[Ë]xyäm ëë mëku'uk njaak'uknëkäjpxt njaak'uknëmatyä'äkt yä'ät ja ujts, mëti yëkxëtëjp papëptsyi'ipy. *Pës** tiij yë wyä'äny? Ujk sää yë 'yujts'aty? Ujk sää yë t'ijxy? Ujk tiij yë ujts? Wa'ats yë'ëj, jate'n t'ijxy säm yë pëpytsyi'ipy, jate'n ja 'yääy, ja nayëte'n jë tyeky. Tiij yë tyatëkatsypy? Ku yë ja'äyë tu'mtsyë yyëny. Ka'aj 'yawäjë ka'aj 'yaxëënyë. Tu'mtsyë ja'ayë tsyajpyëny. Jats yë kyë'ëj tyeky? *Pës** nyënyayëte'n yë t'ijxy säm yë pëpytsyi'ipy. Jats yë 'yääy? Nayëte'n yë t'ijxy yë 'yääy, nayë yaa'kp yë jate'n majaty yë 'yääy ku yë yëkxon twënjäwe ja et ja näjxwii'nyët. Mäts yë nayëte'n 'yity? *Pës** yääj ujtspatki'ijy ujk ëxam muum wëntäkjëëjty määj ëxaaj kojpkpatkë'm'amypy. Ëxam Mëjtajä'm ëxam ii'pxyukpëtpatkëm. Jate'n yë 'yity jate'n yë tsyëënë yë'pëj'ujts. Ka'ap yë jajp jën'aki'py tëjk'aki'py yyëny. Kuts yë jate'n yyukyeeky yyukpety jëts ja .... Tiij yë jëë'kxëyëp? *Pës** ojkëyëp yë'ëj ja ujtsjatsyu'uj ku 'yuu'nk'aty, yë *tsyiip**. Yë'ëj yë ojkëyëp yë'ëj yë jëë'kxëyëp jate'n ku yë 'yuu'nk'aty ku yë myutsk'aty. Kuts yë yyaa'knë kuts yë pyajtnë kuts yë kyëjxpënë. *Pës** ë... ëy nyëktunkpääjtënt oy yë nnëjp'äjtënt. Ja'ayëtën yë tyeky yë jajp tajwä'äts, ka'aj 'yujtsë. Tawä'ätsëtën yë jajp yë tyekyu'nk, ka'ap ëy jyëntsë. *Përë** yaa'kp yë'ëj, oy yë njääxy'äjtënt. Nayëte'n, ëy ku nxeny'äjtënt, këjxp yë yyëny. Ka'ap yë ëy naxypy tyany, tsajpyonp yë'ëj. Jats yë pyijy? Tsuu'kyxyjyaty yë pyijy. Jats yë tyëëm? *Pës** nyë... nyëjpyëjkjaty yë tyëëmë. Jate'n, kajkëëyëm yë wäjkpyijy, jate'n yë tyëëm yë tmëëtë. Jate'nts mëku'uk yä'ätpëj'ujts yä'ätpë utpa... papëpytsyi'ipy jëts ja .... Nyëmytyamë'ëjxëwyanypytsën yë pëpytsyi'ipy, nyëyjyate'nxën yë'ëj. Ja'ayë ja pëpytsyi'ipy yyëkjii'kyxy, ka'axë yä'ät yyëk'ëky. Ejxëm ja pëpytsyi'ipy? Oxë ja pëpytsi'ipymyii'kyxy nyëk'ëë'ya'ënt. Ka'atsën yä'ät jate'n. Jate'nts ëëts yë ëxaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky yä'ätpëj'ujts. Ka'ap yë tiij nyëkwää'nënt, ka'ap yë njo'ojk'äjtënt ka'ap yë nwo'm'äjtënt, yuu'nkëtën yë'ëpëjkipy. Jate'nts ëëts ëxaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez. [Ë]xyäm ëëts yä'ät yë kipy njaak'uknëkäjpxt njaak'uknëmatyä'äkt. Wa'aj yë t'ijxy, jääm yë tyeky, nëjjëk yë tyeky. Jëts yë 'yääy? Axeeny yë 'yääy. Wa'ats ëëts yë ntijy, papëpytsyi'ipy. Ja'aj ëëts yë ntukxëëw'aty, jate'n ëëts yë n'ijxy'aty jate'n ëëts yë nnëmatëy. Tits yë ojkëp? 