[Ë]xyäm ëëts jatu'uk ja wa'aj n'uknëkäjpxt n'uknëmatyä'äkt yä'ät ja ujts, mëti'ij yiktëjp yëjkmijxy. Säts yë t'ijxy ujk sääj yë yyëk'ëjxkapy? *Pës** wa'aj yë'ëj, kujpëtën yë'ëj. Ku yë 'yuu'nk'aty ku yë yonpëtsimy, *pës** nukë nëj'ajpyky, nukë në... nëjkujpëtën yë t'ijxy. Nayëte'n 'yäätsy, säm jë tuut 'yäätsy. Jate'n 'yääts yë t'ijxy. Jats yë 'yääy? Yë'ëj ja'ayë tëkätsp, yë'ëj tumpale... wa'aj yë'ëj, tumpalëwä'äjts wya'aj nyë'ëj jë 'yääy. Jats *nyëtyajsurkë** yë'ëj jë 'yääy. Amë..., tin jate'n n'ukëjxkäjpëmp, nyëyjyate'n n'ëjxkäjpënt, sämë ëëts ja ujts nnëkajpyxy nnëmatyä'äky mëti pawiity yëktejp. Nyëynyayëte'n ja 'yääy yë t'ijxy. Ja'aj ku yä'ät *mäsë** palëyu'ujts yë 'yääy, *mäsë** ayëny. Jate'n yë kyaxi'iky, sämë tyimysyämë pawiity'ääy, nyëyj'atënëtën yë kyaxi'iky. Tits yë ja'ayë tyatëkajtsypy, ku yë amuum'ajpyky amuumkumpë, amuumyo'tspë. Ka'apëtën yë ëy yyëknëxäjë, nyënyakupojkëpëtën yë'ëj, otën yë myijxy'aty. Jate'nts ëëts ëxyäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Kuts yë jate'n 'yää'tsnë, kuts yë yyaa'knë, kuts yë myëjënyë, jats yë pyëjnë, tsuu'kyxyjyaty yë pyijy, tukmë'ëtsy tukmë'ëtsy yë pyijy. Kuts yë pyëjkixy jëts ja tyëëm yë pyee'xnë. *Pës** sääj ja tyëëm yë nayëte'n? *Pës** nayëte'n ja tuuttëëmën kyaxi'iky, nyëyënëty nyëpyalëyu'ujtsëty, nyënyayëte'nëtën yë tyëëmë. Jats yë tsyä'ämy? *Pës** nayëte'n tsäjpts tsyä'ämtë yëjk tsyä'ämtë nyëyjyate'nëtën yë *kyolor** majtsk tëkëkpikyëtën yë jate'n yë yë wa'aj yë yëjkmijxy ja ja tyëëm ja tsyä'ämy. Nyëyjyate'nëtën yë yyëk'ijxy'aty, jate'n ëëts yääj n'ijxy'aty mää ëëts yääj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky yë ujts. Yënyts yë 'yäätsy këjxp yë 'yäätsy. Nayete'n yë tuutën 'yää'tswëtity nayëte'n tuutën nyakutiiwyëtityë. Oy o määj kyëjx'ää'tskëjy, ka'ap yë tu'ukyë tta'ää'tspëty ja kipy. *Pës** ää'tswëtëjtpëtën yë'ëj. Jate'nts ëëts yë ëxaaj nnëkajpyxy jate'nts ëëts yë ëxaaj nnëmatyä'äky. Kuts yë yyëkjii'kyxy? *Pës** jëë'kxëp ja joon yë nayëte'n, ja tsuujk yë nayëte'n. Yë'ëj yë nayëtë'n tëëmka'ajpëp tëëmjëë'kxëp. Jate'nyëtën yë'ëj. Jats yë jate'nyë kyä'äjy ja pyäjk ku yë jate'n ntejënt yëk... myajäänë jëts yë kyä'äy yë pyäjk. Ja'ats mujxkojmëp jate'n. Jate'nts ëëts yë ëxyäm nnëkajpyxy jate'nts ëëts yë ëxyäm nnëmatyä'äky. Ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez [Ë]xyäm ëëts yä'ät'ujts njaaknëkäjpxt njaaknëmatyä'äkt. Wa'aj ëëts yë ntijy, yëjkmijxy ëëts nukë ntijy. *Perë** kuts ja majää'tyëjk, wa'ats ja majjää'tyëjk yë 'yijty ttejtë tsayin'aa'. Ja'ats ëëts yë 'yijty nnajäw'aty, kutën yë jate'n tiij tjii'kyxy, yëkmijxy ëëts ja'ayë ntyimytyijy. Pë janytyimyyo'tspxë yë'ëj. Ka'aj yë yyëktëny, ka'aj yë 'yëyë ku yë nmäjtsënt. Yëkxon yë nkë'ëj xtyimywya'ajënt xtyimyyëknëjtujkënt jats tyimytyänp. Ka'aj pyëtsimy. Jate'nts yë 'yujts'aty, ää'tsp yë'ëj. Ää'tswëtëjtp yë'ëj, yëny yë yyëny, yëkxon yë muum ku yukjëëjty ku määj pën kyajtënyë kyajpëëtyë, kyajkä'ätsyë. Yëkxon yë kipy yë tnëjtäkkixy yë'ëpëj'ujts. Wa'ats yë jëë'kxëp yë *tsyiip**, yëkxon yë *tsyiip** yë tyimy'ëky'ë. Tsaj[p]kääj, nayë 'yëjkypy yë'ëj mëti uu'nk. Yë mäjpë, ka'ap ëy 'yukyëk'ojknë. Tëëmëp yë nayëte'n tëëmpajtp yë nayëte'n. Pëjp yë nayëte'n, poop yë pyijy. Jëts yë tyëëmë? Tumtsäjpts ja pyijy wa'aj tyëëm yë t'ijxy. *Amëjkanik'unä'äjkën** yë tyëëmë yë'ëpëj'ujts. Nayjya'ayëts mayëp nayjya'ayëts ää'tsp. Yëkxon yë kujpijty patki'ijy tyimymyuxy may'amypy. Ku yë pyijy yë jaaj kyä'äy tyëëm yë jaaj kyä'äy. Jats yë yëkxon myujxnë jëts yëkxon myayë, janytyim... poyjyi'iky yë myayë. Yo'tsp yëkxon yë'ëpëj'ujts. Tits yë wyä'äny? Tiij yë jëë'kxep? Ka'aj yë jää'y yë tjii'kyxy. Wa'aj yë jëë'kxëp yë yë tyëëm yë tsyä'äm yë ..., jëyujk yë tjëë'kxtëp, yë joon yë ku'ujy, tijaty, tajmujkëp yë jëyujk yë nayëte'n. Ka'ap yë pyäjk ntëj nukë tyimy'ejtmë, nayë tunpëtën yë'ëj, jyii'kyxypyxë ja jëyujk yë'ëj. Jate'nts ëëts yë n'ijx'aty yë ujts, yë'ëtën yääj ntej tsu'tsp jëë'kxp. Ëjts nxëëw'ajtypy Emerenciana Vásquez Martínez *Pës** yäm jë njaak'uknëmatyäkkojt yë ääy yë ujts, jaliin jawaan ëëts yäm njaakkakukëxë. [Ë]xämts jatu'uk njaakkäjpxwä'ätswä'äny ja ääy ja ujts mëti ää'tsp, amëjtuutën 'yäätsy amëjtuutën yyëny. *Përë** ka'ap yä'ät ja tuut tmëku'ukë, tëkatsy yä'ät, ajpyky yë'ëj kujp yë'ëj Tits yë xyëëw? Ku ëëts yë ntijy yääj