[Ë]xyäm ëëts jatu'uk njaak'uknëkäjpxt njaak'uknëmatyä'äkt, yä'ät ja ujts mëti yëkxëtejp, nää'ny. Jate'n yëk'ijxy'aty ku ja yyukyëny ku ja myuxy ku ja pyëtsimy, *pës** mujxp yë ëy o määj ëtp yë ëy o määj. Tits yä'ät mujxp tits yä'ät pëtsëmp? Tiij yä'ät yëkmëjëyëp yëkmayëyëp? *Pës** ja pyäjk. Pëjpëtën yë'ëj, tëëmëpëtën yë'ëj. Jats yë tyëëm? *Pës** wa'atën yë t'ijxy. Ja pyijy? Jate'n ja t'ijxy säm ja tsiiy'unä'äjk. Jate'n yë pyijy. Poop ja *kyolor** yë t'ijxy. Jate'n yë pyijy yë nää'nyën. Jats yë tyëëm? Jate'n yë tyëëm yë kyaxi'iky kajkeeyëm yë ëxwaytsyä'äm ujk yë ätsyëts nyëyjyate'ntëk'ë yë'ëj jë wya'aj jë tyëëm; jate'n pejkyëty. Ja'aj kun amuum, ka'ap yë wyë'ëy, ka'ap yë jate'n wya'amëëtë, 'yawäjë 'yaxëëny, jate'nxë yë ëxwaytsyä'äm yë tyëëm. Amuumtsën yä'ät jë jya'aj, pejk ja'ayë. Jëts jajp jë pyäjk, yëjkëty yë kyaxi'iky jëts jajp jë pyäjk. Kuts yë ntajpaa'na'ënt, n'ukwa'ajënt n'ejxää'nënt, pënë jajp ja pyäjk, ujk kajjajp jë pyäjk. *Pës** ujkpëtën yë wya'aj yë'ëj yë tyëëm ku yë ntoo'nënt ku yë nmäjtsënt. Ujkp yë tyëëm yë'ëj. Pë jare'ntsëtën tukki'iyë janytsytumjää'kyapy yyëk'ijxy. Pä'äkkonë yë tyëëm yë'ëj, kaap yë sääj jyäwë, jëjkytsy yë jyäwë otën yë jyäwë njanytsymyujkxmujkënt. Jats yë tyeky jëts yë 'yääy? Tsujxk yë 'yääy yë t'ijxy, jëts yë tyeky nyëyjyäämëm yë t'ijxy nyë... nyëwya'aj yë t'ijxy nyëyjäämpu'tsëm nyëyjyate'n yë tyeky yë t'ijxy. Nyëwya'aj yë t'ijxy yë nyëkipy yë t'ijxy. Jate'nts ëëts ëxaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky jëts yë .... Ots yë nayëte'n tiij nyëkwää'nënt, oy yë nwo'm'äjtënt. Atspëtsëmp muum ja wo'm. Tiij yë ja'ayë kyata'ëy ujk jatitskëjxp yë ëy kya'atsyëkwo'mpëëty? Ja'akëjxp ku jyanytyimtyuy yë kipyu'nk, ka'ap ëy amuum tyany. *Pës** ka'p ëy myëtuny ku jate'n ja kipy tyuy. *Pës** jyanytsyyëktsaatsyëp ja kë'ëj ja teky yë'ëj. Jate'nts yä'ätkipy, kuts ja .... Kuts yë tyi'itsy ujk ku jate'n muum yyëkpääty ujk kyipytyëëty'aty. *Pës** yë'ëtën yëkjä'xp yë'ëtën yëkjo'kxpëjkp ujk yë'ëtën ja kaaky tojkx tyajkiipy tyajkëjpy. *Mäsë** ku yë *tiempo**, mää tyu'uy. *Pës** yë'ëtën kuwänë atsyëk'ëxaapy ja tanëjtë'ëts ja nää'nypyajttë'ëts. *Pës** jate'nën yë tyunkpääty jëts yë kuwänë jyëntuu'aty. Ja'atën yë wyä'äny. Ka'apën yë ëy nyëëmyatsyë ka'apëtën yë ëy nëëj tyajtëkëyë. Patykëjxpëtën yë nayëtë'n yyëkjä'äx'yaty. Jate'nts ëëts yë ëxaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. *Pës** tii yë jëëkxëyëp? *Pës** nayëte'n ja tsuujk yë