Nay[ë]te'nts [ë]xaaj nyëknäx[w]ä'äny ja ääw äyuujk jatukpiky. Yä'ät ja ja nyëkajpyxy ja nyëmatyä'äky ja yuktseen. Ku yä'ät yuktseen yyëktijy, yyëkkajpyxy yyëkmatyä'äky, ja majjää'tyëjk jate'nn tya'awä'äntë. Tiij yëktamëtejëp? Ku yä'ät ja ..., yä'ät ja wa'aj tnëjkëjxp'aty ..., jate'n ja ja 'yejxpat; ku yä'ät jë ..., jotmëny ..., yä'ät ..., ku jate'n wa'aj yukpiinyëm t'ijxy jëts yuktseen; yuktseen ttejtë, ku yukmo'on, säjaty yyëkkajpyxy; ku jyäwë apëjktuky kyaxi'iky. Patytsëtën yuktseen, ee txëëw'aty ku jate'n jyäwë 'yajäjy. Jëts yë .... Säts yë wya'aj yë'ëj, yë nyëkipy yë'ëj? Wa'aj yë nyëkipy yë'ëj, nyëjyyëjk. Jëë, patyxëtën jyäwë jate'n yuktseen yyëktijy yyëkkajpyxy. Jëts nay[ë]te'n yë wa'aj yë 'yawäjtë, majpyxy ja 'yawäj yë yëkxontë, muky'ëty. Jee .... Säts yë tyunk säts yë pyëjkk yë pyäätyë tyakëtä'äkyë? Wa'aj yë wyä'äny nay[ë]te'n ëë ..., wa'aj yë ..., ëëts yë nyëkwä'äny ku ëë nmuuts[w]ä'äny, ku ëë ntun[w]ä'äny npëk[w]ä'äny. Yë'ëj ëë *mäsë** yyëktanëkajxp jëts ëëts ja tsen'ääy n'atswëëky n'atsjääxy. Jate'n yyëkkajpyxy. Jëts ëëts ja n'atspëjkmuky, yuktsen'ääy. Jate'n yë yyëkkajpyxy. Yë'ëts ëëtsëtën npanajxypy npatëjkëp. Yë'ëj ëëtsën nyëktunypy. Yë'ëtën jotkujk mëtunp ku ku ja muutsy yyëkpawënmay, ku ja muutsy kyojt. Jate'nts ëëts yë nyëktuny nyëkpiky. Jëts yë tyëëm, nay[ë]te'n yë tyëy yë tyëëm, yyëkpeemuky. Jëë .... Jotkujkts yë yyëk'ajot'aty, nayë tunp yë'ëj jëts yë yuktseen .... Sätën yë mëmëjy jyaty? Ja'aj kutën ..., ku yë nyëktëë'yënt ku yë n'ajot'ät[w]ää'nyëm jënjëtypy tëjkjëtypy jëts yë wyiixy. Janywyee'xwëtejtp, yëjk yë kaxi'iky wyee'xwëtity yëjk yë tyëy. Ka'ap yë jate'n säm yë pooptseen. Wa'aj yë pooptseen eej tsujëtën yë tyëy ëyëtën yë tyëy, ka'ap yë tyëkwiixy ja jënjoojt ja tëjkjoojt. Ja'atën yë pooptseen tyatëkajtsypy. Kuts yä'ät yë yuktseen, yëjktsëtën yë wyee'xwëtity. Jate'nts yë yë wya'aj yë'ëj yë ..., jate'n yë jyok yë pyëtsimy jate'nts jë jyok yë tjuuny Jëts nay[ë]te'n ku yë 'yuupy, wa'aj yë 'yuupy yë'ëj yë tsenpoom ujk yë jate'n yyëkkajpyxy yä'ät ja tsen'uupyky. Wa'ats yë pyëtsëmmë, yëjk, nyëjyyëjktsyäjptsëm yë ntejën wyën'ëë'tskëtäknë ujk xaa'mkëtäknë. Jate'nts yë'ëj ja wya'aj ja ja tsyawa'aj ja tsyen..., ja tsyen'uu'pyky ujk ja tsyenpoom. Jate'nts yë pyëtsimy, jate'n yë jajp jë tnëjkëjxp'aty. Säts yë *mäsë** wyënpity yë tyuu'nën yë pyëjkën? Jä'äxy'äjtp yë'ëj ujk nyëktëë'yëmts ja tsenpoom. Wa'ats ja tsenpoom nay[ë]te'n ee yyëk'ajot'äjtp. Njëën ntuktajmäjtsënt, npakoo'nënt. Pyatsëmwëtejtëp ja majää'tyëjk yë 'yijtytyë. Jëts yë ttuktajjënmätstë. Jate'ntsën yë jayty ujk jate'ntsëtën yë yë'ëj ja nyëkajpyxy ja nyëmatyä'äky. Ku jate'n yë yuktseen ja 'yääw ja 'yayuujk [ë]xaaj nyëknäjxëyë. Jate'nts yë ëxaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky yääj Yukxee'kupäjky, ääw ayuujk nyëkpëtsimy. Yë nxëëw José Pérez Vásquez. Yä'ät jë nnëkäjpx[w]anypy nnëmatyä'äkwanypy yë yuktseen mëti yuktseen yëktejp. Yë'ëtën ku yë muky yë 'yawäj ku yë muky jë 'yaxeeny. Yë'ëts nnëkäjpx[w]anypy nnëmatyä'äkwanypy. Jëts kutën yë mëët yë pooptseen tyëkatsy, 'yääy kon jëts jë pooptseen yëny jë 'yääy. Jats ëë..., jats wa'atën yë'ëj, tunp yë yuktseen. Yëktamuu'tsp ku jëën ju tëjk 'yëyëwyä'äny. Jëtsën jate'n yë yyëkjääxy, tyunkpääty yë 'yääy nay[ë]te'n. Jëts yë tyëëm, mutykyëty. Yë pooptseen jë jya'aj majatyëty, pooptseen yëny jë 'yääy. Ja'akëjxpën yä'ät yuktseen yyëktijy ku yë konyëty jë 'yääy jëts kon tyanë jëts majpyxy jë 'yäk. Jate'ntën yä'ät yyëk..., yyëktijy pooptsee..., wa'aj yuktseen yyëktijy. Jate'n jëts wa'aj .... Yëkkipy'äjtp yëkjä'äxy'äjtpëtën yë'ëj. Yë'ën jë jëën yë'ën jë tëjk wa'aj ..., yyëk..., yyëkma'typy kute'n tyëktëytyë, nyëkjemy ëëts jëts yë 'yamwiixy tsyatsywyiixy. Paty yë yuktseen yyëktijy. Yëjkëtën yë jyëky. Nay[ë]te'n jë 'yuu'pyky nay[ë]te'n jë pyoom pyëtsimy, nyëjyyëktsäjpts. Alberto Torres López Ejemplar 39054, familia Pinaceae, género Pinus, árbol de 15 metros con frutos cafés.