majjää'tyëjk ttëjtë. Yëjkmijxy yäm yyëktejnë yyëkxëmëënyë yë'ëpëj'ujts, ku yä'ät jyanytsy'awä'änë, awä'änën yë .... Ja'akëjxp yääj yëjkmijxy yyëktijy ku 'yawä'änë kutën yë yëjk jë 'yajpyky t'ijxy jëts tsujxk jë tyeky t'ijxy. Ja'aj ku 'yajpyky tumyëjk t'ijxy tumjate'n ntëjënt, ëy myutskë oy syää'ë, *përë** tumyëjk, 'yää... yë wya'aj ntëjënt yë kyumpë yë yyo'tspë pyëtsimy yë 'yajpyky yë'ëj. Ajëën yëkxon awä'än yëkxon. Paty jate'n jyäwë ttejtë, yëjkmijxy ttejtë ku yë yëjk yë 'yajpyky jëts tsujxk yë nyëteky. Jate'n yë 'yääts yë jii... kyaxi'iky. Naj tsujxk jë 'yääy, nayëte'n jë 'yääy yë'ëj. Jëts wënääk yë wa'aj jyëkuuts yë tmëëtë? *Tëëkëktajsurkë* yë wa'aj tmëëtë jyëkuuts yë ujts. Jëts yënyjyaty 'yääy yyëny. Ka'aj pyejkë, tumyënëty, tumpalëwä'äjts yë 'yääy yë'ëj. Paty ëëts yë jate'n nnëkajpyxy nnëxi'iky. Nayë tëëmëp yä'ät pyijypyajtpë yë'ëj nayëtë'n. Jatë'n poop pyijy, nayëte'nts wye'ey tyëëmë, tsujxk ntëj tsyujxk'aty ku pyiixy ku yyëny yë'ëj yë tyëëmu'nk. Jëts jatë'n nyëjtsäjptsnuu'knëjaty nayëte'n tsyämnë, ku tsyämnë nyëyjyate'ntëk'ë tsyamnë. Jëts jate'nts yë *kyoloojr* yë t'ijxy, jate'n ëxyam yë ujts t'ijxy, sääj ëjts ëxaaj nnëkajpyxy nnëxi'iky yë'ëj. Jate'nts yë'ëpëjjëyujk ntej... nëj.... 'yejkypy yë *tsyiip** yë'ëj tsaj[p]kääj yë'ëj, ku yë 'yuu'nk'ättë. *Përë** jëë'kxp *tsyiip**, jëë'kxëp yë jëyujk yë'ëj, mëti'ijts ntej xyëmumy mëti uu'nkëty. *Pës** kyujmujkyxypy yë tsuujk yë'ëtë, jëyujk yë'ëtë. Mëti xon uu'nkonë, yëkkujka'apëp yë'ëj. Jate'nts yä'ät'ujts yyëkjakyëpy jatë'n yä'ät ujts yëk... yyëktuny, tyuu'yë'ëyy yë'ëpëj'ujts. Paty ëëts njaaknëkajpyxy njaaknëxi'iky yë'ëj. Paty ëxaaj ëëts njaakyëktuu'yë'ëyy jate'n. Yë'ëts ëëts njaakkäjpxwatsypy ëxyäm yë ääy yë ujts, yë'ëj yë ..., ja yëjkmijxy. *Përë** jatë'n ëë ëëts njää'kyuk'ë ku yë nyakupëky'ë. Paty yëjkmijxy yyëktijy ku yë 'yajpyky janytsyyëjk janytsy'awä'n kyaxi'iky. Paty ëëts jate'n ..., majjää'tyëjk yä'ät ttëjtë jate'n yëjkmijxy. Paty ëëts yä'ät njaakkäjpxwä'ätsy nayëte'n. Bonifacio Orozco Vásquez Ejemplar Treinta y Nueve Mil Ciento Veintitres Familia smilaceae Género Smilax eeh bejuco de tres metros y medio con frutos verdes.