Ëxyäts jatu'uk ja ujts njaaknëkäjpxt njaaknëmatyä'äkt. Wa'aj yë t'ëjxmë nayë ..., yukpat'ujts yë yyëktijy. Mäts yë npääjtënt mäts yë n'ëjxënt? Nay[ë]te'n yë nëë'ääjy tu'ääjy yyëny ujk ëxaaj ujtspatki'ijy määj nëk määj xuxy. Xuxy'ujtsëtën yë n'ukäjpxënt. Xuxy'ujtsën yë n'ukäjpxënt, xuxy'etxën yë tsyëjkypy. Sääts yë myuxy sääts yë pyëtsimy? *Pës** ja pyäjkëtën yë mujxp. Päjkëp yë wa'aj yë'ëj tëëmëp yë'ëj. Jats yë yyukyeeky yyukpëty jëts yë 'yuunë. Amëjtsaptsi'ipy'uunën 'yuunë jëts nay[ë]te'n yë pyijy. Nay[ë]te'n yë kyupyij amëjtsajptsi'ipy'uunën, ja'ayë ku tu'mtsyë jate'n pyatëk'ë yë wya'aj yë 'yuun, Säts ja pyijy yë t'ijxy? Tsuu'nk t'ijxy yë pyijy. Kuts yë pyijy yë 'yumy jëts jajp pyëtsimy ja tyëëm nukë palëyu'ujtskonëjaty. *Pës** ka'ap ëë nnajäwë titën *meerë** xyëëw? Jotmëny ja yyëkknajäwë ujk jotmëny jam ja mëku'uktëjk tnajäwëtë. Ëëts ka'aj nnäjäwë, nukë yukpat'ujts ëëts ja'ayë ntijy. Ja'aj ku ja yyëkpääty nëë'ääjy tu'ääjy. Ku nëë'yë'yënt ntuu'yë'yënt, yëkpätp yë jaaj. Jats jë tyeky? Tsujxk yë tyëky yë t'ijxy. Jats yë 'yääy? nyë... nyë.. nyëjyëny nyëjmyiiyën kyäxë'ëkä'äny *përë** ka'aj. Nyëjtsyajpnëjtëëy'ääyëtën yë kyaxë'ëkä'äny, nyëjyë'ën yë yëktamë'ejxëp *përë** ja'ayë ku yë tu'mtsyë ja'ayë 'yujts'ajty tu'mtsyë ja'ayë yyonji'iky. Jate'nts yä'ätpëj'ujts jate'nts yä'ätpë yyëk'ejxkapy. Nimëti'ij jyäwë jate'n 'yatsyëktamë'ejxëp nyëyjyate'ntëkëmëtën 'yatsyëny yë 'yääy kajkëëyëm ja tsyejpitsy'ë mëti jyäwë jate'n tyejtëp yë akäts. Jate'nts yë yääj yyëk'ejxkapy yä'ät'ujts, jate'nts ëëts ëxyäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Tits yë ojkëp? Ojkëp yë *tsiip** yë'ëj ojkëp yë tsaj[p]kääj yë'ëj. Jate'n yë yyëk'ëky yyëkji'ikxy. Jate'nts ëxaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Jëts yë pyijy? Kuumyu'uj yë jëë'kxëp ujk yë *serjëyujk**, jate'n yë jyii'kyxyë. Ëxäts ëjts nnëkajpyxy nnëmatyä'äky yä'ät'ujts jate'n. Ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez. [Ë]xyäm ëjts yä'ät njaak'uknëkäjpxt njaak'uknëmatyä'äkt yä'ät ja ääy ja ujts mëti yääj ääy'äjtp ujts'äjtp. Wa'aj yë t'ijxy mutskkonë yyëny mutskkonë pyëtsimy. Yääj yë muum tuu'ääjy, kojpkkijxy, kojpk'aki'ijy tun'aki'ijy, jaaj yë 'yity ka'ap yë jo'kx'ëtjotp yyëkpäaty ujk