'yëkypy yë tsaj[p]kääj yë'ëj, yëkmëëpy yë tsaj[p]kääj yë'ëj, *pero** yuu'nk yë kyipy'aty. Ka'ap yë mëj tyimyyeeky, tyimyjya'ayë nukë tiikyäjpnë janytyimyyëny. Oy yë npäx'äjtënt, nayë npäx'äjtypy ëëts yë'ëj, npëë'typy ëëts yë'ëj. Jëts ëëts yë npäx'aty, ëëts yë tsaj[p]kääj yë ntapawëpy. Jate'n ëëts yë nyëktuny. Kuts yë tyëëmë kuts yë pyijy, poop yë pyijy. Jats yë tyëëmë? *Mutsykyëntsyiil'unä'äjkën** yë tyëëmë. Jate'n yë tyëëmu'nk yë tukpiky tukpiky, tukme'etsy tukmë'ëtsy. Jate'nts yë 'yujts'aty. Ja'ats yë ja'yë wyä'äny, ka'ap yë ntëj mëj tyimyyeeky, tsëkëjjii'kyxyëtën yë'ëj *tsyiipëjii'kyxyëtën** yë'ëj. Jate'nën yë tyuny yë ujtsu'nk. Mäts yë tsyëënë? Jaaj yë ëy tyimytsyëënë yuk... yuk'ujtsxën yë nkäjpxent. Kipypyajtki'ijy, ujtsjëëjty ujk nëjutjëëjty. Jaaj yë *mäsë** yyëkpääty yä'ätpëjkipy yä'ätpëj'ujts, ka'ap yë nukë ajäwë pyëtsimy, nayë nyë'et'ëp yë'ëj mää yë pyëtsimy. Jate'nts yë ujts wyä'äny mëti'ij ntëj mëj tsaatsyyaa'kp, nayë ëyxë yyëkjä'äxy'aty nayë ëy yyëkneejp'aty. Tyim'ëy yë'ëj ku nneejp'äjtënt. Nyëktunypy ëëts yë jate'n. *Pës** wa'aj ëjts nxëëw Emerenciana Vásquez Martínez *Pës** ëxyäm mëku'uk njaak'uknëkäjpxkojt ja ääy ja ujts. Ku xyëëw yäm tyëkäjtskojmë, ëëts yäm nnëkäjpxwänkojmë. Wënk'ujts yäm ëë nxëtejwänkojmëp. Paty ëëts yäm njaaktyimykyäjpxwä'ätsy. Titën ja *meerë** ja ujts xyëëw, tin ja uj... ujts *meerë** xyëëw'ajtypy. *Para para** ja teety'amëj ja tëk'amëj jate'n tpëjktä'äktë ja xyëëw. Paty ja'aj ëë npakajpyxy paty ëëts ja'aj n'ejxkapy ku ja'aj txëëwë ja ujts. Paty ëëts yäm yëte'n nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Pë tiij yë ujtsu'nk xyëëw? Yë'ëj ëë ntijpy, papëpytsyi'ipy ëë ntijy yë'ëpëj'ujts. Paty ëëts yäm nkäjpxwä'ätsy, paty ëëts yäm nnëkajpyxy nnëxi'iky yë ujts. Sääj yë 'yääy yë t'ijxy? Tsujxk, amuumtsujxk yë'ëj jë 'yääy. Jëts nyëyjyääm pajtki'py yë wya... yë 'yääy, 'yääpyä'tk ntëjën. Yë'ëj, jate'n ëëts ëxaaj nnëkajpyxy. Jëts yë tyeky? Wä'äts, ka'aj yë tsyujxkë, poopjäämëm t'ijxy. Jate'n yë'ëj ëxyäm yë tyekyu'nk yë'ëj t'ëjxmë. Jëts jate'n, ka'aj ntejë wya'aj jyëntskipy'ë. Ka'aj ntej jyuunkipy'ë nyëjkya'aj ntej tyimywya'amë tyimynyukë jitsy kyipy'äjtmë. Lëjtsyky kyip'yäjtmë. Wa'aj yë'ëj, yëkjä'äxy'äjtp yë'ëj, nyëyjyëntsën yë'ëj kyë'ëj tyëky, ku yë yyeeky ku yë tsyë'ëky, yonp. Yonp yë këjxp, tsajpyonp yë këjxp. Ka'aj yë naxypy ntej tyany. Yonp yë'ëj, yoojnjë'kp yë këjxp. Yëk... jëë'kxëp yë *tsyiipë** yë'ëj, jyii'kyxypy tsaj[p]kääj yë'ëj, jyii'kxypyts yë ujtsjatsyu'uj yë'ëj. Jate'n yë jëyujk yë jyëë'kxmëyë. Ojkëp yë jëyujk yë'ëj. Kuts yë jate'nyë ntej ëxaaj yyaaktë pyattë. Jate'nyë, ka'aj yë wo'm ka'aj yë tiij wyä'äny. Oy yë wo'mën njayëkpëtsëmwää'nyëm, *Përë** ka'aj yë 'yawäjë ka'aj yë 'yaxeeny, ëy myejkë jyëntsë. Ujk ku yë jyäwë xneejp'äjtënt pë tiiy yëkxon tyimyyëny yë