Mëku'uktëjktë, ëxyäm ëjts nnëkäjpx[w]ä'äny yä'ätpëj'ujts mëti ëxaaj ëëts n'ijxypy nkëëpy. Wa'aj yë xyëëw yuk'ujts. Sutsëts yë 'tijxy yë ujts? Jate'n yë ntejën yyëny ejxëm jë wa'ajën, ejxëm jë kujp... kujppijyën kujp'äätsën, jate'n yë yyëny, ja'aj ku näxkijxy. Näxkijxy yë 'yää'tswëtity. Jats yë 'yääyu'nk yë jate'n ..., tsujxkonë yë 'yääy yë'ëj jëts jë tyëëmu'nk tpëktä'äky tsäjptskonë. Jate'n säm ja jii'kyxy mëti xyëëw'ajtypy *fresa**, nyëyjyate'n kyaxi'iky yë tyëëmu'nk. Mutsykonë yë tyëëm yë tpëktä'äky *përëj** ka'aj yë jyii'kyxyë ka'aj yë yyëkjii'kyxy. Wa'aj yë ujts, nats'ä'äjtsëp yë kajaaj, jakam yë nyats'äätsë. Jaaj yë jate'n näxkijxy yëkxon 'yää'tswëtity määj jë pu'uty. Määj ja et ja näxwii'nyët awä'ätstuujy. Ka'ap [...], ka'ap ja neejpën ka'ap ja kojën jam nyaxy, jaaj yä'ätpëj'ujts 'yity. Jaaj ..., ja'ats yë ujts xyëëw yuk'ujts. Wa'ats yë jëë'kxëyëp, tiij yë jëë'kxëyëp? Yë tsaj[p]kääj jëyujk, yë'ëj yë jii'kyxy'äjtëtëp. Ujk yë ..., yë wa'atë yë yë kuuytyë, yë'ëj yë jyii'kyxyu'nk yë'ëj, në'ënytyë jëyujktë mëti näxjëtypy ejtëp. Yë'ëj yë tyëëm yë wëpeejëyëp, yë'ëj yë jëë'kxëy[ë]tëp. Ejtp yë 'yity ja tu'uk ja jumëjt, ejtp yë yyon'ity, ka'aj yë kyutëkëy. Wa'aj yë 'yity, *mäsë** awä'ätstuujy, ka'aj yë ntejën yyëkjakyepy. Jate'nts yä'ät'ujts t'ijxy jate'nts yä'ät'ujts ëxaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Yëny yë yyëny, kajaaj yë 'yääts yë tpëktä'äky jëts yë kajaaj ja wye'ey nyats'äätsë nyats... nyatsyonë. Tits yë xyëëw? Yuk'ujts, yuk'ujts, yuk'ujts. Jëts jë nxëëw'aty Victorina García González. Wa'ats ëxaaj nnëkäjpxwanypy, tu'uk jë ujts, ëë tëë n'ejxpääty. Yë'ëts ëjts ëxaaj nnëkäjpxwanypy. Wa'aj yë t'ijxy yë ujts, äätsp yë'ëj. Jëts tyëëmë mutsykonë, tsäjpts ja tyëëm t'ijxy. *Përëj** jä'tpnëm yë'ëj ka'aj yë jaaj tëë 'yijty teej. Ku jeky'ëp jeky'ëp ka'aj yë 'yijty teej. Wenk yë tëë yyëk'ejxpääty tëkatsy. Nijka'aj tsyëëyë. Yë tsaj[p]kääj yë *tsyiip**, yë'ëj yë 'yojktëp yë'ëj yë jyëë'kxtëp. Yë'ëj yë peejëp yë'ëk yë koojnëp. Ujk yë uux yë totk pënë tiijaty yë jëë'kxëp ku pyijy. Jate'nts yë ntejën 'yujts'aty. Yë'ëts ëjts ëxyäm nnëkajpyxypy. Wa'aj yë xyëëw yuk'ujts, ja'aj ëë ntijy yuk'ujts, yuk'ujts, yuk'ujts. Wa'aj jë nxëëw Virginia Vásquez Vargas. Wa'ats mëku'uk yäm nnëmatyä'äkwanypy, [ë]xyäm ja ujtsu'nk nkony'ity. Wa'aj yë x... nukë ntijy mutskkujp'ää'tspë. Ja'aj ku jate'n tyëëmë. Ää'tsp yë yëkxon. Jaaj yë 'yity määj yë nek määj jë tiij kya'ity, kyayëkni'ipy. Määj jë myë'ujts yë mëët 'yity. Jajp yëkxon 'yäätsy yëkxon yë myayë. Jats tsäjpts pyijy, wa'aj tsäjpts tyëëmë jëts nukë nëjpa'nytsykyonë nëjpijxykyonë. Jate'nën t'ats'ejxwä'äny säm yë *fresa**, *përëj** ka'aj. *Përëj nämnëmts yë jyä'äty yë ujts jëts ka'ap yë ëy ntejn 'yijty yääj teej. Nämnëm yë yyëk'ejxpääty ja'aj ku yëkxon 'yäätsy, may yëkxon tyimy'äätsy. M... jëts jate'n nyats'äätsë nyats'äätsë, tyimypyoyjyi'iky yë myayë ku yë jate'n nkontääjkënt ë[y] määj. Jats wa'aj m... wa'ats yë nukë tëë ntijy mutskkujp'ää'tspë. Tsaj[p]kääj jëyujk, jate'n yë tjëë'kxtë, jate'n yë t'ojkmuktë ku yë muum jate'n t'atspäättë, atu..., määj yë jajp ntejën 'yatsyëkwe'ey 'yatsyëktanëkuwiiny pënë määj yë jajp yë ujtsu'nk muum 'yäätsy. Ja'aj ku m... tëë myayënyë. Ka'ap yë ..., ëxaaj waanë, tëë yë muum tyimymyayënyë ëxaaj jane'n yë ujtsu'nk. Wa'ats ëjts yë tëë ntijy mutskkujp'ää'tspë, mutskkujp'ää'tspë, mutskkujp'ää'tspë. Jëts ëjts nxëëwë Alicia Jiménez Orozco, Ejemplar 39151, familia Rosaceae, género fragaria, yerba rastrera de 15 centímetros con frutos rojos.