Jatukpiky [ë]xaaj nnëkäjpxt nnëmatyä'äkt yë ääy yë ujts, yä'ät mëti yëk'ejxkäjpp pakee'. Ku yë pakee' eej yyëkxëtijy yë ääy yë ujts. Sä..., sääj yë t'ijxy ja pakee'? Wa'aj yë'ëj nyëyonp, kajaaj yyëny, jam tukjää'tyana'ën muum yyëny ku yä'ät ja ja pu'uty ku sääj jajp twënjäwë ja et ja nääjx. Jëë, kuts wëntäkjëëjty, ka'aj yë jaaj 'yejtmë. Säts jë 'yääy? Nyëmajaty jë 'yääy yë'ëmë. Wa'ats yë pyijy, pu'ts yë pyijy. Mäts ëëts yë ëxaaj yääj tëë npääty, määj ëëts yë yääj ëxaaj nkajpyxy ujk mäts [ë]xaaj yyëknëkajpyxy yyëknëmatyä'äky yë yë pakee', yë ääy yë ujts. [Ë]xaaj yë yyëknëkajpyxy yyëknëmatyä'äky yääj Yukxee'kupäjky. [Ë]xyäm yë yëte'n ..., ääy ujts yëte'n majaty yë yë tyanë ujk ja 'yääy ujk ja pyijy yä'ät, pu'ts yë pyijy. Jate'nts yë yyëk'ejxkapy. Tukpiky'ë ja'ayë ja pyijy'äjtën, pu'ts yë ja'ayë. Ujk wants yä'ät ja tmëxëëwë tmëkojpkë yä'ät ja ääy ja ja tsëëy ujk yä'ät ja ja jëyujktë. Ka'apts [...] yyëk'ejxkajpy, ja ku yë ujts, janytyimytyä'äm yë'ëj, yë pakee'. Ka'ap yë 'yutstsëëyë, ka'ap yë tiij wyä'äny. Jotmëny yä'ät ja jëyujk ujk yä'ät ja tsaj[p]kääjtë jë t'oktë, pë sääj, ka'aj ntejn ëy yyëk'ijxyë ujk ka'aj yyëknëjäwë. Jate'nts ëxaaj ja ääw ayuujk npëktä'äky. Nxëëw José Pérez Vásquez. [Ë]xyä'ät nnëkäjpx[w]ä'äny nnëmatyä'äk[w]ä'äny, pakee' mëti pakee' yëktejp, yä'ät ja ëë nnëkäjpxt ëë nnëmatyä'äkt nay[ë]te'n. Mëti ..., mëti ja majjää'tyëjk tëë x[t]ukmatëy ku pakee' yä'ät txëëwë, yä'ätpëj'ääy yä'ätpëj'ujts nay[ë]te'n. Jats pu'ts yë pyijy, tsujxk jë 'yääy jëts *nyëkyajfe** jë tyeky. Jate'nts ëëts [ë]xyäm ..., ëë nkajpyxy ëë nmatyä'äky mëët ja ..., ëëts ja ääy ëëts ja ujts ëë nnëkajpyxy ëë nnëmatyä'äky nay[ë]te'n. *Pës** yë'ëtën ka'aj 'yääyë ka'aj tsyëëyë. Yë *tsyiip tsyiip** mëj kajmëj kyunujktëp kyujtsajkxtëp nay[ë]te'n, tkujpewtë tkujkontë nay[ë]te'n. *Pës** yë'ëj ëëtsën nnëkajpyxypy nnëmatyakypy nay[ë]te'n. Jats yë uu'nk jats yë unä'äjk jate'n tmëwejtët tmëkajtët, [ë]xyäm ëëts ja ääw ayuujk ëë nkëyaky. Tijaty yë ääy tijaty yë ujts xyëëw. Jats tmëwejtët tmëkajtët, pë määj 'yëxpëktë, ja uu'nk ja unä'äjk nay[ë]te'n, akujk jotkujk tmëwejtët tmëkajtët ja ääy ja ujts nay[ë]te'ntë. Tyës nay[ë]te'n, [ë]xyäm ëë ntejn nkëyaky ja ääw ayuujk. Jëts wyejtët kyajtët ja uu'nk ja unä'äjktë. Jëts ja ujts, ja ääy ja ujts tmëwejtët tmëkajtët. Tijaty xyëëw'ajty ja ujts nay[ë]te'n, tjaakpe'etët tjaakko'ntët nay[ë]te'ntë. Alberto Torres López. Ejemplar 39049, familia Asteraceae, arbusto de metro y medio con flores amarillas.