*Estee**, wa'aj mëku'uk ëxaaj jatu'uk nnëkäjpxwanypy yë ujts mëti xyëëw xuumy'ujts. Ja'aj ëëts yë n'ekxkapy ujk jate'n ëëts yë ntejn nteety ntääk tëë xuk'awëjë xuk'akajë, ja'ayë xyëëw. Sutsëts yä'ät'ujts t'ijxy? *Pës** wa'aj yë'ëj, mutskkonëjaty yë 'yääyu'nk yë'ëj. Pejykyonë yë tyëkyu'nk yë'ëj jëts jë tyëëmu'nk jam, amëjxuumyën, sämëtën 'yijty ja xuumypyä'äm mëti 'yijty jeky'ëp menp. *Pues** sutsëts yä'ät tyuny? Määj yë 'yity? *Bueno** määj yë nyë'et yë nyënäxwii'nyët yë'ëj? *Pës** jaaj yë 'yity määj awä'ätstuujy, määj ka'ap jë mokjoojt. Määj ka'aj nyi'ipyë, mä' wëntäkjoojt, jaaj yä'ät'ujts yyëny. Ka'ap yë jajp 'yity mokpatki'py ka'ap yë jajp tsyë'ëky. Yä'ät jate'n yë në'ääjy tu'ääjy ntejën yyëkpääty. Määj ntejën awä'ätstuujy. Ka'ap yë nyamayë mëët jë moojk. Wa'ats yë'ëj, sutsëts yë ëjts ntejën nyëktuny ujk sutsë yë ntejn 'yijty jë majjää'tyëjk tyëktuntë? *Pës** ja wa'aj yë 'yijty tyajtsëyëtëp ja xuumypyu'uts mëti 'yijty ja pu'uts pëtsëmp, ja xuumy. Mëti tuknëjtuky yëkxon ntejën pyëtsimy ja pu'uts. Ja nënë'kxnëjtujkp ja yëkxon. Ja'ats yä'ät'ujts 'yijty jë ntee... ntety'amëj ntëk'amëj ntejn jate'n 'yij tyëktunkpäättë. Wya'atëp tsyëëy'äjttëp. Wa'atëp yëkwëkëëtëp. Wa'aj yëkxon tyëkwëkë'ëtë tu'tsjëtypy jëts yëkxon twe'ey ja nëëj .... Ja'ats yëktanëjxëjtp ja wa'aj ja pamää'yjyää'y mëti jate'n ja xuumy myëët mëti ja ja pu'uts myëët. Ja'ats yë yëktawëxëjtp, ja'aj waajnjaty jate'n yyëktawëpe'ety yyëktawëpe'ety. Kupäjkkëjxp yë tsyoo'ntä'äky, kupäjkkëjxp yë ntawën... ntanëjxejtënt jawyeen jëts yë jate'n yyëkpapakëtä'äky tekyjyi'ijy. Jate'n yëw yyëktuny majtsk tëkëk'oojk. Ku myëtuk'oojk, kuwänë ja pu'uts jaty'ë wyënaky. Kutën wënaty ntejën tmaawyä'äny, jajp ja mupëjkën nayëtë'n. Ku yë tmaawyä'äny tuktsi'iyë, ku myëtuk'oojk yyëktsi'iy ja jää'y watyëty ja pu'uts wyënaky. *Përëj** kuts ja kyajwe'ey ku ja kyajwënaky, ku tëë nyäjxnë tëkëk'oojk ku jate'n tëë yyëktunnë tëkëk'oojk *pës** ka'atën ja wënaty kaj'ëpyä'ämën ja wënaty ja jää'y pääjtëp. Wëntëkëëwyänp ookwänp, jate'nën wënaty ntejën ja ja mupëjkën. Jate'n ja majjää'tyëjk ntejn tnëkäpxtë. Kuk jate'n ja ntejn ja 'yati'itsy *pues**ku ku tmamaawyä'äny, wa'axën