[Ë]xyäm ëjts ja ujts jatu'uk njaak'uknëkäjpxt njääk'uknëmatyä'äkt, *pës** wa'aj yë t'ijxy tsujxk. ja'ayë ka'aj nnëjäwë tiij xëëw. Tiij tiij yëk... tat... tiij yyëkxëtijy? Ka'aj nnajäwë, *pës** wa'aj yë t'ijxy miiyën. Jëts nyë... nyënyë'axy, nyëy'uu'kxpëm kyaxi'iky *përë** ka'aj 'yuu'kyxy. Jats yë 'yuun? Uunëp yë'ëj. Jate'n ëëts [ë]xyäm ye ujts njääknëmatyä'äky. Pë sääj yë t'ijxy? Miiyën yë t'ijxy. Jats yë 'yääy nayëte'n tumyënyëty, tyimywyä'ätsmiiyën yë kyaxi'iky. Jats yë 'yääy? Ja'ayë nyënyë'axyëm nyënyëwa'ajëm, nyëy'uu'kxpëm kyaxi'iky, *përë** ka'aj yë tyimyjya'uu'kyxy ka'aj yë tyimyjyakutsë'ëkë. Nyëyjyate'nxën jë 'yääy yë'ëj kajkeey ja ujts mëti yëktejp jyäwë ujtska'aj, *përë** ka'ats yë jate'n t'ijxy, tyimymyiiyën jë 'yääy yë t'ijxy. Jats yë 'yuun? Uunëp yë'ëj. Jats jë tyëëm pyëtsimy pyijy pyëtsim. Yë tyëëm? *Pës** jajp jë pyäjk yë'ëj, wa'aj yë'ëj, nyënyë... nyëjpyu'uts'unä'äjkën kyäxi'iky yë tyëëm yë wya'aj yë tyëëmtë mëti tëë ..., mëti majääwänëp. Nyëyjyate'nën yë kyaxi'iky. Jats nyëjtsyäjpts nyë... nyëkyäläänëtën yë'ëj, jëp... jëptsäjpts jëts pattsujxk. Tsujxk kukwa'kyxy jëts jëptsäjpts. Jate'nts yë t'ijxy yë miiy jë tyëëm miiy jë pyäjk. *Pës** nayë'ëj yë kä'äp, nayë'ëj yë xejtp je pyäjk. Jëts yë myujxkojmë. Jate'nts ëëts yä'ät'ujts n'ijxy'aty. Ja'ayë ëëts ja xyëëw ka'aj nnajäwë, pë tiyj xyëëw? *Përë** jaaj yääj mäsë 'yity ujtspatki'ijy ujk në'ääjy tu'ääjy, kuwäne yyëktajyë'ëpyëty yë'ëpëj'ujts. Jate'nts ëjts yë [ë]xyäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez. [Ë]xyäm ëjts yä'ät ja ujts njääk'uknëmatyä'äkt ja miiy. Wa'aj ëëts yë ntijy axymyiiy. *Përë** ojkëp yë tsaj[p]kääj yë'ëj *tsyiip** yë'ëj, Määj yë *mäsë** tyimy'ity? Jaaj nëë'wiiny tuu'wiiny, ujtspatki'ijy. Jate'n yë tsyëënë. Ja'ats ëëts yë n'ijxy'aty jate'n ku yë tsaj[p]kääj, ku yë tsaj[p]kääj yë tjii'kyxy. Wa'ats yë'ëj yonp yë'ëj. Tëëmpajtp yë'ëj pëjp yë'ëj. Jats yë pyijyu'nk, nayjyaayë kyä'äkojmë tyëëm jëts yë myayë jate'n. Jate'n yë myujxkojmë. Ejxëm ëxaaj *marzo, abril** tëëjtsjë'kp yë nayëte'n ku ka'aj jë nëëj tuuj määj. Yë'ëts yë tsaj[p]kääj iiy 'yoktëp jyëë'kxtëp *tsyiiptë**. Oy yë tiij t'ëky, tjii'kyxy. Ja'ats ëëts yë n'ijxy'aty ja'aj ëëts yë miiy ntijy. Jate'nts yë tyuny. *Wënë** jaaj yë miiy kawënäkjëëjp kawënääk jë xyëëw. Jats ja'aj mëti xyëëw kayëknëjää'wëp. Jaaj jë poopmiiy jats jë tsëkts. Yë tsëkts mëti jate'n yëktejp mëti ää'tsp, yonp nayëte'n jats pëjp. Tumtsuu'nk yëkxon pyijy, nukë tsujkonë nyätsjäjë ku myajpyxypyijy. *Yä'ätpëjtiempo** yëkxon tyimypyijy tyimypyëtsimy. Jats ja poopmiiy jats ja xä'kmiiy, nayjyats jë waajk, nyëmyajatyët[y] ja'amë mëti waajky tyëjtëp. *Përë** mëjëty yëkxon yyeeky, jats