. Ja'ats ..., yyëknajxypytsëtën ja'aj, yyëknajxypyëtën ja käjyë ja'aj, ja käjyë ja nayjyiinyë pënë sääj ntejnë njäjtyëm nkupejtyëntë. *Përëj** ja'atsëtën yë tsyëëy'ajtypy ja'atsëtën yë nyëkwëkëë'ënp, ja'ats n'uujkënp. Ka'ats ja jyäwë ë tiij tjëë'kxmë, pë wan jë *tsyiipu'nk jëyujku'nkën ja jate'n liin waan t'ëky, jate'nëtën ja'aj ku xyojtëk'ëtë ku ja 'yujtstëk'ëtë ja jëyujk, pë tijaty ja jajp pyeemujktëp kyonkujktëp. Jate'ntsën ja ntejn tjii'kyxy'ättë. Jate'nts ja tjëë'kxtë. Jate'ntsën ja ntsëëy'äjtyëntë atëm. Ëxatsëtën ja jate'n ntejnt ëë nnëkajpyxy nnëmatyä'äky ku ja'aj tsyëëyë. Ja'atën ja uu'nk ja unä'äjk ntejn ... kuwänë tjää'tyä'ntët tjää'myatstët. Jate'n ja majjää'tyëjk 'yijty tnëkäjpxtë tnëmatyä'äktë. *Përëj jate'nts ëëts ëxaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky ku ja'aj kyäjyëjtsëëyë. [Ë]xats ëëts jate'n nnëmatyä'äky ku ja kyäjyëjtsëëyë, käjyëjtsëëy, käjyëjtsëëy, käjyëjtsëëy. Ëjts nxëëw Faustina Gutiérrez López. *Pues** [ë]xaaj mëku'uktëjkën jate'n n'ijxyëntë nnëjää'wa'ëntë, ja ääy ja ujts mëti'ij xyëëw käjyëjtsëëy, käjyëj'ujts. Ja'atën ja yyëktijy ujk ja'atën ja majjää'tyëjk ja oj tyëkxëpattë. *Pës** määtën yë ujts 'yity, yë käjyëjtsëëy? Xojkijxy yë pyëtsimy xee'kijxy yë pyëtsimy, määj may ja ujts määj majaty'ëty ja ujts. Jaatën yë pyëtsimy. Patyën yë jate'n ja majjää'tyëjk tnëkäjpxtë tnëmatyä'äktë, ku ya'... kutën ja jaaj pyëtsimy, jam xojkëjxp jam xee'këjxp. Kutën ja ääw ja joojt pyiky 'yany jate'n, kutën nkäja'ënt kutën nkuu'ma'ënt, nwe'ejtsa'ënt. Patykëjxp ja ääy ja ujts jam pyëtsimy. *pos jate'n ja ujts ttsëë'aty, käjyëjtsëëy wi'itsyëjtsëëy ku yëkxon nkäja'ënt, ja nkë'ëj ja nteky. Patyts mëku'uktëjkëtën jaaj yë ujts jate'n myuxy, myaapyëtën yë'ëj kutën yë nyëkwëkëë'ënt kutën yë n'uujkënt, kutën jate'n ja yuuj ja pä'äm xpääjtënt. Jate'nts mëku'uktëjk ëëts yë nnëkajpyxy nnëmatyä'äky, jate'nëtën yë äyu'nk ujtsu'nk. Yë *tsyiip** nayëte'n t'ojkmëtë, jyëë'kxtëp yë *tsyiip** yë'ëj. Näy[ë]te'nts yë tek yë tyëktunmë ku yë tek jajp tsyënaamyë, jajp jajp ujts'akujkypy. *Pës** jate'ntën ja tpa'an'aty jaaj äyjyëëjty ujtsjëëjty, ja ja ujts. Mäts yë yyëkpääty? *Pës** yääj tun'aki'ijy kojpk'aki'ijy, yääj xuxytyuujy. Ka'ap yë 'yity jam ..., ka'ap yë këjyu'uj këjtuny ttsëky. Jëts jaatën yë tyimytsyëënë yë ujts jaaj majaty'ujtskijxy, määj xyuxy määj kipy tummajaty'ëty, jaatën yë pyëtsëmtë. *Pos** jate'nts ëëts yë'ëj nnëkajpyxy yë'ëj nnëmatyä'äky kutën yë kyäjyëjtsëëyë. Jate'n yë ujtsu'nk t'ijxy, käjë käjë yë ujts ëxaaj jate'n kyaxi'iky jë 'yääy. Patyën yë jate'n ja ojts ja nayë ja yëkjujky'äjtpë tnëkajpyxy kutën yë jate'n tsyëëy'aty. Jate'nts ëxaaj nnëkajpyxy ku yë ujts käjyëjtsëëy, käjyëjtsëëy, käjyëjtsëëy. Jëts jë nxëëw'aty Regina Vásquez Vásquez. Ejemplar 39184, famimlia Polypodiaceae, género probablemente Polypodium, yerba de 25 centímetros, con ..., fértil.