[Ë]xyäm ëë njaak'uknëkäjpxt njaak'uknëmatyä'äkt, yä'ät ja ja ujts mëti yëktejp pa... payuk'any. Säts yë t'ijxy? Ujk sääj yë yyëk'ejxkapy? Wa'aj yë'ëj ..., jajp je wya'aj yë'ëj jë pyëjtsyky. Pëtsykymyëët yë'ëj, ko'okën t'ijxy. Nyëyjyate'nkonë myëjë jëts y... wyë'ëy yyukyëny. Tu'mts jë 'yääy yë ja'ayë tmëëtë. Jëts jë 'yuun? 'yuunë. Jëts ja pyijy... pyijy'uun? *Pës** wa'aj yë 'tijx poop. Ja'ayë ku tumtsayëty. Jats yë tyëëm yë pyej... wya'anë, ku yë pyijy 'yumnë. Jëts yë tyëëm? Wa'aj yë tyëm yë t'ijxy nayëte'n säm yë yuk'any jë tyëëm. Ku yuk'any pyijy, tum jate'n yë ëxaaj tku... tkutsyeenyë. Jate'n ntejën tkumyuutsyë yë wya'aj yë 'yuun säm ja yuk'any... yuk'anytyëëm, yuk'any.... *Mäsë** jate'n yyëknëmatëy säm ja tsäkumu'xpë, mëti ja tsakumu'xpë ja wa'aj yiktejp ja tsääjts, ja ujts mëti tsakumu'xpë yyëkxëmëëpy. *Pës** nyënyayëte'n yä'ät jë 'yuun. Yë 'yuun yë ja'ayë jate'n. Jats yë wya'aj yë tyëëm? *Pës** jate'n yë t'ijxy nukë wa'aj nukë kutyuky'ë jë 'yuun yë tyäny. Jate'n ëëts yë ëxyam nnëkajpyxy nnëmatyä'äky, ja'aj yë yyëktijy payuk'any, ja'aj yyëkxëmë'ëy. *Pës** mäts yë 'yity? *Pës** yääj tun'aki'ijy kojpk'aki'ijy, në'ääjy tu'ääjy, tuu'wiiny. Jate'n yë yyëkpääty ujk ëxaaj ujtspatki'ijy. Jate'n yë muum yyëkpääty. Jate'nts yë'ëpëj'ujts. Wa'aj yë *kyolor** yë t'ijxy tsujxk. Nayë tsujxk jë 'yuun yë t'ijxy. Nayëte'n yë wya'aj yë t'ijxy yë tyëëm. *Pës** kunën ja myajäänë *pus** wa'aj yë'ënë .... Nayë tyëëmëtën yë kä'äp nayë pyäjkëtën yë kä'äp jëts yë jate'n myuxtë. Nayete'nts yë pyëjtsyky, nayë jee'tspëtën yë'ëj. Jate'nts yë ëxaaj ëë nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Ëjts nxëëw Magdanlena Orozco Vásquez. Ëy ëjts yä'ät n'uknëmatyä'äkt ja ujts jatu'uk. Wa'aj ëëts yë ntijy nukë payuk'any. Sääj yë t'ijxy yë ujts? Mutskkonë Jats ja jyoojtu'nk jajp amë... jëmymyinyu'nkën ja jyoojt. Jate'n yë jyujk'äjtën... jyujk'aty. Jats jë 'yääts? Tu'mts jë 'yääts. Jëts nayëte'n tyimyyëny. Tu'umtsyë tyimyëny. Tsujxk yë t'ijxy jëts jë 'yääyu'nk nukë tsë'ëjtsykyonë säm ja jatsytsyoojts, nyëyjyate'n yë'ëj jë 'yääy t'ijxy. Jats 'yuunë? Amëjyuk'any'uunën yë 'yuunë. Jëts ntejn jë tyëëm? Tu'mtsjaty kyutsëëmëyë