Mëku'uktëjktë, ëjts ëxaaj jatëkoojk nnëkäjpxwanypy yä'ät'ujts mëti xyëëw tuu'paajt. Yä'ät'ujts, wa'aj yë yyëkpääty, ëxyääj yë Nëë'ääjy yyëkpääty. Määj yä'ät 'yity? Määj ja nä... näxwii'nyët xuxy jëts määj awä'ätstuujy, määj jë moojk kya'ity. Ka'aj yë mokpatki'py 'yity, wa'aj yë 'yity awä'ätstuujy määj ja näxwii'nyët jam pu'uty yëkxon. Tits yë wyä'äny yä'ätpë'ujts ujk sustë ntejën tyuny? Yë'ëj, wa'aj yë'ëj nayëtë'n yä'ät'ujts, tsëëy yë'ëj. Wa'aj yë'ëj, wëkëëp yë'ëj jats *yyëkteej'uuky** ku jë jää't tmëëtë ni'ijpy... ni'ijpypyä'äm. Mëti 'yijty jate'n ja ja pä'äm jaaj menp, mëti 'yijty tpätp jeky'ëp jeky'ëp. *Estee** ja'ats yë 'yijty yyëktajtsëyëp, yyëkwa'aj yë'ëj, wëkëëp yä't'ujts, yëkxon tukmatsyu'nk 'yatsëkpi'... 'yatsyëktu'kyxy. Jats yë 'yatswe'ey 'yatsyëkwëki'iy pujx'äkjëtypy jëts yë nëëj yyëk'uuky jëpywyënwä'ätsy. Jats ja ni'ijpy... ni'ijpypä'äm tyëkëy. Jate'n ja majjää'tyëjk yë 'yijty tajtsëyëtë ujk tëë ëëts yë ntejn jate'n njaakyëktuny. *Pës** ëx[y]äm ka'aj ntejn ëy 'yukyëkwa'anë 'yukyëk... 'yukyëkpawëtejtnë. Ja'aj ku ja jë wa'anë yë tsëëy yë akäts yë tsyëëy. *Pës** yë'ëj ntejn *mäsë** ujk ëxaaj yë nakyuupë. Yë'ëj ntejn *mäsë** yyëk'anëjkxën[y]ëp. Nyëyëkjää'tyëkëënyëp jyäwë jyäwë yä'ät'ujtsëëy jëts ka'ap ëy ntejnë 'yukyëktunk'äjtnë. Wa'ats yë ujts, sääj yä'ät'ujtsu'nk t'ijxy? *Pës** kipyën yë yyëny, kipyu'nkën jats jate'n nyëtsyakoxyëny yyeeky, *kujkpmëtrën** yë pyajtëk'ë. Jëts jë 'yääy, pëjkkonë 'yääyu'nk. Jats jë tyëëmu'nk amëjwa'ën kojku'nkën yë tyëëmu'nk, niiyu'nkën jë tyëëm yëkxon tpëktä'äky, tsäjptskonëjaty. Jate'nts yä'ät'ujts 'yity ujk jate'nts yä'ät'ujts t'ijxy. *Pës** jaaj yë *mäsë** yyëkpääty määj ntej xuxy'et. Ka'ap yë jam ëy apä'äjtum teej, yää'amypy yë anëjkijxy'amypy ntejn yä'ätpëj'ujts yyëkpääty. Jate'nyëts ëjts yë ëxaaj nnëmatyä'äky yä'ät'ujts jëts mëti xyëëw tuu'paajt, tuu'paajt, tuu'paajt. Wa'aj jë nxëëw Victorina García González. Wa'aj nnëkäjpxwanypy, yä't'ujts, wa'aj yë xyëëw tuu'paajt. Wa'ats yë tsyëëy, wa'ats yë tsyëëy ku njot... njotpëjka'ënt njotwe'ejta'ënt, ni'ijpy... ni'ijpypyä'äm. Jats yë nyëkwëkëë'ënt jats yë yyëk'uuky *përëj** jëpwyënwä'ätsy yyëk'uuky. Ka'ap yë..., ka'ap yë nukë ajäwë yyëk'uuky ku tëëj nkää'yëm tëë njii'kyxyëm. Ka'ap jaaj yyëk'uuky. Wä'äts ja joojt jëts yë n'uujkënt. Yë'ëts ëjts ëxaaj nnëkajpyxypy yë'ëts ëxaaj nnëmatyakypy yë tuu'paajt, tuu'paajt, tuu'paajt. Wa'aj jë nxëëw Virginia Vásquez Pérez. Wa'aj jë mëku'uk yäm nnëkäjpxwanypy nnëmatyä'äkwanypy, [ë]xyämts yë ujts nkony'ity, wa'aj yë xyëëw tuu'paajt. Ni'ijpypyä'äm yë tsyëëy. Wa'aj yëk'ukp yë'ëj ku *teej** nyëk'ë'ejtsënt jëts yë n'uujkënt jëpywyënwä'ätsyë. Jëts yë jate'n n'uk'ejtënt ku kyatyimynyaxy, yë ujts yë n'uujkënt. Ëy yë n'uk'ejtënt ku yë kyanaxy ja ni'ijpypyä'äm. Yë'ëj ëxaaj n'uujkëm, yë'ëts ëë nnëmatyakypy. Wa'ajaty yë tsyëëy, e[j]xëm yë tuu'paajt. Muum yë ..., jaaj yë 'yity [ë]xaaj tupa'ääjy ujk jaaj 'yity määj jo'kx'et. Jëts wa'aj yë tsyëëy jëts nayëte'n yë ttsëëyë ujk ku jë uk nyi'ijpyiky'ë, uk 'yiitsy. Jëts nyëk'ë'ëjtsënt jats yë nmëë'yënt yë uk. Jats jë tutk nayëte'n ku pyu'utsy jëts yë ntëkwëkëë'ënt jëts yë ntajpujënt. Jats nayëte'n, 'yëjkypy yë tsaj[p]kääj yë nayëte'n. Jate'n yë tsaj[p]kääj yë tjii'kyxy. Tuu'paajt yë xyëëw, tuu'paajt yë xyëëw, tuu'paajt yë xyëëw. Jats jë nxëëwë Alicia Jiménez Orozco. Ejemplar 39148, familia Euphorbiaceae, género Acalypha y yerba de 60 centímetros con flores de inflorescencias rojizas.