Ëxyäm ëëts njaak'uknëkäjpxt njaak'uknëmatyä'äkt, yä'ät ja ujts mëti yiktejp ätsyets. Sääj yë yyëny ujk sää yë 'yujts'ajty? Nyënyayëte'n säm yë ëxwaytsyä'ämy. Nyënyayëte'nëtën yë t'ijxy nyënayëtënëtën yë'ëj. Jaaj yë tëkëkpiky yë ujts jatë'n nyapyäätyëtë. Jaaj jatu'uk mëti yëktëjp ujtskujtäk. Sääj ja ujts kujtäkmë? *Pës** ka'ap ja tsyajpyëny këjxp. Nyëyjaayë ja tyany, jate'nyë nyëjkyon. Jëts nyëjpya'nytsy ja t'ijxy. Jëts yë atsyets? Wa'aj yë t'ijxy nyëmyäxëm yë 'yääy nyë..., yë'ën yë nta'ëjxkäjpëmp. Jëts nayëtë'n nyëjkyon yyëny. Ka'ap ëy këjxp tyimytsyajpyëny, säm ja ëjxway tsyajpyëny. Jats yë pyijy? Pu'ts, nyëjpyooppu'tsëm yë yëë... yyeeky *nyëjpyooprosa**, sun yë nkäjpxënt *yë'ëpëjkolor**? Nyëyjyatë'n yë wya'aj yë t'ijxy yë pyijy. Jëts yë tyëëm? *Pës** nayëtë'n yë äytsyetsën yë tyëëmë, nayëtë'n yë yëkxon tkutyijy tku... kutyuky yë pijy, pyijy... wya'aj pyijy... pyijy..., määj tëë pyijy, pyijy'umy. Nayëtë'n yë ntëjënt tëë tyimyyeeky yë tyëëm nayëtë'n yë tmëëtë yë tyëëm säm yë ëxwaytsyä'äm, tyimynyayëtë'n yë t'ijxy. Jats yë .... Kuts yë tsyämnë? *Pës** nayëtën yë yëjk tsyämnë yë tyëëm, nayëtë'n yë yyëkjii'kxy nayëtë'n yë ntejn njanytsykyanatyapikymyëë'ya'ënt. *Pës** yëkjëë'kxpëtën yë'ëj, joontë, pëëjxytyë. Yëkxon yë pëëjxy nyëtäkwëtityë ku yë pë... ku yë tsyämnë, ku yë tyëëmë jëts yë pëëjxy yëkxon nyëjtääjknëyë. Jats yë pyijy? *Pës** yë kuumyu'uj yë jëë'kxëp, yë xuwinyky, yë *seerë**; yë'ëj yë jatë'n mu'ujkëyëp yë pyä'äk. Jatë'nts ëëts yä'ät'ujts n'ijxy'aty jatë'nts ëëts yä'ät ujts nnajäwë ku yyëkjii'kxy. Yëkjëë'kxp yë'ëj. *Pës** njii'kxypy ëëtsëtën yë'ëj. Nwe'epy ëëtsëtën yë'ëj, janytsyk[y]anatyajpikymyëë'yëp ëëtsën yë'ëj ku yë jatë'n 'yatsyëkpäaty jaaj ääyjyëëjty ujtsjëëjty. Jats yë **tsyiip**? Jëë'kxëp yë *tsyiip** yë'ëj ku yëkxon 'yuu'nk'aty ku yëkxon xyëmumtë jyeetstë yë ujts. *Pës** jëë'kx... jyëë'kxtëp yë'ëj yë tsyiip**, yë tsaj[p]kääj. 'yojktëp yë'ëj. Jatë'nts yä'ät'ujts. Jatë'n yë ..., ëxääj yuk... yyëkpääty yääj yuk'aki'ijy. Jaaj yë ëxaaj tunjëxki'ijy'amypy. *Pës** jaaj yë'ëj, jaaj yë 'yujts'aty. Jaaj yë myuxtë jaaj yë yyontë, jatë'n ujtspatki'ijy jatë'n ja wëntäkjëëjty. Jaa'äjtëp yë yääj, jaakkutëjk'äjtëp yë yääj. Jatë'nts yë'ëpë'ujts yyëkpäättë yëk'ëjxtë. Oyts yë nayëtë'n njo'ojk'äjtënt oyts yë nayëtë'n nwo'm'äjtënt, nanytsy .... Ku muum 'yatsyëëky ja kyë'ëj ja tyeky, *pës** ëyëtën yë nayëtë'n nyëktuu'nënt ujk nayëtë'n nkä'äjp'äjtënt. Tunkpätp yë nayëtë'n yë nyëkipy. Oy yë nkä'äjp'äjtënt. Jatë'nts ëëts ëxaaj nnëkaypyxy nnëmatyä'äky yä'ät'ujts. Ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez. [Ë]xyäm ëëts ja ujts njaaknëkänpxtë njaaknëmatyä'äkt. Ja ujts mëti xyëëw'ajtypy ätsyëts, mëti jatë'n yëktëjp. Sääj yë t'ijxy? Tsujxk yë t'ijxy, nayëtë'n yë 'yääy, mäj jë 'yääy, mëjk jënts jë 'yääy. Jats yë pyijy? Pëjp yë nayëtë'n amëjtujnpäjkën yë pyijy säm yë wa'aj, säm yë *salonkpäjk**. Jatë'n yë pyijy, ja'aj ëëts yë 'yijty nyëkwä'äny ku ëëts yë ntakuyaty. *Nsalonkpäjk'ajtypy** ëëts yë 'yijty. Kuts yë pyëjnë, 'yumnë, yyaa'knë yë pyijy'umy jëts yë poop pyëjnë, amëjnää'mypyijyën yë ntejn pyijy. May yëkxon, nayëtë'n säm yë ëxway. Ja'ayë yë ëxwaykyipy, wa'aj yë'ëj jë jyä'ämë waanë. May yë ätsyets yëkxon tsyä'ämy may yë tyëëmë. Kawënäkjënëjkx yë tyëëmë. Ejxëm yë ëxwaytsyä'äm, ja'ayë yë majktäxk makoxk tyëëmëkyëjy. Ja'aj tin yë tyajjënajxypy ku yë tyëëm yë majatyëty. Pä'äk yëkxon, ejxëm yë ätsyëts, nayë pä'äk yëkxon määj yë pyëtsimy. Jaaj yë pyëtsimy yuk'aki'ijy jëts wa'aj yëkxon ... pä'äk yëkxon jëts ja yë pyëtsimy *mayo y junio**, jaaj yë yëkxon tsyä'ämy, jats yë yëkxon yyëkjii'kyxy. *Pero** jatë'n *nyëtyemppëjkëjxp**, jatënëtën ..., ka'aj yë nukë ajäwë tyimytyëëmëy'ity. *Tyemppëjkëjxp** yë 'yity. Jatë'nts yë yyëkji'ikxy. Jatë'nts yë wyä'äny ku yë jëyujk yë tmuuky, yë jëyujktëjppëtë. Jëts yë*tsyiip**? 'Yëjkypy yë *tsyiipy** yë'ëj ku yëkxon 'yuu'nk'aty ku yë ujts kyä'ätëkätstë jyee'tstëkätstë. Jats yë yëkxon yë *tsyiip** t'ëky tsaj[p]kääj t'ëky. Oy o tiij jëyujk na[[yë]të'n tjëë'kxtë. Jatë'nts ëëts yë n'ijx'yaty. Tunp yë nayëtë'n, mëj yë yyeeky. yëkjä'xp yë'ëj. Ujk yëkwo'm'äjtp yë'ë'ëj yëkpäx'äjtp yë'ëj ku yëkxon tiyë wye'ey yyëny. Jats yë yëkkä'äjp'aty yëkjo'ojk'aty. Tunp yë'ëj, tunkpätp yë'ëj. Jatë'nts ëëts yë nnajäw'aty jatë'nts ëëts yë nyëktuny ku yë yääj, määj ëëts yë npääty n'ijxy, jatë'n ëëts yë nyëktuny. Ëjts nxëëw'ajtypy Emerenciana Váquez Martinez *Pës** [ë]xyämts mëku'ujk njaak'ujknëkäjpxkojt ja ääy ja ujts. Jam ëëts liin waan tëë n'atspëë'kyxy n'atspiky *pës** mëëts mjanytsy... m'ukpatmato'op yë kajpyxy ayuujk määj ëëts yääj njaakkäjpxwä'ätswä'äny ja ääy ja ujts. *Pës** mëti ëë ntijpy ätyëts? Ja'aj ëëts ëxyäm nnëmatyä'äkwanypy ja'aj ëëts ëxyäm nnëkäjpxwanypy. Jaaj yë ujts ..., majtskjëëjp tëkëkjëëjp yë 'yätyëts'ättë. Jaaj jatu'uk t'ijxy jate'n sääj jaaj... *përë** apä'äjt'amypy ja 'yity mëti tyëjtëp ääpyä'äk ttëjmëtë. *Përë** nayëtë'ntëk'ëts yä'ät'ujts t'ëjxmë sääj ja ääpyä'äk t'ëjxmë. Ja'aj kutën ja'aj pyä'äkxuu'kmë. *Përë** nayëtë'n yä'ät'ujts t'ijxy säm ja ätyëts mëti ëëts ntijypy ätyëts. Nayëtë'nts yë t'ijxy säm ja ääpyä'äk n'ijxy t'ejxmë