ja näjxtiixy. May yë miiy kawënakjëëjp jë miiy, jats ja ... jats ja wa'amë ja xäätsy mëti jate'n tyejtëp, xäätsymyiiy. Jate'n yë miiy yääj may jyujky'aty. Jaaj ja'aj mëti yëk'ejxkäjpp jats ja'aj mëti xyëëw kayëknajää'wëp Jatents yë 'yujts'aty yääj. Ëjts nxëëw'ajtypy Emerenciana Vásquez Martínez. [Ë]xyäm uu'nk njääknëkäjpxkojt yë ääy yë ujts jatu'uk. Njaak... ëëts yääj jate'n ..., njaak... njaakwe'ey njaakjawë'ijxy njaakwëtëkatsy, tijatyën yë ujts xyëëwtë? Paty ëëts yäm nnëkajpyxy paty ëëts yäm nëxi'iky nayëte'n. Tits ëëts yä'ät nmatyakypy? Yä'ät yë ääy yë ujts, yë ..., ja miiy yëktejtë miy... miiy'ää... miy'axy. Ja'aj jyäwë yyëktijy ja ujtsu'nk nayëte'n. *Pës** wa'aj ntejn jyii'kyxypy jë jëyujk, tsaj[p]kääj ja'aj, *tsyiip** ja'aj, burreek ja'aj. Ja'an jë jëyujk ntejën jyii'kyxy'äjtëp, ja'ayën kun ja muum wëntäkjëëjty 'yity muum wëntäkjëëjty yontë. Jëts yë'ën jë jëyujk tsaj[p]kääj yyëktanëwojpp yyëktanëju'tsp. Jii'kyxy'äjtp yë'ëj, tsaj[p]kääj yë tyajjujky'äjttëp *tsyiip** tyajujky'äjttëp. Paty ëëts yäm nayëtë'n nnëkajpyxy paty ëëts yäm nayëwtë'n nnëkajpyxy nnëxi'iky yä'ät ja ääy ja ujtsu'nk, ja miiy'axy. *Pës** jate'nyë yä'ät, uunëp. Pëjyëty jë 'yääyu'nk. Ka'aj yë myajaty'ë, nukojpëjyëty jë 'yääyu'nk. Nayëte'n ja 'yuunu'nk, pëjyëty säm yë tsekts 'yuunë ja'aj ku jyaaktsajpyëny jawaanë. *Për** tu'mtsjaty muum wyäknë majtskjaty muum wyäknë, ja'apë miiy mëti axymyiiy yëktëjtëp. *Pës** jate'n ëxaaj ëëts nnëkajpyxy nnëxi'iky. Tyëëmë, tu'mtsëty majtskëty, tëkëëkyëty. Jate'n 'yakonmuky ja tyëëmu'nk. Jëts pyijy? Nayëte'n poop pyijy. *Përë** jate'nxë, mäjnë ëxyäm. *exaaj nnëkajpyxy nnëxi'iky. Tëëmmëët ëxyämnë, ëxaaj tyä'ämwännë. Tsujxk ëxaaj jyaak'ity. Jawan ..., jam jatukpo'ën, jate'n jyaak'ett ku yë tsyämnë jëts yë kyä'äkëjxnë tyëtskëjxnë jatëkoojk. Tëtsp yë'ëj. *Përë** näjxjëtypy, tsujxk yë jajp 'yity jë 'yääts näjxjëtypy. Ku *kurësmë** pätnë jëts yë tyëtsnë 'yatstëkëy'ity. Jëts kuts yë tuuj myiny jëts yë pyëtsëmkojmë jyee'tskojmë. Jatë'nts yä'ät yë ujts jyujky'aty. [Ë]xaaj kawënäkjëëjp yä'ätmiiy yyëktejtë, ëxaaj jë xäätsy, ëxaaj jë tsuuts, ëxaaj jë tsekts, ëxaaj jë poopmiiy; ëxaaxëp ja wa'aj ttejtë, ja näjxtiixy tëjtë ja ujts. Jate'nts yä'ät ëxääj yë ujts jyujky'ättë, tsyëënëtë tyänëtë yä'ät ëxääj .... Jatu'uk jë waajky ttejtë. *Përë** nayë miiy ja'aj nayë ujts ja ntejën, naxypy ja yyontë naxypy ja .... Ja'ayë ja nyëmyajaty ja kyë'ëj ja tyëky ja'amë, *përë** ka'aj ntëjn tyimytsyajpyonmë, nayë mutsykonë ja 'yity. Ja'ayën jate'n yyëktijy, näjxtiixy yëktëjtë. Näjxwaa'... ntëjn waajky yyëktijy najn... nayjyaaj ja tsyëënë ut... wa'aj ntëjën määj xuxy'et määj jë jaaknek'et, jaaj ja tsyëënë