jyii'kyxyë, ja joon yë jyii'kyxyë. Kuts yë pyijy, kuts yë pyijy yë nyawyä'kxnëyë, jats yë kumyu'uj jëts yë xewinyky jëts yë *serëjëyujk**, yë'ëj yë tamujkëyëp nayëte'n. Jate'n ja jyëë'kxpë yë'ëj ujk jate'nts ja jyää'mpë yë tpääty t'ijxy. Jate'nts ëëts yä'ät nnëkajpyxy nnëmatyä'äky yë ujts. Yë'ëts xyëëw kujpijty, nää'ny, nää'ny yë'ëj xyëëw. Jaaj ja myëku'uk yë'ëj mëti kujpijty. *Pës** ja'aj yë'ëj mëti naxypy tänp, jaayë tsyeets'ëyë, *mäsë** yë ja 'yity yë kujpijty määj yë wa'aj mää yë wëntäkjoojt. Jatën yë *mäsë** 'yity yë kujpijty. Kuts yë nää'ny? *Pës** yonpts yë jaaj ujtspajtki'ijy ujk yonp yë äämyjyëëjty, ëxaaj yukjëëjty. Jaa'äjtpëtën yë'ëj. Ka'apën ëy nyäjxpexy yë'ëpëj'ujts. Jate'nts ëëts ëxaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Määj yë nayëte'n tyuny? *Pës** ku npu'uty'äjtënt. Tyaj'ijtypy yë'ëj ja *kuläntrë** tyaj'ijtypy yë'ëj ja axux. Jate'n yë tyunkpääty. Jate'nën jë nyëpu'uty yë'ëj, ka'ap yë jyäjy ujk ka'ap yë tsyä'äy, yuu'nkëtën yë 'yujts'aty. Jate'nts ëëts ëxaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez [Ë]xyäm ëëts ja ujts njaaknëkäjpxt njaaknëmatyä'äkt. Yä'ätën nää'nykyipy. Wa'aj yë'ëj yonp yë'ëj, ää'tsp yë'ëj. Mëj yë yyëny këjxp yë yyëny, ayaa'kpäjkp yë mëj. Pëtsëmp yë wo'mneey pëtsëmpts yë wo'm. Jate'n yë yyeny jate'n yë tyuny, Wa'aj yë tyeky yë t'ijxy jääm. Jëts yë 'yääy? Tsujxk yë 'yääy yënyëty yë 'yääy. Jëts mëjk yë 'yääy mäj yë 'yääy. Kuts yë yon'apajtnë, *tiëmpojkëjxp** nayëte'n yyëny, pyijy. Pëjp yë'ëj, poop yë pyijy yë t'ijxy, nyëjpyooptsuu'nkëm yë pyijy yë t'ijxy. Jate'n yë yyëny, nyëyjyate'ntek'ë t'ijxy yë tyëëm, säm yë 'yätsyëtstë. Jate'n yë yëjk tsyä'ämy, yëkxon tsujxk ku pyiixy, tsujxk yë kyaxi'iky. Kuts yë pyee'xkëxjnë jëts yë myajäänë, jëts yë yëjk yëkxon tsyämnë. Jate'nts yë tyuny jate'nts yë pyiky ku yë ujtsu'nk majpyxy tyanëtë jëts yë 'yääyu'nk kyä'äy, jats ëëts yë npu'uty'aty. Yë'ëtën tyim'ëy yë'ëtën tyimytsyuj, yë'ëj axux tyaj'ijtypy, yë'ëj *silantrë** tyaj'ijtypy ujk yë'ëj *kalapasittë** tyaj'ijtypy *porque** nayë ejtp yë'ëj ku yë nääjx npu'tya'ënt, tyajyënypy tya'ää'tsypy yë'ëj jëts yëkxon pyëtsimy ja äay ja ujts. *Përë** yëjk jë 'yäay yëjk pyajtki'py yyëkjääxy ja ujts, wa'aj ja pu'uty, ja'ats yë wye'epy tyunypy. Jate'n ëëts yë yyëktuny jate'n ëëts yë nyë... n'ajot'aty. Kuts yë myajäänë kuts ëëts yë npoo'tnë nkä'tsnë, tunpts yë'ëj. Yë'ëj ëëts njä'äxy'ajtypy. Yë'ë'ëtën të'ëtskipy, ka'ap yë ëy nyëëmatsy'ë ka'ap yë ëy nëëj