Mëku'uktëjktë, ëjts ëxaaj jatëkoojk nëkäjpx[w]anypy yä'ät'ujts. Ujtspijy, janytsy tsuj yë t'ijxy, tsuu'nk yë t'ijxy. Wa'aj yë t'ijxy tsäjpts... tsäjptskonë. Janytsy ëy ëjts yë pijy n'ujxy, wenk ëjtsën yë ij[ty] ntsuj'ijxy ku ëjts ijty nmutsk'aty. Wenk ëjts yë ijty ntakuyaty. Wa'aj ëjts yë ijty yëkwä'äny, wa'aj npijy'ajtypy. Yëkxon ëjts yë ijty npëjkmuky. Yëkxon, may yëkxon ntëjmuky ntëjmuky jats yëkxon ...xon n'oo'x n'oo'xtä'äky. Yëkxon tukki'iyë ja pijy käm... tukkämjoojt npëjmujkkixy, tukkki'iyë ntu'kxkixy. Jats yëkxon n'a'oo'xmuky. Jats ja ntejën yëkxon 'yijty .... *Bueno**, n'ayoojëp ëjts ja ijty ku ja jate'n tëëj nnëjpëjkpety jëts kajaaj 'yääxäätsnë ja pyijyu'nk. *Kumë** ja'aj ku yë 'yoo'knë yë nyi'ijpy ku yë yyëktijy jëts yë nyi'ijpy yë 'yapo'ttujknë jats yë 'yoo'knë yë pijyu'nk, nyamyon... myonnë yë pijyu'nk. Jëts ëjts ja yëkxon payä'äxy ku jate'n tëë myonkëjxnë ku ja jate'n nwën'ijxy. Jate'n ëjts yë ntejn ku nmu... tëë nmutsk'aty *pës** ntajkuyajtypy ëjts yë 'yijty. Wenk ëjtsëtën yä'ätpëjpijy ntsu'ijxy. Yë'ëpëj..., wa'aj yë uky'äjtën, yë ntejën yëkxon ntsu'ijxypy. Mäts yë *mäsë** ntejën yyëny ujk mäts yë ntejën tëë n'awëjë n'akajë. Jam määj yë wa'aj yë näxwii'nyët ..., määj *mäsë** pu'uty yë näxwii'nyët, määj yëkxon ja pu'uty ja nääjx tmëëtë. Jamts yë yëkxon pyëtsëmtë *përëj** may'amypy. Jëts wa'aj yë yëkxon wya'atë yyontë, yontëp yë *kujkpmëtrë**, jane'n. Yëny yë yëkxon pyëtsimy jëts nukë mëj jë tyeky mätën ja pu'utyjyoojt jam. Jamts yë tsuj jëts yë yëkxon pyëtsëmtë. Wa'ats yë yaäaktë, wa'aj mëët yë ..., pyëjtsyky yë pëtsëmp, mitsykyëmpëjtyskyu'nk yë pyëtsimy. Ja'ats jate'n yyëktäjyë'ëp'y jëts ja jate'n apiky pyëtsëmkojmë. Wa'ats yä'ät'ujts po'okëjxp, ka'aj yë ejtp, ka'aj yë jaaj ja tu'uk jë jumëjt 'yity. Jaaj yë 'yats... 'yatspëtsimy ku nëëj ku tuuj. Ku yë tuuj tsyoo'ntä'äky *ast... hasta** kunëm yë tuuj jyupkixy . Të'ëts'et ka'ap yä'ät'ujts määj npääjtënt. Jats yë pyijy nayëtë'n ku *septiembre'et** jats yë pyijy yë tpëktä'äky, jats yëkxon nukë tsuj kyaxë'ëktë. Jate'nts yä'ätpëj'ujts wa'aj ëëts ntejën jate'n nwe'ey tëë n'ejxkapy ujk jate'n ëë tëë ntejën n'awjë n'akajë. *Pus** tits yë jëë'kxëtëp? *Pus** yë wa'aj nayëtë'n yë jëyujk, yë *serjëyujktë** mëti ..., pijymyuu'kpëtë, yë'ëj yë myuu'ktëp yë'ëj yë ntejn wya'atëp myënëjkxtëp jëts yë jate'n tyëkpëtsëmtë, ja pä'äk tyëkpëtsëmtë. Ujk nayëtë'nts yë wa'aj ntejn yë tsaj[p]kääjtë, yë *tsyiip** jëyujk, yë'ëj ojkëtëp yë nayët'ën. Jyëë'kxtëp yë pëktä'äky yë nayëtë'n ku yä'ät'ujts nukë yuu'nkkonë, nuke uu'nkkonë yë'ëj. Wa'aj, jäjtnë ntejën yyëkkujtijy, jäjtnë ntejën kyutëkëy. Jate'nts ëjts yë ëxaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky, *pës** .... Wa'aj yë xyëëw yä'ät'ujts .... Wa'aj mëku'uk ëxaaj