säm ja tsakumu'xpë mëti jate'n tyejtëp. Jate'n yë 'yuunë yë wyë'ëy yë tyëëmpety. Naye'ëyëts kä'äp nayë'ëyëts mujxp. Jats jatu'uk, wa'ats ëëts ja ntijy patsääjts. Nayëte'n ja t'ijxy ja'ayë ja yääyu'nk tyimynyukëjtsë'ëjtsy. Tu'mtsyëts ja na[yë]te'n myuxy, tu'mtsyëts ja na[yë]te'n pyëtsimy. Jats ja 'yääyu'nk ja nukëjtsë'ëjtsy, *përë** mayts ja'aj jë 'yääymyë. Jats ja na[yë]te'n 'yuunë. Jats ja na[yë]te'n tsomë tsomë kyutyimy kyuy'uunë, përë** tsäjpts ja pyijy ja tyëëm. Ja'ayë ka'aj tyëëmë, jotmëny ja jajp jyajtëëmë. Ka'ap ja pën *tkwenttë'aty**. Jate'nts yë 'yujts'ättë, ëjxëm ja pätsääjts na[yë]te'n ja wa'aj ntejën 'yetëp ja'aj määj ja jyaa'aty määj ja 'yujts'aty. Ejxëm yääj, yë wa'ats yääj *mäsë** tyim'ejtp mëti ëë ntijpy payuk'any. Yë'ëts yääj *mäsë** ejtp. Ëjts nxëëw'ajtypy Emerenciana Vásquez Martínez. Pejty yäm jatëkoojk n'uknëmatyä'äkt ja ääy ja ujtsu'nk yä'ät. Mëti ëëts yäaj nnëkajpyxy mëti ëëts yääj nnëmatyakypy ku ja ääy ja ujts yä'ät mëti .... *Pës** yä'ät ja ëëts ja ujts n'ijxy, payuk'any ttejtë. *Përë** mutsk'ujtsu'nk ja'aj, ka'ap ja tyimytsyajpyëny ka'ap ja mëj yyeeky, nukë näxjëtypy ja ntejn ja'ayë nyäxwënpëtsimy. Jamën *ee'pxmäjksenttmetrë'an** yyënyë. Jate'n ja'ayë tsyajpyëny ja ujtsu'nk. *Përë** tu'mts ja ntejn yyëny, jate'n, tu'mts'äjtp. *Përë** tsujkonë kyaxi'iky, yyëk'enk'äjtp ja'aj. Ujk 'yëjkypy jë *tsyiip** ja'aj, *burreek ja'aj, tsaj[p]kääj ja'aj. 'yoktëp ja'aj. Ja'ayë ku tu'mts jë 'yääy, jëts tu'mts jë 'yuun pyëtsimy. Jëts jajp pyutsku'nk amëj'axuxën. Jate'n jë pyëjtsykyu'nk jajp tmëëtë, jyot'nk tmëëtë mëti ja tyajujky'ajtypy näxjëtypy Jate'nts yë ëxaaj pyë... ntejn pyëtsimy yë ujts yë'ëpë përë** [Ë]xyämpë *tyëmppë** pyëtsimy määj yë poot'et määj yë nëëj tuuj myiny jats yë pyëtsëmtë jaaj yë myuxtë jaaj yë yontë. nukë këjxp ejxp jajp Näxjëtypy yë wyä'a yë kyukooj jë 'yääts jë pyëjtsyky jajp yë jyotu'nk. *Pës** yë'ëj jajp näjxjëtypy tsënaapy. Kuts yë 'yatsmajäwtë jëts yë 'yoo'knë tyëkëënyë. Jëts jyii'kxypy yë *tsyiipë, burreekë** yë'ëj, tsaj[p]kääj yë'ëtë. Yëk'ojkp yë'ëj yëkjëë'kxp yë'ëj, *përë** tsaj[p]kääj jyëë'kxtëp jeyujk jyëë'kxtëp, yë'ëtë. Këypäät, ujtskëypäät yë