[Ë]xyäm ëëts njaak'uknëkäjpxt njaak'uknëmatyä'äkt [ë]xä'ät ja ujts mëti xyëëw xenkteky. Paxenkteky yë xyëëw, ka'ap yë tyimyjyajxenkteky'ë. Sääj yë t'ijxy ujk sutsoo yë n'ëjxkäjpënt? Nyëmyutsk yë yyëny. Tu'mtsyë yë yyëny. Ka'ap yë jatë'n 'yaxëënyë 'yawäjë säm ja xenkteky mëti mëj mëti këjxp yonp mëti jatyyikpoo'tppätp ku muum kämwiiny kämjëëjty nnëjkxjënt. *Pës** jaaj ja 'yët... 'yëtmëtë ja'apë xenkteky mëti këjxkp mëti yonp. Jëts yä'ät? *Pës** yääj yë 'yity ëxyääj tunaki'ijy kojpk'aki'ijy. Jatën yë yyëkpääty jatën yë yyëk'ijxy yë paxenkteky. Tsuu'nk yë 'yääy yë t'ijxy patki'py jats tsujxk nëjkijxy. Jats yë tyeky? Nyënyayëtë'n yë t'ijxy sämë ja xenkteky mëti jate'n yiktëjp. Ja'ayë ku nyëyjyäämëm t'ijxy nyëyjyäämtsujxkëmëtën yë tyeky yë'ëj. Jëts yë yyukyëëky yyukpety jëts ja pyijy'umy yë pyëtsëmnë. *Pës** sääj yë pyijy? Pu'ts yë pyijy. Jats nyë... nyëmyay nyë... nyë... nyëwya'ap yë'ëj nyë... nyëtyukme'etsy ja pyijyu'nk ja pyijy yë pyëtsimy. Jatë'nts yë t'ijxy yë ujts mëti ëëts ëxaaj nnëkajpyxypy nnëmatyakypy. Jatë'n yë yyëk'ëjxkapy. Ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez Ëxyäm ëjts yë ... ja kipy ja ääy ja ujts njaaknëmatyä'äkt. Jëë wa'aj yë t'ijxy tsujxk. Tsujxk yë tyeky yë t'ijxy. Jatë'n säm ja xënkteky, ja'ayë ku ka'aj jya'ajë. Paxenkteky ëëts yë ntijy. Mutsk yë yëny. Ka'ap yë jatë'n tyimyyëny säm ja jatu'ukpë mëti xenkteky yiktëjp. Mëti yëktajwëkp mëti yëktajxuxp ja tyeky. Ka'ap yë jya'ajë jëts ka'ap yë jatë'n 'yëyë. Ku yë jatë'n njatajkuyäjtwää'nënt, ka'ap yë 'ëyë jatë'n. Ka'aj, ja'ayë yë 'yajkëë'tspaky yë 'yäk. Ka'aj tmajtstu'uty. Wa'ats yë ëxaaj, majtskjëëjp yë ntëj 'yujts'aty mëët ja xenkteky. Tyimynyayëtë'n yë t'ijxy, ka'aj tii tyëkatsy. Yë 'yääy? Pattsuu'nk ja'ayë jëts yë nyëjkijxy, yë'ëts tsujxk. Yë'ën yë yyatëkajtsypy, jatë'nën yë n'ëjxkäjpënt. Jëts yë nyëyjya'ayë yyëny, jan yë jyäwë *tukmëtrëjakuj... tukmëtrë'an** jatë'n yë iiy yyëny. Ka'ap yë këjxp yyëny. Säts yë pyijy? Nayëtë'n yë pyijy, pu'ts yë pyijy. Mukyëty yë pyijy naytë'n. Jatë'nts yë 'yujts'aty ujk jats yë 'yity yääj ujtspatki'ijy, jaaj yë tsyëënë. Ka'ap yë jatë'n awä'ätstuujy säm ja xënkteky, ejtpxë ja nëëjutjëëjty awä'ätstuujy, ejtp ja'aj. Ka'ats yä'ät ja yë ujtspatki'ijy yyëkpääty, tuun'aki'ijy. Ka'ap yë jo'kx'et yë määj n'ëjxpääty jaaj. Jatë'nts yë 'yujts'aty. Ja'ats ëëts yë ... jatë'n njakyepy yë n'ujts jaaj. Jaaj yë *tsyiip** yë