yääj. Yë'ëj ja myëku'ujk'ajtypy, nayë'ëpë. Ja'aj kun yä'ät ka'aj pyä'äkxuuky ja'ayë yä'ät majpyxy tyëëmë. Tsajpyonp yë'ëj yaa'kp yë'ëj, yëkjä'äxy'äjtp yë'ëj, yëkwo'm'äjtp yë'ëj, yëkneejp'äjtp yë'ëj. Jatë'n yä'ät tyuny. Jyii'kyxypy yë jää'y yë'ej jyii'kyxypy yë joon yë'ëj, jyii'kyxypy yë kumyu'uj yë'ëj, jëmy yë'ëj. Jate'n yë pyijy yë tyunkpätmëtë. Jate'nts yë ujtsjëyujku'nk tjaak... ntej tjëë'kxmëtë, [ë]xaaj yë joontë o tiij joon yë tjëë'kxtë. Jyëë'kxtëp yë päk yë'ëj, [ë]xaaxëp kunytsyat ëxajp ja tsijyu'uktë, ëxaaxëp ja päkjäämtë. Tyumjëë'kxtëp yë jëyujk yë'ëpë. Ä'äjxtë, oy mëti jëyujk tji'ikxy. Yë ku'uytyë, ku'uypäät n... n... *mäsë** ku'ujy tnatskaapë tnatsmujkxë, yë'ëpë jëyujk. Paty yë ujtsu'nk jate'n ntëj jyayëkjëë'kxtajmuky. Jatë'n yë jää'y jate'n yë jëyujk. Jate'nts yë yyëkjëë'kxwa'kyxy. Pëty mäts yë myajay? Ëxyämpo'oj ëxyäm jë *oktubrëjpo'opë** kyixy ujk jaaj jatëkëëk kyajkixy, määj ëëts yäm nkajpyxy mää ëëts yäm nmatyä'äky. *Pës** yämpë ujtsu'nk pyëjtë ëxyäm 'yum 'yumypyattë ëxyäm pyëj'ukwänëtë. Tu'mts majtsk ja pyijyu'nk pyajnëtë pë jatë'n ja pyëjwä'kxnëtë *përë** jatën *mayë junyë**. Jate'n yë tsyämnëtë jate'n yë mäpyxy tsä'äm pyëtsëmnëtë. Säts yë pyijy? Poop yë pyijy. Jaaj tsuu'nk. Majtskjëëjp yë'ëpëj'ujts mëti tsuu'nk pëjp. Ätyets, xunymye'etsy, jatë'n yë pyëjtë. Pë tu'ukyë pyëjtë. Jate'n yë pyijtyë. Jatë'n tyëkätstë ja pyijyu'nk tu'uk tsäjptsxääk tu'uk poop. jate'n yë pyëjtë pats ëëts yäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky jate'n yë ujstu'nk. *Pës** jate'n yë ntëj tyunkpääty. Tunkpätp yë ujtstu'nk. Tsujxk yë 'yääy tsujxk yë tyeky, jate'nts yä'ät ujtsu'nk 'yujts'aty. Kuts nayëtë'n pyijy, poop pyijy. Nayëte'n yëjk tsyä'ämy ku tsyämnë. Jatë'nts yë'ëpëj'ujts myajäwtë. Jate'n yë ujst'ättë yääj ntëj tsyëënë tyanëtë ayuktuujy. Yääj xuxytyu'ujy, jaaj yë tsyëënët. Yë'ëj, ka'aj yë nukë apä'äjt'amypy muum 'yettë ka'aj yë muum .... Jajp Jojk'ajpy? Ka'ap yë jajp määj ëy jajp, ka'ap yë jajp 'yettë, jajp. Yääj yë tun'aki'ijy yuk'aki'ijy 'yettë. Patyn yë jaayë jyujky'ättë yë'ëpëj'ujts yë'ëpë ... yë tëëm yë tsä'äm. Nayë 'yettë yë'ëpëjkipyu'nktë. Paty ëëts yäm nkäjpxwä'ätsy paty ëëts yäm njaaknëmatyä'äky. Jam mee xpatmatowtë ujk ja muum xkanëjäwëtë. Paty ëëts ëxyäm nnëkajpyxy nnëxi'iky, ja kipy ja xyëëw ja ujts ja xyëëw. Paty ëëts yëtë'n nkäjpxnaxy nxëknaxy. Bonifacio Orozco Vásquez. Ejemplar Treinta y Nueve mil Ciento Dieciocho Familia Ericaceae Género Gaultheria, eh probablemente Gaultheria Adenotrica, Arbusto de 20 centímetros con flores rosadas y frutos eo negros.