wantsëte'n jam jajmuum *pok'e** ka'aj ëëts määj npääty ku määj jajp muum apëtki'py määj jajp 'yäny mëjk. Ka'ap jajp määj yë'ëpëj'ujts. Tits yë wyä'äny? Wa'aj yë ojkëp yë tsaj[p]kääj yë *tsyiipu'nk, yë'ëj yë ojkëp, uu'nkkonë yë t'ijxy jëts nukë palëwä'äjts yë 'yääy. *Nyësyëpoyë'ääyën** kyaxë'ëkwä'äny, jate'n mutsykjaty jë 'yääyu'nk. Jate'nts yë 'yujts'aty jëts yë yyëny jëts yë 'yuunë. Jëts yë tyëëmë yë pyëtsimy, tëëmëp yë'ëj, amëjtsajptsi'ipy'uunën tyëëmë. Jate'n yë pyäjku'nk yë kyaxi'iky. Tsuu'nk yë pyijy jëts yë wya'anë myajäänë jëts ja pyijy yë pyëtsëm... tyëëm yë pyëtsëmnë. Jate'n yë yääj 'yää'y'aty 'yujts'aty. Jats yë jatu'uk nay... nyënyate'ntëk'ë t'ijxy, nukëts ëëts ja ntijy jääm'ujts. Pë tiij ja xyëëw? Ka'ap ëë nnajäwë yëkxon. Jate'nts yë 'yujts'aty Ëjts nxëëw'ajtypy Emerenciana Vasquez Martinez Pëty [ë]xyämts jatu'uk n'uknëkäjpxt n'uknëxe'ekt. Yä'ät ja ujtsunk? Ujtspijy yë'ëj, ka'aj yë ..., ka'ap yyëktajkäjpxä'äky ka'ap yë tiij. Ja'ayë jate'n yyëktsuj'ijxy yyëktakuyaty, mutsk'unä'äjk ttakuyättë. Pëty mëti yä'ät, nayë jëyujk nayë *tsyiip* nayë tsaj[p]kääj yë'ëj yë 'yojktëp nay[ë]te'n. Ja'aj kun tu'mtsëty muum wyäknëtë jate'n. Majtskëty tëkëëkëty, jatën yë muum myuxtë yë'ëpëj'ujtsu'nk. Jëts ka'aj yë ntëjn tsyëëyë, ka'aj yë tiij wyä'äny. Tsëkëjii'kyxy ujtsjii'kyxy yë'ëtë. Tsaj[p]kääj jyëë'kxtëp. Paty ëëts [ë]xyäm nnëkajpyxy paty ëëts [ë]xyäm nnëmatyä'äky ku yë jate'n uu'nkkonë t'ijxy uu'nkkonë 'yääy t'ijxy. Ja'aj ku 'yääyunk tumpalëwä'äjts tumpejykyonë. Paty ëëts [ë]xyäm nnëmatyä'äky ja'aj ku jate'n jëyujk ttajjujky'ättë jëyujku'nk tjëë'kxtë. Ka'ap yë jää'y yë tjëë'kxtë ka'ap yë jää'y yë t'oktë. Ja'ayë waanë tsyajpyëny. Pë nayëte'n jaayë pyijy jaayë myajay. Ka'aj nuko o'ojkën tyimtsyajpyëny. Nukë naxypykyonë jaayë. Näjxwënkijxy ntejnë tyanë. Ja'ayë jate'n mëj kajmëj yyonpajtëk'ë. Jate'nts yä'ät'ujtsu'nk pyijy. Säts yë pyijy? Tsuu'nk yë pyijy. Jëts tsujxk tyëëmë. Jëts nay[ë]te'n tsyä'ämy nyë... nyëjtsyujxk nyëjtsyujxkpu'tsëm, jate'n tsyämmë ku tyëëmpëty. Nukë palëwä'äjtskonë tyëëmë ku .... Sääj jë wa'aj tyëëmë tsujtk. Mëti atëm ntijyëm tsujtk, jate'n të... jate'ntëk'ë tyëëm t'ijxy jate'ntëk'ë tyëëm kyaxi'iky. Tsujtka'ën, *përë** jate'n yä'ät ujstu'nk