tkumujkyxy tkujii'kyxy yë'ëj ku këy muum pyäätyë 'yijxyë yë'ëj. Pëjts jyii'kyxypy yë ujtskëy yë nayëte'nmë. Kyee'py yë'ëj jyii'kyxypy nayëte'n yë'ëj. Ka'aj yë ntejën .... *Pës** tëëmëp na[yë]te'n, nayë pyäjku'nk yë pu'up na[yë]te'n. Sääj tyëëmëj? Ja'ayë nukë tumpalëwä'äjtsën sämë *ariinën** tyëëmë, jatë'n *ariinpäjkën**, jatë'n tyëëmë jatën yë jyojt pyety tyëëm pyëty. Ja'aj ku tsujxk, tsujxk nij... wya'aty wyë'aty .... ku wye'ey ku tyëëmë tsujxk yë pyeextë tsujxk yë yaaktë. Kuts tsyämnë, na[yë]te'n pu'tskonë tsyämnë. Ku tsyämnë, pu'tskonë tsyä'ämy. Jate'n yë'ëpëj'ujts myajay jate'n yë'ëpë ntëjënt myajäkëtä'äky. Kuts wa'anë tyëjtsnë 'yääw... wa'aj yë tyeemu'nk kyä'änë pyëjknë jëts yë jatekoojk pyu'uy jatëkoojk myuxy, jatëkoojk yë'ëpëj'ujts .... Amääy yë'ëpëj'ujts ka'ap yë o määj jyaty'ity, yë'ëpëj'ujts mëti jatë'n payuk'any tyëjtëp. *Pës** jaak ..., jay ka'aj yë myëku'uk yë määj, jäj jë myëku'uk jatu'uk *përë** ka'ap ja jyoojt ja jate'n tëëmë, ja'ayën ... ja kukoj ja ntëj tsyënaamyë, amë.... Jate'n ja ntëj tsyënaamyë, kajkeey yë tsääjts 'yuunë tsääjts ntëj 'yuunë *përë** ja'aj ku mutsykonë 'yuunë na[yë]të'n ja'aj ku ja tsäjpts t'ëjxmë. Patsääjts ja yyëktejmë *përë** tëkatsyxë yä'ät jë jya'amë. Majatsëty ntëj ja'apë wya'amë 'yääy ja'amë, majpyxy jë 'yääy, lëjtsyky jë 'yääy jä'ämë, tëkäjtsp ja'aj. *Porque* tu'mts yä'ät yë 'yääyu'nkmë ja'ayë, pejykyonë 'yääyu'nk jëts nyëpalë... palëwä'äjts ntëjën 'yääyu'nk na[yë]te'n *Nyëyjyotsurkë** 'yääy t'ijxy, nyë... nyëyyënykyonë. *Përë** jate'n ja 'yääyunk t'ijxy, palëwä'äjtskonë. Tajtäxë ntëjën ja nyë... nyëjëkuuts ja ja wya'aj ja nyëkipy jajp ja 'yääyunk. Jate'nts yë ëxaaj t'ijxy yë'ëpëj'ujtsu'nk *përë** jate'nts yë ja ..., mëti ëets ntijpy [ë]xaaj yë patsääjts *përë** tëkatsyts ja'amë, tsäjpts. Tsäjpts ja nyëteky tsajpts ja 'yuunë, pu'ts ja pyijy. Jate'nts ja pyëjmë. Wenkts yä'ät ëxäämë, tëkatsy yä'ät ëxäämë. Ja'aj ku pëjykyonë nukë mätsu'nkkonë 'yuunë. Ja'aj ku tsujkonë kyaxi'iky. yëktakuyäjtp yë'ëj, tyakuyäjtëp mutsk'unä'äjk yë'ëmëtë. Jatë'nts yë'ëpëj'ujts jatë'n yë'ëpëjtëëm, ääy ujts jyujky'ättë. Paty ëë nnëkajpyxy paty ëë nnëmatyä'äky yë'ëpëj'ujts. Jyii'kyxypy