[Ë]xyäm ëëts mëku'uk njaak'uknëkäjpxt njaak'uknëmatyä'äkt yä'ät ja kipy jatu'uk, ja xee',ja poopxee'. *Pës** yëny yë yÿëny, këjxp yë yyëny. Ots yë nyëktunkpääjtënt,oy yë nyëkwää'nënt wo'm, oy yë nyëkwää'nënt pujxpo'ojtkë'ëj pujxja'ajpkë'ëj. Oy yë *marro**, oy yë *pico**, oy o tiij ntaj'ëxa'ënt. Juun yë'ëj, jënts yë´ëj, eemy yë'ëj. Ots yë nyëkwää'nënt teem, ots yë nyëkwää'nënt yuu'n. Kyujpijkypy yë'ëj, oy o tiij nyëkwää'nënt. Jate'nts yë tyuny jatë'nts yë pyiky. Jats yë tyëëm? *Pës** wa'aj yë'ëj, tëëmëp yë'ëj, majpyxy yëkxon tyëëmë. Nyëyjya'ayëty ka'aj ëy myajatyë. Mëti majaty tëëmëp? *Pës** yë'ëj yuk'apijky. Wa'ats yä'ät tyëëmë nyëyjya'ayë mutskjaty. Tits yë tyëëm yë wyä'äny? *Pës** jëë'kxëp yë'ëj ja päk, *pës** jëë'kxëp yë'ëj ja ku'ujy. Jate'n yë jyii'kyxyë ujk yä'ät ja tsuujktë nayëtën, ku kyä'änë yë ko'ok ku kyä'änë jaaj näjxkijxy, jajpts ja tsuujk yë jyëë'kxmëyë. Jëts yä'ät nayëte'n, oy yë nyëktunkpääjtënt nayëte'n yë ko'ok. Yëktuntëpëtën ja uu'nk ja unä'äjk yë'ëj ku yë tmatsyopajt'ättë, yëk'amtootëp yë *eskwela** Nayëte'n ku yë tne'eptë tkojtë nayëte'n, jats yë twa'anëtë tnëpnëtë. Jate'nts yë xee' yyëknëjäwë ujk jate'nts ëëts yë xee' yääj n'ijxy'aty. Nayëte'n yëk... yyëkjä'äxy'aty yyëkkipy'aty. Jate'n yë tyunkpääty yë kipyu'nk. Jate'nts yë .... Kuts yë yyeny kuts yë myux? *Pës** ja pyäjk mëti ja kyo'ok, yë'ëtën natspojëp, yë'ëtën natskä'äjëp jëts yë myuxy jëts yë jate'n yyukyëny yyukpety. Jate'nts yë kipy yyeeky ujk jate'nts yë kipy 'yity. Kuts yë myajänäjxnë? *Pës** yë'ëtën yukkipy wumpejtnëp yë'ëtën yukkipy'äjtnëp ku yë yëkxon yyaa'knäxnë. Jumëjt'äm, kawënäkjumëjt tsyënaanyë tyanaanyë. Tyety'amëjënyë tyëk'amëjënyë. *Pës** jate'nëtën yë 'yujts'aty jate'nëtën yyëk'ijxy'aty Jate'nts ëëts yë ëxäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. *Pës** määj yë 'yity? Ejtp yë oy o määj, kämwiiny kämjëëjty ujk ejtp nayëte'n jën'aki'py tëjk'aki'py ku yë jajp nneejpënt ku yë jajp nkojënt. Nayëte'n yë 'yity. Jate'nts ëëts yë ëxyäm nnëkajpyxy jate'nts ëëts yë ëxyäm nnëmayä'äky. Ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez [Ë]xyäm ëëts yä'ät ja ja kipy njaak'uknëmatyä'äkt. Wa'aj yë'ëj ëë n'ijxy'aty nnëjäw'aty, xyëëw'ajtypy xee'kipy. Yonp, mujxp yë'ëj. Wa'aj yë mujxp, ko'ok. Ja tyëëm, ja'aj yëkpu'up, ja'ats mujxp. Ots yë yyëkni'ipy, nayë ejtp yë'ëj. Tiij ëëts yë nyëkwä'äny? Ku ëëts yë ntsëky ku ëëts yë nni'ipy nkëjy. Wa'ats yë wyä'äny ja'axy'äjtp yë'ëj, yuu'n'äjtp yë'ëj, wo'm'äjtp yë'ëj. Jate'n yë pyëtsimy ku yë jeky 'yity ku yë jeky yyëny jëts yë 'yawäjë jëts yë 'yaxeenyë. Jats yë wo'm jam pyëtsimy, wo'mteky'äjtp yë'ëj, pujxkujpo'otkë'ëj'äjtp ku yë