[Ë]xaaj jate'n nnëkäjpxt nnëmatyä'äkt yä'ät ja ja ääy ja ujts, wa'aj yë xyëëw poopkujppijy. Ja'aj yë majjäätyëjk yë jate'n txëtejtë. Jotmënytën yë kojpkpoo..., kojpkpooppijy tjaxëëw'aty. Ja'aj kutën ka'aj yyëkwe'ey ..., jate'n yyëkkajpyxy, tuktënyë ja'ayë pooppijy ttejmëtë. Ja'aj kutën jate'n kawënäkpiky ku nnäjxënt ku ntëjka'ënt. Pooppijykyujptsëtën yë xyëëw. Jate'n yë yyëk'ejxkapy ujk jate'nts yë jëne'ekë yyëknëmatëy, jate'n yë jënaxy yyëknëmatëy. Jate'nts ja natyukmatowë [ë]xaaj nyaxy. Sutsëts yë wa'amë tyunmë pyëjkmë ujk sutsë yä'ät ja'ayë ee nyëkwää'nënt? Ka'ap yë tsyëëyë ka'ap yë tiij. Nukë ja'ayë tsuj'äjtën yë'ëj, jate'n ja'ayë tsuj kyaxi'iky ku jate'n yë wya'atë pyëtsëmtë yä'ätpë 'et yä'ätpë xëëw, ku yä'ät yë [ë]xyääj yäm yë wa'aj yë po'oj jate'n 'yawëtity yäm myëmäjkpëjpo'onë. Jatën yë jyëpkëjxnë jatën yë wa'anë myäjënyëtë, myajää'y[ë]nyëtë. Wa'aj yë jyëpkëjxnë, kump yo'tsp yë'ënë. Jate'nëtën yë .... Paty'ën yë poopkujppijy yyëkxëtijy, ja'akëjxp ku yë yyo'tstë yë jyëëjp jëts yë pyijy, poop yë pyijy ujk jamts muum nyëjtyuu'nkëm pyëtsimy. Jate'nts. Kuts yë tsuu'nk jyapëtsimy jëts yë poop 'yamëjënyë. Kuts yë poop 'yamëjë jëts yë yyëjkënyë. Kuts yë yyëjkënyë jëts jyëp'äm, jate'n jë ..., säm ja akxäjpa'ts , jate'n yë jyëpkixy. Yëk'ijxy'äjtp ja akxäjpa'ts nay[ë]te'n. Jate'n ja akxäjpa'ts t'ejxmë sän yë akxäj, jate'n axyëm. Jate'ntsën yë yyë'ëtsy, jate'nts ..., kuts yë nwënkunëjkxa'ënt nwënkuyë'ya'ënt, yo'tsp yë'ëj. Jëë .... Patyts yë ka'ap ëy tiij yyëkjii'kyxy ujk kutsëtën yë wye'ey yë ..., wa'awä'any, pyëjwä'äny ku yë 'yum. Eej, wa'ats yë'ëmë yë xëwinyky, yë'ëj yë nyëmentëp yë'ëj yë jate'n jë 'yajot'äjtëp. Yë'ëtën yë jyäwë pyä'äkpëjktëp pyä'äk'äjtëp. Jate'ntën yë jyäwë ja tyuu'nën ja pyëjkën tyakëtä'äkyëyë. Jate'nts yë ëxaaj yë ..., yë'ëj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky yä'ät yë poopkujppijy. Ja'akëjxp ku yä'ät ja jate'n ja ..., ku näjxënt ku ntëjk'a'ënt, yo'tsp jë 'yääy yë'ëj, nyëjwya'aj jë 'yääyu'nk yë'ëj, nyëjyyëny jëts jëpyëny. Jëts jate'n yo'tspëjmëët kumpëjmëët. Jate'nts yë'ëj, ka'ap yë ëy yyëknëkë'ëjë yyëknëxäjë. Ka'ap yë yyëkwënkuwä'äkë. Ku yë myajäänë, ku yë myajay, ku yë xëëw yë jumëjt kyupajtnë, jats yë wya'anë jats yë myajäänë. Jats yyëktsaatsyëp yë'ëj ku yë nwënkuyë'ya'ënt nwënkunëjka'ënt. Patyts yë ka'aj yyëktunk'aty ujk patytsën yë ka'aj tyëktuntë ja majjää'ytyëktë. Jate'nts tëë yyëk'anëjwejë yyëk'anëjkajë. Jate'nts ëxaaj ja ääw ayuujk nyëknaxy. Jate'nts ëxaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky yë ääy yë ujts. Jate'nts mëku'uktëjk ëxaaj myëktukmatowtë. Ëjts yë nxëëw José Pérez Vásquez. Yä'ät jë nnëkäjpx[w]anypy nnëmatyä'äk[w]anypy, [ë]xaaj yë pooppijy. Janytsykump janytsyyo'tsp yë'ëj. Yäm anëjkëjxp, jam tun'akë'm, majaty jam pyijy, jam. Jëts yääj, nyëtyummutskpijyëtën yä'ätpë pooppijy Yäm kojpkkëjxp, majaty jam pyijy majaty jam yyëny. *Përëj** yääj, mutykyëty yë yääj, ka'ap ëy kyumy ka'ap ëy yyë'ëtsy nay[ë]te'n. Yë'ëts jë jëyujk nyëmentëp, myuu'ktëp xyoo'pxtëp nay[ë]te'n yë .... Mëti ntejn pä'äkpëjktëp pä'äktäktëp. Yë'ëtsën yë jate'n nyëmentëp nyëjä'ttëp, pyä'äk jate'n t'ëxä'ätë. [Ë]xaaj seerë, [ë]xaaj jë xëwinyky, [ë]xaaj jë kuumu'uj. Jate'n yë tnëmentë tnëjä'ättë yääj. Jate'n yë ntejn pyijy t'ëxä'ätë, mm jyii'kyxy t'ëxä'ätë pyä'äk t'ëxä'ätë. Yämts ëëts nnëkajpyxy ëëts nnëmatyä'äky nay[ë]te'n. Kump yo'tspëtën yë'ëj, yäm tun'akë'm yäm kojpkkëjxp. Majaty jam yyëny, majaty jam ..., kump yo'tsp yë jam. Yë'ëtën 'yijty jë majjää'tyëjk ..., ku majjää'tyëjk nyëjkxtë tun'ayë'ëpyë kojpk'ayë'ëpyë, kojpkpätpë, jatsën yë pyäknääts yë ttajwoptë ttajju'utstë ku kyëjpä'ämtë tyëkypyä'ämtë nay[ë]te'n. Jate'n yë tyëktunkpäättë jam anëjkëjxp, ku tun'ayë'ëpyë nyëjkxtë, kojpkpätpë pyajtëk'ëtë. Yë'ëts jam yyëktunkpättëp mää'et'ën jë jäa'y ttejtë, tsejxk. Jamts yë tyëktunkpäättë. Alberto Torres López Ejemplar 39055, yerba de treinta centímetros con bracteas blancas, familia melífera, género Eryngium.