t... pyiky'ë. Wa'aj yë'ëj të'ëtskipy yë'ëj. Jate'nts ëëts yë nyëktuny nyëkpiky jëts ëëts nkaaky jëts ëets yë ntojkx yë ntukta'ëyë. Ka'ap yë ëy jyëky ka'ap yë ëy nyiky'ë jyäämyë, tsuj ëëts yë nyëktuny, yë'ëj ëëtsën npawëtijtypy; ku jë tuuj ku jë poot. Tanëjtë'ëts, jate'n ëëts yë npajtpëëty pajtkä'ätsy. Jëts yëkxon ëë nyëktëy, tsujko'onë. Jate'nts ëets yë n'ajot'aty. Mäts yë 'yity? Jats yë 'yity, nayë ejtp yë wëntäkjëëjty, nayë ejtp yë ujtspajtki'ijy, yonp yë nayëte'n. Jaaj ja myëku'ujk yë jatu'uk, nayëte'n ttyimy'ijxy, nijtiij kyatëkatsy. Tiij ja tyatëkajtsypy, ku ja ka'aj tsyajpyëny, tyimynyukë ja jaayë kyu'xnë. Jate'n säm ja ujtskujtäk. Ja'ats ëëts ja ntejmë, kujpijtyts ja xyëëw. Nayëte'n ja tyëëmë nayëte'n ja 'yääy ja t'ijxy. Ka'ap ja tiij ttatëkatsy, tyimyjya'ayë kutën ja kyatyajpyëny. Majtskjëëjp ëëts yë nnajäw'aty. Jate'nts yë 'yujts'aty, ja'ats *mäsë** nayëte'n ëy. Xook jajp ja 'yity ujtspajtki'py, män ja kujpijty jajp jate'n tsyee'tsnë. Japts yë pu'uty *mäsë** yyëkjuuty. Jate'nts ëëts yë nyëktuny jate'nts ëets yë n'ajot'aty. Ëjts nxëëw'ajtpy Emerenciana Vásquez Martinez Mëëts mëku'uk, [ë]xyäm njaak'uknëkäjpxkojt jatu'uk yë ujtsu'nk, Njaakkäjpxwä'ätswä'äny ëëts yäm, wan ..., ¿Tiij xyëëw ja ujts? *Pës** yä'ät ëëts ja ujts ntijy, nää'ny ëëts ja ntijy, mëj ja kipy yyeeky. Tsajpyonp ja'aj, ka'ap ja jaayë naxypy tyanë, ka'ap ja naxypy jaayë 'yity. *Pës** yaa'kpts ja mëj. Ka'ap ja mutsk yyeeky ka'ap ja naxypy yyeeky, tsajpyonp ja nayëte'n. *Pës** mëj, nayëte'n ja ntëjën ejxm jë xee'ën. Pajktsek'ën, ejxm jë pajktsek, jate'n ntej yyeeky, nayëte'n mëj ntej yyeeky. Ja'ayë kaa'aj jate'n tyimytyiy yyëny, jate'n jaayë naxypy 'yawäjë, jaayë ntëj naxypy .... *Përë** yaa'kp ku ntej 'yäwäjë. Ku 'yawäjë, yaa'kp ja 'yawäj ja nayëte'n. Mëjkipy mëjkipy ye ntej pyëtsimy. Pëtsëmp yë tutujkën wëxujkën ku ntatsa'kxa'ënt. Ku tukwoj nyëkwojën yë 'yëjx. Mëjkipy yë'ëj. Paty ëëts yäm nkäjpxwä'ästy nayëte'n. Yëkjo'kxpëjkp yë'ëj, tyaj'ëë'yep tyajkëjpy yä'ät ja kaaky ja tokx, yä'ät ja pitsy. Tyajkiipy o tiij nyëkwää'nënt o tiij yë kipyu'nk .... Tëëpy jamp yë nayëte'n. Jëts nayëte'n ku tyëtsnë, ku yë myajäänë jëts yë tyëtsnë. *Pës** yëkpawëtejtpëtën yë'ëj ku jë poot'et ku jë tuuj myiny, xux myiny; ka'ap yë ntëjënt yë'ëj nyëënaxyë, jënts yë'ëpëjkipy jëts ka'aj ëy nyëëmatsyë, të'ëts yë 'yity. Jate'nts yë kipyu'nk, yonmë 'yää'tsmë. Paty ëëts yäm jate'n nkäjpxnaxy. Sääj yë tyëëmë? Poop yë pyijy, nayëte'n, amëjtsiiyu'nkën