myajay jëts yëkxon yëktse'kyxy. Jats ja pujxpo'ojtkë'ëj pyëtsimy. Jate'nts yë tyuny. Nayë wa'ats yë'ëj, wom'ajtp, neejp'äjtp. Ku yë pejy yëkxon yë 'yawäj yeny, myuxy; jats ëëts yë nneejp'aty. Jate'n ëëts yë nyëktuny. Kuts yë tyëëmë, jëts yë ko'ok pyëtsimy, jëts yë jëyujk yë jyii'kyxyë. Jëë'kxëp jë päk jëë'kxëp jë ku'ujy. O[y] tijaty joon jëyuujk yë jyii'kyxyë. Jate'nts ëëts yë nyëktuny jate'n ëëts yë nyëkpiky. Kuts yë ..., ëëts yë nyëk'ookänë jëts ëëts yë nyojknë jëts ëëts yë nkipy'äjtnë njä'äxy'äjtnë. Jënts yë tyëy tsujy yë tyëy. Mäts yë 'yity? Jaaj yë 'yity määj xuxy'et. Ka'aj yë ëy 'yëjtmë ku jë än'et, äpä'äjt'ët, ka'aj yë jaaj 'yity. Tim jatën yë yuk'aki'ijy 'yity, kojpk'aki'ijy 'yity. Määtën xuxypyoj yyë'ëyy mëjk. Jate'nts ëëts yë nyëktuny. Jate'nts ëëts yë n'ijxy'aty yë poopxee'. Jaaj yë kawënäkjëëjp, jaaj yë tsujxkxee', jats jë tsäjpts[xee']. Jate'n yë kawënäkjëëjp yë xyëëw tpëktääjkëtë ja majjää'tyëjk. Tits ëëts yë n'ijxy'aty? Poopxee' ëëts yë ja'ayë nnëjäw'aty. Ëjts nxëëw'ajtypy Emerenciana Vásquez Martinez. *Pës** mëëts mëku'uk, [ë]xaaj njaaknëkäjpxwä'äny ja kipy. Mëti yä'ät ja nmëku'uk tnëkäjpxtë tnëxë'ktë nayëte'n. ëxyämts ja kajpyxy ayuujk njaakyëknäx[w]ä'äny. ¿Tiij ëëts yë kipy nxëtijy? Xëë' ëëts yë ntijy. Yääj yuk'aki'ijy tsyëneë yääj yuk'aki'ijy tyanë. Tumyë'ëj yääj tun'aki'ijy'amypy tanaatyëp, tumxee'kipy yääj tanaatyëp tsënaatyëp. Ka'ap jë xoj yääj o teemë ka'ap yë xoj yääj o myayë. Mëti yëktëjp jënko'on yyëktijy. Yä'ät yyëktijy *estee** jënko'on jëts yë yuk'apijky. Jate'n yë kipy yë xyëëw yäätë. Jëts jë xee', jate'n yäätë. Tëkëkpiky majktäxkpiky yë xyëëw yäätë mëët ja näjxxoj. Jate'n yë yäätë kyipy'ättë. Paty ëëts jate'n nkäjpxwä'ätsy paty ëëts jate'n nnëkajpyxy ku yä'ät ja ja ääy ja kipy mëti jëntstë. Jate'n yë jyëntskipy'ättë myejkipy'ättë mëti mëjk jënts tëëtyëp. *Pës** jaaj jë tsäjptsxee' jats jë poopxee' jats jë tsujxkxee'. Jats jë tsuu'kyxyxyee' mëti myutsykyëty jë 'yääy, tsuu'kyxyëty jë 'yääy. Jate'n yë'ëj, kawënäkypiky yë kyipy'ättë xyee'ättë. Ka'aj yë tu'ukyë tyimy'yääy 'yujts'aty yë'ëtë. Kawënäkpiky yë'ëtë. Jate'nts yë ntëj wya'atë yyaaktë tsyo'oktë. Jate'n yë ääyu'nk ujtsu'nk, yë xee'kipytyë. *Pës** jate'n ëxaaj xyëëw yë'të, jate'n ëxaaj nxëtijy. *Pës** tii yë ... ku yë tyëëmë, ku yë 'yapattë, yaa'kpajtnëtë jëts yë tyëëmë, pyëjtë. *Pës** säts yë pyijy yë t'ijxy? Nyëjpyu'ts nyëjpyijy, ja'aj ku amëjtënë'ëkën wya'aj yë pyijy yë tyiy'ëyë ku yë pyëjtë, yyënyjyaty yë pyëjtë. Ka'aj yë nukë pejkkëty ka'aj yë nukë liinjaty pyijy. Amëjjate'n tënëku'nkënjaty yënyjyatyëty tyëmëtë wa'aj pyëjtë. Kuts yë pyëjkyixy jëts yë tyëëmë, ja kyo'ok pyety mëti