Mëku'uktëjktë, jatukpiky yä'ät ja ääy ja ujts n'uknëmatyä'äkt. Ku [ë]xaaj jate'n. Sutsë yyëk'ejxkapy mëti [ë]xaaj yë ääy yë ujts? Jate'n yë yyëktijy näjxxënme'etsy , ja'akëjxp ku yä'ät ja 'yawäj ujk yä'ät ja wa'atë ja tyëëmtë. Ja .... Tëëmpajtp yë kajaaj, ja'ayë kutën naxypy, naxypy, näxkijxy; jate'n yë *mäsë** twënyë'ëyy ujk jate'n twën'äätsy patyëtën jate'n ja majjää'tyëjk ttejtë näjxënme'etsy. Apiky ja'amë mëti xënme'etsy yyëktejmëp, wa'aj ja'aj yëny, tsajpyonp. Kajaaj yyëny këjxp. Jëë', kuts yä'ät yë näxxënme'etsy, yë'ëj ..., naxypy yë tyanë ujk jyujky'aty. Jats yë jate'n yë yë tyëëm, majpyxy yë tyëëm, tumpejkkonë, jate'n säm jë mutypyajkx tyëëmë, jate'n yë tyëëmë yë'ëtë, ja'ayë tummutskkonë. Ja'ayë kawënäkpiky yä'ät ja ja ja tyëëm..., tyëëmpety, jaaj ku yë ntejn myutsk'aty. Sääj yë myutsk'aty? Nukë tsujxkkonë. Kuts yë tsyäm'ukwänë, jate'n tsuu'nk. Kuts yë tyimytsyämnäjxnë jëts yë ja'ayë yyëjkënyë nay[ë]te'n säm ja mutypyajkx mëti atom n'ijxy'äjtyëntëp, mëti yyëkjëë'kxp nay[ë]te'n. Jate'nts yä'ät yë yë näxënmye'etsy. Ka'ats yë tiij määj yyë..., yyëk'ajot'aty ku yä'ät ja ntsëëy'äjtënt. Ujk yä'ät ja ..., ja wa'atë ja jëyujktë, ja tsajppäxtë. Ja'atsëtën yë 'yojktëp ujk nayëte'n yä'ät yë tsää'ny, yë'ëj yë nyëmenmëp yë tyëëm, yä'ät yë ..., jaaj ku tsyä'ämnë yë tyëëm jëts yë tsää'ny yë tjii'kyxy. Ja'ayë ja tsää'ny ka'aj yyëk..., yyëknëjäwë. Tiitën nxyëëw ja tsää'ny mëti jate'n 'yajot'äjttëp, ja jëyujktë? Ja'ats yë jyëë'kxtëp, jëë' tsää'nyjyii'kyxy, jate'n yë nyë..., nyëyyëkjää'myetsy ujk jate'nts ja majjää'tyëjk tnyënyëkäjpxtë [tnë]nyëmatyä'äktë ku yë tsäa'ny tjëë'kxtë. Ja'akëjxp ku yä'ät naxypy ja ääy ja ujts. Ëy ja ujtstëëm jate'n tyëëmpety, yä'ät ja xënmye'etsy ja najxxënmye'etsy. Patyëtën yë jate'n ja ja jëyujk jate'n t'ajot'aty. Jate'nts yë [ë]xaaj yë ääw ayuujk nyëknaxy. Jate'nts [ë]xaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky yä'äy ja najxxënmyë'etsy, yë'ëj [ë]xaaj ja 'yääw ja 'yayuujk tëë yyëkpatmatëy. Ujk ja nxëëw José Pérez Vásquez. Yä'ät jë nnëkäjpx[w]anypy nnëmatyä'äk[w]anypy, [ë]xaaj yë yë ääy yë ujts. [Ë]xaaj näjxxunymye'etsy. Yë'ëtën ëëts nnëkäjpx[w]anypy nnëmatyä'äk[w]anypy. Sutsë ntej jyujky'aty yääj näxwiiny? Wa'aj yë ..., ka'aj yë'ëj, [...] yë'ëten jate'n näjxxunymye'etsy mëti ejt'oo'kp jëtunkijxy. Yääyë 'yity jëtunkijxy . ka'aj yë nukë yyëny, ka'ap yë nukë tsyajpyëny nay[ë]te'n. Jamts jë tyyëëm jamts jë 'yääy, jamts jë 'yujts jëts tsäjpts jë tyeky tsäjpts jë ..., nay[ë]te'n. Jëts jë tyëëm, jam jë tyëëmu'nk nay[ë]te'n. Yë'ëts ëëts nnëkäjpyxy yë'ëts ëëts nnëmatyakypy nay[ë]te'n. Jats ja uu'nk jats ja unä'äjk nay[ë]te'n, *ëskwelëj** nay[ë]te'n twa'atët t'ejxtët tnëjäwëtët nay[ë]te'n, tmëpëktët nay[ë]te'n ja wejën ja kajën nay[ë]te'n. Ja *estuutyë** tpäättët t'ejxtët nay[ë]te'n, ja ääy ja ujts nay[ë]te'n. Tijaty ja ääy ujts xyëëw'ajtypy jëts nay[ë]te'n wyejtët kyajtët nay[ë]te'n. [Ë]xyämts ëë nnëkäjpyxy [ë]xyämts ëëts nnëmatyakypy ja ääy ja ujts, näjxxunymye'etsy ëëts yë ntijy yä'ät. Jate'n ëëts ja ntey'amëj ja ntëk'amëj ëë tëë x[t]ukmatëy ku näxmex..., näjxxunymye'etsy txëëw'aty yä'ätpëj'ujts. *wenë**, [ë]xyämts jë tëë nkäjpxnaxy ja xyëëw nay[ë]te'n näjxxunymye'etsy Alberto Torres López Ejemplar 39050, familia Onagraceae, arbusto de setenta centímetros con frutos morado obscuro.