kipyu'nk, tiiyjyu'pxnë yyëny Ëy yë jate'n o tiij nyëkwää'nënt, nnëjp'äjtënt, npäx'äjtënt. Jate'n yë'ëpëj'ujts tyuny. Ëts yë xtäjk'äjtt. Nayë ëy yë'ëmë tiykyonë yëkxon tyimyyëny, tsujkonë yë'ëpëjkipy yyëny. Myënapyääjtëp, wa'aj yë poop'ujts pëpytsyi'ipy yë'ëj. Jajp mëti ëë jate'n ntijyëmp. Majtskjëëjp ja xyëew yëkmëëmyë, pëpytsyi'ipy, poop'ujts, jate'n. *Përë** jate'ntsën yë ëxaaj yä'ät'ujts ntej 'yujts'aty. *Përë** ka'aj yë pën tjii'kyxy ka'aj yë pën t'ëky. Yë pëpytsyi'ipy, yëk'ojkp yë'ëj. N'ëkypy atëm yë pëptsi'yipy, poop'ujts. *Përë** yëk'ojkp yë'ëj. Nay[ë] 'yëjkypy yë tsaj[p]kääj yë'ëj nayë 'yëjkypy yë *tsyiip** yë'ëj, poop'ujts, pëpytsyi'ipy. Yëk'ojk... 'yojktëp yë tsaj[p]kä*aj yë'ëj, jëyujk yë'ëtë. Mëët atëm yë ntejn njëë'kxwä'kxma'ëm nayëtë'n, yë'ëpë poop'ujts, pëpytsyi'ipy. Jate'n yë'ëj. Jate'n, majtskxëëw yë ntejn yyëkxëtijy. *Pës** jate'n ëëts ëxyäm nkäjpxwä'ätsy jate'nts ëëts ëxyäm nxëtijy. [Ë]xaaj jatu'uk ja ujts mëtits ja ntijpy jate'n jatu'uk ja ujts ja tsukpëpy. *Përë** nayëte'nts ja'aj. *Përë** jii'kyxy ja tsujkpëpymyë mëti nayëte'n ttyimy'ëjxp säm yä'ät ëxyäm t'ijxy yë papëpytsyi'ipy t'ijxyën. *Përë** yëkjëë'kxpts ja'aj, ka'ap ja jate'n tyä'ämë ka'aj ja jate'n wye'ey ja tsyeky. Oy ja atsu'ujkyë nyëkkëëkojënt, pojën n'ojkojma'ënt. Jate'n ja jaaj mëti jate'n tyëjtëp tsukpëpy, ëyts ja'amë, yëkjëë'kxp ja'amë. *Përë** ka'aj ja yääj 'yity yuk'aki'ijy. Jaaj ja 'yejtmë, apä'äjtuujy ja 'yejtmë määj jo'kx'et, jaaj ja 'yejtmë. N'ijxy'ajtypy ëëts ja nayëte'n ne'ekë jaamë. *Përë** ja'ats ja yyëktëjmë, tsukpëpy ja yyëktijy. *Përë** jii'kyxy ja'amë. Nayë poop'ujts ja'aj myëku'uk, popytsyi'ipy ja myëku'uk ja'aj. Timts yä'ät, ka'aj yë yyëkjii'kyxy yë'ëj. Yë'ëj yë *tsyiip** yë'ëj yë tsaj[p]kääj, yë'ëj yë jatsyu'uj, yë'ëj yë ntëjn wya'atëp jyëë'kxtëp. Kuts tyëëmë, pyijy, poop pyijy, jats tsujxk myajay, tsujxk ntej wye'ey ku tsyä'ämy. Yë'ëj ntejn ja'ayë nyëjpyu'tsnuu'knë, jate'n yë ja'ayë muum 'yatstsä'ämy. Ka'aj ëy tyimytsya'amy, ka'aj yë ëy ëë nwën'ijxy ku yë jeky tyää'në. Pojën yë jëyujk yë jyäwë wyëkënyë wyëpiyëyë. Jate'n yä'ät ujtsu'nk jyujky'äty. Jate'n yä'ät ntejnt jaaj kyunääjxë kyukämë yääj yuk'aki'ijy'amypy tsyëënë tyanë yë'ëj. Ja xuxy'et yë tsyënaapy nayëte'n, ka'ap yë ntej jo'kx'etjëëjty tsyëënë. Paty ëëts jate'n nkäjpxwä'ätsy paty ëëts jate'n nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Jate'nts yë'ëpëj'ujtsu'nk tyuyë'ëyy yë jya'aj. Bonifacio Orozco Vásquez Ejemplar Treinta y Nueve Mil Ciento Veinte Familia Arialaceae, eem género Oreopanax Em Arbol de tres metros con flores amarillas y frutos verdes.