ko'ok yëktejp. Jats yë tyëëm yë pyattë jate'n, may'amypy yë tyëëmë, mayamypy, ka'aj yë liin waan tyëëmë. *Pës** kuts yë myajjäänë kuts yë tsyoknë, jate'n yë tyëëmë myajäänë jëts yë kyä'änëtë jëts yë joon tjëë'kxtë. Wanëm jë päk wanëm jë ku'ujy, wanën jë ...; ëxaaj ntëj o tiij jeyujk jyii'kyxyëyë. Tsuujktë, nayëte'n yë tsuujk yë jyii'kyxyë jëts wa'aj yë ntejënt jii'kyxy'äjtëp yë jëyujk yë'ëtë, pyëktä'äky'äjttëp yë jëyujk yë jyäwë yë'ënëtë. Yë'ëj yë ntëjën tyajujky'äjtëp, tyajyaa'ktëp tyajtsoktëp. Tijaty yë jyaakwä'äny? Ëxaaj jë yuu'n, ëxaaj jë kujkäp, ëxaaj jë wo'm, ëxaj jë neejp. Pëts jate'n yë tyuny, pujxpo'ojtteky, tijaty. Yuu'n oy mëët oy ntej tyimytyunkpääty, nyëktuu'nyëntë nyëkpijkyëntë yë'ëpëjkipy. Ka'ap yë ntejënt wya'ajë, nukë npoo'twëntëë'ënt, ka'aj yë npoo'ttëkëë'yënt. *Pës** tunp yë'ëpëjkipy, njä'äxy'äjtënt. Nayëte'n, yëkjo'kxpëjkp nayëte'n. Ka'ap yë ntejën yë kaaky tojkx, tyaj'ëë'yëp yë'ëj. *Pës** kawënäkjëëjp yë tyunk yë pyëjk yë'ëj, ka'aj yë ntëj tu'ukyë tyunkjëëjp'atyëtë yë neejpën; ja yuu'n, ja kujkäp ja neejp, yä'ät ja pujxpo'ojtteky, tijaty ntej jyaakjawä'äny yë'ëpë kipyunktë. Tuntëp yë'ëj *përë** .... Nayë tunpts yë 'yääy yë'ëmë, tum yë'ëj atëm njëp'ijxyëntëp yë 'yääy, yë 'yäyu'nk ku yë'ëj yë ja mi'iky ku *gästë** ku tiij 'yëyyë yëktanëpëjktääkë. *Pës** yë'ëtën yëk'ajot'äjtp yë'ëtën yëktsëmujkp yëktëjmujkp yë 'yääyunk. Yë'ëtën ja mi'iky tyaj'ëë'yëp ja mi'iky yëktaj'oktsëp. Patyxë yë 'ääy yë ujts jate'n tyunkpääty, yë'ëpëjxee' yë'ëpëjkipyu'nk. Jate'nts yë tyuyë'ëy. Jate'n yë'ëpë. Nayë ojkëp yë tsaj[p]kääj yë'ëj, nayë ojkëp yë *tsyiip* yë'ëtë. Kyujmujkxtëp kyujtsu'ujtsëtëp yë nayëte'nmë. Ka'aj yë ku tiij yë ntëjënt wyänë ka'aj. 'yoktëp yë pëjktä'äky yë'ëtë, jyii'kx'äjtëp yë pëktä'äky yë'ëtë. Ja patyxë muum t'atsta'ooktë t'atstatëkeytyë ku muum 'yatyëkkukaapëtë 'yatsyëkutsu'utsëtë. Jate'nts yë ayoopë ujtsu'nk jyaty. Pë paty ëëts ëxyäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Jate'nts yë tyunkpääty yë'ëpëjkipy. Tuntep yë'ëtë. Ka'aj yë ntëj nyukëjkipyë, yaaktë. Ku yë yyaa'kpajtnë 'yapajtnë, ots yë nyëkkëtää'ënt jëts yë njä'äxy'äjtënt. Maykyipy yë pyëtsimy maykyipy yë jyä'äxy'aty ku yë tukkojpk nyëkpëtë'ëjkënt mëti mëj yëkxon yaa'kp. *Pës**.... Pëtsëmp yë *tukkärrë majtskkärrë** tu'ukpëjkipy ku yëkxon mëj yaa'k'apajtnë. Tunp yë'ëpëjkipy. Paty ëëts ëxyäm nkäjxpwä'ätsy nayëte'n yäm, nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. *Përë** jate'nts yë'ëpëjkipy jyujky'ättë, tsyëënëtë tyanëtë jate'n. Bonifacio Orozco Vásquez. Ejemplar Treinta y Nueve Mil Ciento Veintiuno,Familia Fagaceae Género Quercus Arbol de doce metros con estel...