tyëëmëtäm. Paty ëëts yäm nnëmatyä'äky jate'n yë'ëpë ujtsu'nk. Pë jam .... Ka'ap yë myëku'uk yë määj. Tëë ëëts yë myëku'uk yë ntejn njatamë'ëjxë *përë** ka'aj määj myëku'uk yë'ëpë. Ka'aj yë ntëj kyawënäkjëëjpë, tukjëëjpyë yë ja'ayë yë'ëpë'ujtsu'nk 'yujts'ajtytäm. Ka'aj määj ëë .... Tëë ëëts yäm ntëj njawë'ëjxë, njaj'ijxy njajkëy, *përë** ka'aj mäaj yë myëku'uk yë'ëpë. Tëë ëëts yäm jate'n njajnaxy njajtëk'ë nay[ë]te'n, njapanaxy njapatëk'ë. Ka'ats yë määj myëku'uk. Paty tyimytyu'mts'äjtp yë'ëpëj'ujts jate'n. Ëxam jate'n jyujky'ättë, ëxamts yë maytyë *përë** tu'mts jate'n 'yejxpat tmëët'ättë. Ka'aj yë määj tyëkatsy. Ka'aj yë myëku'uk yë määtë. Paty ëëts jate'n nnëkajpyxy paty ëëts jate'n nnëmatyä'äky, ja'aj ku pejykyonë tyeky, tsujxk yë tyëky, tsujxk yë 'yääy. Jate'nts ëxaaj 'yujts'äjtmë yë'ëj. Paty ëëts yäm nnëmatyä'äky jate'n. Tsuu'nk pyijy, tsujxk tyëëmë, tsujxkpu'tsëm tsyä'ämy. Jate'n *përë** jate'n .... Tsujtkën yë tyëëmu'nk pyëty jate'n t'ijxy. Nukë pejkkonë yën... jën.. yyënykyonë tyëëmë. Jate'n yë tyëëmtäm yë'ëj. Paty ëëts [ë]xyäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Nayëtë'n yë'ëpë ujtstu'nk. Tsuj kyaxi'iky, yëktaku'yäjtp ku n'akonmujkënt n'äpeemujkënt yë pyijy. Pëty tsuj kyaxi'iky ku yëkxon ntsuj'ëjxënt. Jate'nts mutsk'unä'äjk yë ttuntë, ttakuyättë, t'ënk'ättë. *Pës** jate'n yë jyaty kyupety yë'ëpëj'ujts. *Pës** jii'kyxypy yë jëyujk yë'ëj, jëyujktë tsaj[p]kääjtë, jyu... *tysiipëtë**. Jyëë'kxtëp yë'ëtë. Paty ëëts yäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky yë'ëj. Nayë 'yëjkypy yë ujtsjatsyu'uj yë'ëj, yë'ëpëj'ujts. Yë'ëj yë jëyujk në'ëkë yääyë ..., ujtsjëyujk nyëtanaamyëtëp. Ujtspajtki'ijy yë tsyëënë ujtspajtki'ijy yë tyanë. Määj ap. Pë nyëyjyaayë, määj nyëwyëntäk nyëy'awä'ätstuujy. Ka'aj tyim'ujtspatki'ijy mää majpyxy jë ääkyëtä'äky, ka'aj yë jaaj tsyëënë jaaj. Nyëwyëntäkjëëjty, awä'ätstuujy yë tsyëënë määj xä'än päätyë mää xä'än ntëj pyäätyë 'yijxyëyë. Jate'nts yë ujtsu'nk jyujk'aty. Paty ëëts nnëmatyä'äky [ë]xyäm jate'n paty ëëts jë ayuujk [ë]xyäm nyëknaxy. Bonifacio Orozco Vásquez Ejemplar Treina y Nueve Mil Diecisiete Familia Campanulaceae eh Género probablemente Lobelia,yerba de 45 centimetros con flores eh moradas.