yë *tsyiip** jii'kyxypy yë *burreek** yë'ëj, tsaj[p]kääj yë'ëtë. Ja'aj ku ka'aj mëj yyeeky ka'aj mëj tsyajpyëny, ka'aj yë tiij, jate'n liin waan 'yatstsënaakyëjy jëts yë 'yoo'kkojmë. Jate'nts yä'ät ujtsu'nk jyujky'äjtmë. *Përë** ja yyëktijy yë'ëpëj'ujts yë'ëpëjpayuk'any, ja'aj yëktejtë yë'epëj'ujtsu'nk, yyëktijy. Mäts yä'ät yë ääy yë ujts mëti ëxaaj yyëknëmatyäkp mëti ëë ntijpy payuk'any, jaaj yë myëku'uk yë txëëwë *përë** mëj ja yyeeky, tsääjts ja ntejn, mëj'amypy ja yyeeky, ëjxëm yë tsäts'ëxmä'ätsyën, jate'n ja yyeeky. Majatyëty ja 'yääy jëts mëjëty ja 'yuunë, kajaaj ja 'yuunë. Yëktëjk'äjtp jä'ämë mëti tyëjtëp yuk'any ntyimytyëjmë'ant ja mëjtsääjts ja mëj'ujts. *Përë** yuk'any ja xyëëw. *Përë** ja yä'ät mutsk mëti ëën ja ntijypy payuk'any ntijpy, ka'ats yë jate'n tyimyyeeky jëts ka'ap jate'n yë 'yääy t'ijxy. Tëkatsy yë 'yääyu'nk t'ijxy jëts naxypykyonë yë myuxy naxypykyonë yyëny. *Pës** ja'atën myëxëëwëp mëti yuk'any yiktëjmëp. *Përë** mëti yä'ät ... mëti xyëëw'ajtypy, yä'ät yë mutskpë, payuk'any ttëjtë. Na[yë]te'n kyaxi'iky säm ja yuk'any 'yunnë. Nayëte'n tyëëmpety na[yë]te'n pyijypyety, *përë** nayëte'n ta... ja'aj ku 'yääy tyëkatsy 'yuun tyëkatsy. Yë'ëj yë ja'ayë tyatëkäjtstëp. Tim ja mëjyuk'any tim ja mëj... mëjtsääjts *përë** mëjts ja yyeeky. Kaapy tsu'tsp ja'ämë ku ja ntoo'nënt ku ja nmäjtsënt. Jantyimytsyu'tsp ja'amë ku ja npo'ojtënt ku ja sääj nnëxäja'ënt, tsu'tsp ja'aj ku ja nnatyajtoo'na'ënt Ujk wa'aj nyëëj xpäjtënt x... xjëjxënt *përë** janytyimytsyu'tsp ja'amë, ka'ap jate'n. Ka'ap yä'ät ujtsu'nk tsyu'utsy ka'aj yë tiij. Wä'äts'ujts yë'ëj, tyimywyä'äts'ujts yë ntëjënt mëti jate'n yëktejtëp payuk'any, *pës* wä'äts ujts yë'ëj, ka'aj yë kyay ka'aj yë tsyu'utsy nisutso yë'ëj. Yë'ëj yë ja'yë jyëë'kx'ëë'kypy yë *tsyiip**, yë *burrëëk** yë tsajpkääj; yë'ëj yë ja'ayë jëë'kxëyëp. Paty ëë njaakkäjpxwä'ätsy jate'n ntej ëë nyëkpu'uy nyëkka'pyxy nayëte'n, jëts xjää'kyuk'ëtët. Paty ëëts yäm nnëkajpyxy paty ëëts yäm nnëxi'iky. Bonifacio Orozco Vasquez Ejemplar Treinta y nueve mil ciento Dieciseis Familia Orquidiace yerba de de 35 Centimetros con flores amarillo verdosas,con capsula verde.