ja wënaty yëk'ook[w]ää'nëp kun ja pu'uts kyawënaky ku ja ntejën tëë nyäjxnë tëkëk'oojk jyaj... tjajtsi'iy yä'ätpë'ujts. *Pës** ka'atsën ja wënaty tsyo'okwä'äny, yëk'ook[w]ää'nëpxën ja wënaty ja pu'uts. Jate'nts yä'ätpëj'ujts. Jëts nayëtë'n, *pës** wa'aj yë'ëj nayëtë'n, ojkëtëp yë wa'aj yë *tsyiip** yë tsaj[p]kääj, yë jëyujk yë këy. Jëë'xëtëp yë'ëj, yë'ëj yë 'yoj... yëk'ojkp yë nayëtë'n, 'yojktëp yë jëyujku'nk yë'ëj yë pëktä'äkyu'nk yë'ëj. Jate'nts ëjts yë ëxaaj nnëmatyä'äky yä'ätpëj'ujts, xuumy'ujts, xuumy'ujts, xuumy'ujts. Jats ëjts nxëëw Victorina García González. Yä'ät ëjts ëxaaj nnëkäjpx[w]anypy, yä't'ujts, wa'aj wa'aj xyëëw xuumy'ujts. Ja'aj yyëktijy. Ja'aj majjää'tyëjk ttejtë. Jate'n ëëts yë tëë n'awejë n'akajë. Paty ëjts jate'n nxëtijy xuumy'ujts. Tits yë tsyëëy? Pu'uts, ja maxänpu'uts mëti jate'n 'yijty yëktejp, jeky'ëp jeky'ëp. Ja'ats yë tsyëëy ja'aj yë yëktajxëjtp. Ja'aj yë yëktajxëjtp ja'aj kun ja pu'uts xpääjtënt. Jëts yë'ëj ntsee'ënt yë ujts yë xuumy'ujts. Yë'ëts yëktawëxëjtp, wënwënäk'amypy yë yyëknatyajtsëyë wënwënäk n... ntajpo'ojtënt. Nayë ja nyëëj ku wyëki'iy. Nayjya'ats yëktajxejtp. Kuts majtsk'oojk tëkëk'oojk tëë jyäjtnë, kuts tmay ujk kuts tkajmay, wa'ats ja wënaty ..., kajapä'ämtsën ja wënaty tëë pyääty ja jää'y mëtin jate'n ja pu'uts myëët. Ka'ap ja nyäxwä'äny ku tëë tyëkëk'oojkënyë. Yëk'ook[w]ääjnëp ja'aj. Kuts ja tyëkëk'oojkë jate'n tëë ttseenë, ku tëë wyënäjknë, tëë tmaanyë. Myaapytsëtën ja'aj. Yë ujtsën jate'n tsëëy, yë xuumy'ujts. Yë'ëj yyëktijy. Yë'ëts ëxaaj jatu'uk nnëkäjpx[w]anypy, majtskpiky yë txëëwë. Jaaj jatu'uk, näx'ää'tsp ja'aj, ää'tswëtejtp ja'aj ka'ap ja tyanë. Yä'ät ëxaaj yë xuumy'ujts mëti jate'n yëktejp, tanaapy yë'ëj. Kuts ja jatu'uk, nayë xuumy'ujts, nayë xuumy... xuumytyuk xyëëw. Jate'n yyëktijy *përëj** ää'tsp ja'aj. Ää'tswëtejtp ja'aj. Tunpë yä'ät mëti tyimytsyëëy ëxaaj, yë'ëts ëjts ëxaaj nkajpyxypy. Yë'ëts ëxaaj nnëmatyakypy. Yë xuumy'ujts, yë xuumy'ujts, yë xuumy'ujts. Wa'aj nyëkajpyxypy, wa'aj xyëëw Virginia Vásquez Vargas. Ejemplar 39146, familia Rosaceae, génro provisional Alchemilla, yerba de 15 céntimetros con tépalos verdosos.