ja'apëj'ujtsu'nk. *Përë** ka'aj tsyajpyëny ka'ap ja tiij. Nayë jëyujk tsaj[p]kääj ja jëë'kxëp jëyujk tsaj[p]kääj ja pëëmujkëp konmujkëtëp ja'atë, ku'ojkëtëp ja'atë. Nayëte'n jyiitsy, ka'ap ntëjn tuktënye ..., näjxjëtypy ja 'yity ja 'yääts ja kyukoj ja'aj. Jëts ja .... Waanë 'yats'ëëky 'yatstëkëytyë, tsuxtpoj myiny, 'yatstë'ëtstë 'yatskujtëytyë *përë** jëëtskojmë ku tuuj myënkojmë. Jate'nts yë jëyujk tsaj[p]kääj yë tjëë'kxtë, tpeemuktë tkonmuktë yë'ëpëj'ujts, tsëkëjii'kyxy, tumtsëkëjii'kyxy yë'ëj ëxaatë. Mëtits tunp mëti tunkpätp? [Ë]xaaj ja ja poop miiy, ëxaaj ja xäätsy. Ja'aj 'yijty ja tety'amëj ja tëk'amëj tyëjk'äjttëp. Ja'aj ja 'yijty pyawetejtëp. Yäm kojpkkëjxp, xapa'amypy 'yity ja xäätsy. [Ë]xam 'yity ja poopmiiy, këjxpëty ja tsajpyëny. Jate'nts yë käm.... Poopmiiy, majtskpiky yë'ëj. Jaaj ja'aj mëti uunëp, may'amypy ja 'yuunë. Nayëte'n tukkojpk tukkojpk ja tyimy'ejtmë. Naye poopmiiy xyëëw, *përë** ja ku jam kojpkë kojpkë ntejën tsyënëtë. Ka'ap ja ntëjn may'amypy pyëtsëmmë ka'ap ja may'amypy ja kyojpk tpëktä'äktë. Mëti jatu'uk poopmiiy yëktejp? *Përë** majaty ja kyopk ja tpëktä'äky, mëj'amypy. Poopmiiyts ja nayëte'n, *përë** tyëjknëjpëk'äjtëp ja'amë, tsimy'amypy ja tyëktsoontë 'yijty, man ja ..., man ja tnëkämë tnë'et'ë, ja'aj ëxyäm ..., määj ëë ntijy Mëjtajjä'mpatkë'm, jam ja 'yayëy ja'apëj'ujts ja'apëjmiiy, jäm ja xäätsy jäm ja poopmiiy mëti jaten yëktejp. Tunkpätpts ja'aj. Nyay'ëjkypy yë tsaj[p]kääj yë xäätsy, nyay'ëjkypy ja poopmiiy yë tsaj[p]kääjtë. Tsëkëjii'kyxy ja nayëte'n. Ja'n jë tsaj[p]kääj jam 'yijty nyëtanaatyëp ku tsaj[p]kääj jam 'yijty wyëtettë tsenjotp kojpkkëxp. Jamën ja 'yijty tsaj[p]kääj .... *Përë** ja'ats ja tsaj[p]kääj jam jyii'kyxy'ajttëp kun jë jii'kyxy kyixy, 'yakëxë ku yääj muum wëntäkjëëjty ääy ujts tyëëjtsjë'knë. Jamts jë tsaj[p]kääj yyëkmëëtpajtëk'ë, jamts jë tsäpkääj, *tyiiptë, burreektë** ijty jate'n tuki'iyë jam ijy yëkmëëtpajtëk'ë. Ja'aj ja jëyujk tjëë'kxmuktëts ntejën ja ujts ja'aj tyëk... tyajmujktëp ja miiy ja xäätsy. Ja'atën jate'n jyëë'kxtëp. Jate'nts yë jëyujku'nk ja ijy ttajjujky'ätmëtë. Nayëte'n ja yyëktëjk'äjtmë ku jëën ku tëjk 'yëëyë, ku ja yëkxon muum këjxp yyëny, yënyëty yyëny. Jate'nts ja'ayë ja majjää'tyëjk ja 'yij tpoottë, tpajtsëmtë, tsëë'mkëjxp t'atsumtë. Jate'n ttsëmjä'ättë, *përe** yëktajtëjkojp ja'aj, yëktëjknëjpëk'äjtp ja'aj, yëktë'ëts'ejtp ja'aj, jëën tëjk. Jate'nts ëëts yë nnëkajpyxy njääknëmatyä'äky yë'ëpë yë ääyu'nk yë ujtsu'nk, yë miiytyë, yë'ëj ëëts yäm nkäjpxnajxypy jë jya'aj yë'ëj. Bonifacio Orozco Vásquez. Ejemplar Treinta y Nueve Mil Ciento Quince, familia Cyperaceae hierva de Treinta a Treinta y Cinco centímetros, con fruto una capsula café.