wyë'ëky'ë, *tsyiipu'nk yë ojkëp. Ka'ap yë tii jyii'kyxyë ka'ap yë tsaj[p]kääj yë t'ëky. Ëjts nxëëw'atypy Emerenciana Vásquez Martinez. Pety yäm ëjts uu'nk njaak'uknëkäjpxt njaak'uknëxe'ekt yä'ät ja ääy ja ujts. Määj yä'ät ja ujts yyëk'ëjxkapy, ja ujts yyëknajäwë. *Pës** yä'ät ja ujst'unk? Ka'ap ja tsyajpyëny ka'ap ja yyeeky, ka'ap ja jyä'äxyë ka'ap ja kyipy'ë. Yë'ëj ja ja'ayë nukoo pëjykyonë yyëny pëjkyonë yyoonji'iky. Liin waan ja'ayë ja tyeku'nk 'yyaa'kkëjy. Ka'aj tyimymyëj ka'aj myajatykyipy'ë. Pejykyipyu'nk pejymyä'tsu'nk ja'aj. Ja'aj kutën pyijy, pijypyëtsëmp, pijy'äjtpëtën nkäjpxënt ja pijy. Ujstpijy ja pyëtsëmnë. Ka'ap ja ntej kyipy'ë ka'ap ja jyä'äxyë. Yë'ëj ëë ntijpy, paxenkteky ëëts yë ntijy yë'ëpëj'ujts yë'ëpëjkipy. Säts yë 'yääy yë ujst yë t'ijxy, 'yääyu'nk? Makoxk yë ..., wa'aj yë 'yääy yë nyawa'kyxyë, jatë'n ntëjënt tyawä'ätsë, makoxk ntejën *'yeskiinë** tmëët'aty. Jatë'n. Tsuu'nk yä'ät yë 'yääy t'ijxy pajtki'py. Jëts nëjkijxy? Tsujxk yë nëjkijxy'amypy 'yääyu'nk kyaxi'iky, yë *kyoloojr** jatë'n tmëët'aty, majtskpiky jë *kyoloojr** tmëëtë. Tsäjpts pajtki'py tsuu'nk pajtkipy jëts tsujxk nëjkijxy, jate'n 'yääyunk ëxaaj tmëët'aty yë'ëpëjkipy, yë'ëpëj'ujts, yë'ëpëjpijy. Jëë'kxëp jë jëyujk yë'ëj jëë'kxëp yë *tsyiip** yë'ëj. Ojkëp yë *tsyiip** yë'ëj. Jate'n yë'ëpëj'ujtsu'nk. Säts pyijy? Pu'ts pyijy, jate'n yë pyijy. Ja tyëëm, ka'aj ëy tyëëm n'ijxyë, pë sääj yë pyäjk pë sääj yë jyoojt yë'ëj? Tëëmpajtp kajtëëmpajtp. Nukë wayu'nkts yë pyäjk yë pyëtsimy. Ka'ap ëëts yë n'ijxyë ëy, wä'äts. *Pëër përë** jatë'n ntej ëë nwën'ijxy ku jate'n yë'ëj ujts 'yujts'ättë jate'n. Ka'ap yë xenkteky tmëku'ukë ntëjënt. Tsajpyonp yë'ëj, tsajpyonp ja xenkteky mëti jate'n yëktejp. *Pës** tëkatsy ja wya'amë yyaa'kmë. Nayë jä'äxy nayë ntukki'i... jä'äxy'äjtp ja pyëtsimy ku ja tyëtsnäjxnë, yëkjä'xp ja'amë. Jënts ja'apëjkipy mëjk ja'apëjkipy *përë** ku yä'ät ka'aj. Nuko'uu'nk ujstu'nk yë'ëj nukëmätsu'nk yë'ëj. Jate'n yë yyëny jatë'n yë yujts'aty. Paty ëëts ëxyäm nnëkajpyxy, ëëts yäm nnëxi'iky nnëkajpyxy jatë'n. *Pës** ëëts ëxyäm njaakkäjpxnaxy njaakxeknaxy yë'ëpëj'ääy ujtsu'nk. Jate'nts yë ntej majtskpiky 'yujts'äjttë mëët ja xenkteky jëts yë paxenkteky nayëte'n. Jate'nts ëëts yë ëxyäm nkäjxpwä'ätsy. Bonifacio Orozco Vásquez Ejemplar Treinta Nueve Mil Ciento Diecinueve, familia Asteraceae eh género Roldana Yerba de un Metro Veinte con flores amarillas.