yë pyijyu'nk yë pyijy. *Pës** may yë ntej pyijy, ka'aj yë tu'mts pyijy. Ku tu'ukpë awäju'nk, may'amypy yë pyijy yë'ëpë..., yë nää'ny yë'ëj, may'ampy yë pyijy. Yë tyëëm nayëte'n, ku tyëëmëtë? Tsujxknuu'knëjaty pyiixy. Kuts myajäänë? *Pës** yëjky tsyämnë. Jëts nyëyjyate'n ntëjënt yë wya'aj yë tyëëm t'ijxy, kajkëëy yë wäjkpijy. Jate'n ntëjënt pejk pejk ntej ku tsyämnë yë wya'aj yë tyëëmu'nk. *Përë** jate'n yë wya'aj t'ijxy yë tyëëm sämë wäjkpijyën, jate'n tsuu'kxyëty. Ka'aj nyëjtsyë'ëtsyë, nukë në'axyëm kyaxi'iky. Jate'nts yä'ätpë yë nää'ny yë tyëëm. Jate'nts yë ntëj jyujky'aty yë'ëj. Jajp yë pyäjk yë tmëëtë, nukë juun yë pyäjk yë nayëte'n. *Ajpënë** jyäwë jyajmyuxy ajpënë jyawë jyajpu'utë. *Pës** këjytsën yë jate'n yë 'yääy yë ujts. Paty ëëts yë jate'n njaakkäjpxwä'ästy. Pëtsëmp jë wo'm, ja'ayëtën waajnjaty tyuy, kutën jë wo'm 'yatsyëkpëëty, ja'ats wo'mjäjtp nayëte'n. Ja'ayën jate'n jyanytsykyëjtsaatsyë ja'ayë jyanystykyëj... ntëjënt. Ku tyuy, yë'ëj yë kipyu'nk kajyëktajtsojkp ku jate'n, japëtsëmp ja wo'm. Jate'n yë ayoopë jaj... jajtunkpätp yë'ëj. *Pës** yëkkipypyëp yëkjä'äxyëp yë'ëj. Yëkkë'ëp yëktëky'ëp ntejn nkäjpxënt yë'ënë, tyajkiipy tyajkëjpy yë jii'kyxy yë'ëtë. Paty ëëts yäm njaakkäjpxwä'ätsy. Jaaj jatu'uk jë ujtsu'nk mëti nayëte'n yëktejp. Ja kujpijty, mëti kujpijty yëktejp, *pë** ka'ap ja jate'n yyeeky ka'ap ja jate'n tsyajpyëny, naxypykyonë ja nyax'äätsy, jate'n nyäjxëk'ë, jate'n ja'amë. Ja'ayë may'amypy ntëj tsyëë'ts'ëyë jëts naxypy jate'n tukpejk tukpejk jate'n nyapyëjktääjkmëyë. Jate'nts ja'apë ja kujpijty wya'më yonmë 'yää'tsmë. Paty ëëts jate'n njaakkäjpxwä'ätsy njaaknëkajpyxy. *Pës** nayëte'n ja pyijy nayëte'n ja tyëëmë. Nayëte'n säm yë nää'ny tyëëmë. Nayëte'n ja tyëëmë ka'ap ja määj tyëkatsy. Nijtiij ja kyatëkatsy *ja'apejkolortë** Ja'ayën ja jaaknyëj... ja... nawaku.... Kipynää'ny, yë'ëj mëj tsajpyonp jëts ja ujtsnää'ny mëti nää'ny ëë ntijpy, jëts ka'atsën ja ëy wye'ey .... Kujpijty, ka'ap ja ëy yyëny ka'ap ja ntëj oy pyëtsimy *para** tiij nyëkwää'nënt. Nukë ja jate'n jaayë naxypy tsyee'tsnë, jaayë tsyee'tsnë näjxkijxy, wëntäkjëëjty ja muum pëjkë pëjkë wyäjknë muum. Paty ëëts yäm yëte'n njaakkäjpxwä'ätsy nayëte'n. Paty ëëts njaaknëkajpyxy njaaknëxi'iky nayëte'n. Tiij ëjts nxëëw? Bonifacio Orozco Vásquez Ejemplar Treinta y Nueve Mil Ciento Veintidos Familia Ericaceae Genero comarostafilis arbusto de dos metros y medio con fruto, una baya morada obscuro.