nayëtë'n yä'ät'ujts mëti jate'n xyëëw xënuu'n. Ojts ëjts yë tuk'oojk nyëktuny *para** tsëëy, ojts ëjts yë n'uu'nk yë ntajtsëyë. Ja pu'uts oj pyëtsimy, ja maxänpu'uts. Ojts ja n'uu'nk nyëjtuky tukki'iyë ja nyëne'kx. Ja'aj ojts ja jää'y ntejn ja... jatukmatëy ujk nkayëknëtëwë. Suts ja jää'y oj xnëëjmë kuts yë xënuu'n npëjkmukt jëts ëjts yë xënuu'n nxäts, jats jë ntuktse'et, ntankupa'anët. Jats ëjts ojts jate'n ëjts ntuny, ojts ëjts ja nëëj njo'kxë, jats ëjts ojts yë xënuu'n n'atspeemujkkixy, tukkämjoojt. Jats oj naxtsy. Ojts yëkxpon wëxatsy, nyëëj oj pyëtsimy. Tsujxk ja nyëëj ojts yëkxon tyany. Kumë wa'ats yë'ëj ..., xunts yä'ät'ujts yëkxon, *pës** kaapyën yë jyäwë ntejën jë nyi'ijpy. Kuts ëjts ojts jate'n ntejën ntuktajtsi'iy, majtsk tëkëk'oojk oj tajtsi'iy jëts ojts ja pu'uts kyats... wa'aj wyëntë... wyëkutëëjtsëkyixy. Ojts ja tyi'itsy ja wa'aj ja ja pu'uts. Jate'n ëjts yä'ät'ujts oj xputëk'ë. Jate'n ëjts yë ojts ntsëëy'äty. Jate'n ëjts yë ojts jë n'uu'nk tuktajtsë'ëky. Wa'aj yë'ëj *varicela** mëti jate'n yëjtejp ja pu'uts, ja'ats yë ojts ntajtsëyë. *Pus** ëyëntën yë'ëj, tsuj yä'ät'ujts. Wa'aj yë'ëj ntejën ..., mëjk yë'ëj myajääw jajp tmëëtë ku yë yëkxon yyëkxatsy. *Pës** mëjk jajp, pëtsëmp ja myajääw yë jajp. Yë'ëyë mëku'uktëjktë, Xënuu'n, ëënuu'n, xënuu'n. Tiij ëjts nxëëw? Ëjts, Victorina García Gonzälez ëjts nxëëw. Wa'ats ëxaaj nnëmatyä'äkwanypy yë ujts, ujtspijyu'nk. Wa'aj yë xyëëw xënuu'ny. Wa'ats yë 'yijty ntakuyaty, ntu'kxmujkypy jëts ëjts yë npëjy'aty. Jëts ëjts yë nääjx ntäjy, jajpts ëjts yë nkukonë. Jajpts ëjts jë tsajptëjk nyëk'ëyë, nnapëtsy nnapiky jëts ja nääjx, mëj ëjts ja näxkojpk ntäjy. Jajpts ëjts yë nku'ooxë, amëjtsajptëjkjëtypyën. Jate'nts ëjts yë jajp npëktä'äky jëts ëjts ja ja nnëjkëjy nnëjkapy. Jate'nts ja kipy nyëk'ëyë mëjtsajptëjkën. Jajpts ëjts jate'n npëktä'äky yë yë pëjy. Jate'nts yë 'yijty ntakuyäty kuts ij ntsëkëj'ijxy kuts 'ij nwëtity. Kuts ijty jë *burreek tsyiip** jate'n npawëtity. *Për** jate'n ëjtsn jam nkuyaty määj ja tsaj[p]kääj nyëk'ëky määj ja *tsiip** nyëk'ëky. Jate'n ëjtsn jam nkuyaty. Japom japom ëjtsn ja jate'n ntakuyaty yë ujts, pë [ë]xyämpë 'yatspëtsimy yë ujts ku jate'n tsu'uy ku jate'n nek yë nääjx 'yity jëts jate'n yyëny yZë ujtsu'nk. *Për** ka'ap ëy tyimyyëny jam mä... määj tëë nyeeky määj tëë ntsë'ëky. Ka'ap ëy, nyëmyutskjatyëtën yë yyëny. Pë yonp yë muum apiky määj jë pu'uty jë nääjx määj et ëy, pu'uty. *Përëj** jam määj tëë nyeeky määj tëë ntsë'ëky ka'ap yë ajäwë yyëny. Jate'nën yë mutskjaty, jate'nts yë npujy'aty ja'ayë. Wa'aj xyëëw xënnu'ny, xënnu'ny,xënnu'ny. Tiij nxëëw? Virginia Vásquez Vargas. Ejemplar 39145, familia Oxalidaceae, género Oxalis, yerba de 30 centímetros con flor color fushia y caliz café rojizo.